راهبرد آمریکا در قبال جریان های کردی

بحث اقلیت های قومی یکی از مهمترین ویژگی های منطقه خاورمیانه است که گاه به موضوع مناقشه آمیزی در درون دولت، میان مرزها، میان دولت ها تبدیل می شود. عدم درک درست و ناکافی از حقوق اقلیت ها به ویژه اقلیت کردی که به شکل چند تکه در میان ایران، ترکیه و سوریه پراکنده گشته اند، همواره از مسائل بحران زای سیاسی درون دولتی و میان دولتی بوده است. جنبش های کردی در سال های اخیر مبتنی بر این باور بوده است که در خاورمیانه جدید پس از فروپاشی عثمانی و ترسیم مرزهای تازه، آنها در چارچوب کشوری مستقل جای نگرفته اند و لذا آنان خودشان باید در راستای تشکیل کشور مستقل کردستان بزرگ گام بردارند.

ضرورت و اهداف پژوهش

کردها در مقاطع مختلف و در هر زمانی که احساس کرده اند شرایط اعلام خودمختاری و استقلال فراهم است، برای این کار اقدام کرده اند که البته در تمامی این تلاش ها ناکام بوده اند. با این حال باید توجه داشت که تلاش کردها در راستای دست یابی به استقلال تحت تاثیر تحولات تاریخی، عدم شکل گیری دولت مستقل کرد، هویت مستقل و متمایز کردی، منافع و اهداف کردها در کردستان عراق در کل منطقه خاورمیانه و رویکرد بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای شکل گرفته است. در میان حامیان خارجی کردها، آمریکا بازیگری است که همواره نقش مهمی در تحولات کردی در غرب آسیا ایفا کرده است. از این رو در این پژوهش به مطالعه سیاست های جدید آمریکا در حوزه کردهای ایران، عراق سوریه و ترکیه و بررسی اهداف و راهبردهای آمریکا پرداخته شده است.

رویکرد آمریکا به کرد های ترکیه در دوره بایدن

پیش از به قدرت رسیدن جو بایدن در آمریکا، بزرگترین نگرانی ترکیه و رسانه های حامی دولت اردوغان، نقش حمایتی بایدن از کردها در منطقه خاورمیانه بود. زمان به قدرت رسیدن جو بایدن به ریاست جمهوری، سازمان های کرد مخالف دولت ترکیه، «پ ک ک» و «ی پ گ» به سرعت از سوی ارتش آمریکا از لحاظ تسلیحاتی مجهز شده اند؛ ادعایی که هنوز آمریکا نسبت به آن واکنشی نشان نداده است. در این بین تردیدی وجود ندارد که جو بایدن بیش تر از دونالد ترامپ و حتی اوباما به مسئله ترکیه خواهد پرداخت. این امر برای رجب طیب اردوغان و دولتش که دائما به نقض دموکراسی، نقض حقوق بشر و اقدام های شنیع در سوریه متهم می شود، ناامید کننده خواهد بود. ضمن آنکه به احتمال زیاد، به دلیل خرید و فعال کردن سیستم دفاع موشکی اس 400 از روسیه نیز احتمالا دولت بایدن اقدام به تحریم ترکیه خواهد کرد.

امکانسنجی حمایت بایدن از طرح تجزیه عراق و تشکیل دولت مستقل کردی

اقلیم کردستان عراق برای استقلال نیاز به حمایت های خارجی دارد تا بتواند توجه سازمان ها و قدرت های بین المللی را به دست آورده و به سمت استقلال پیش رود. از بین کشورهای فرامنطقه ای، مهمترین کشوری که در استقلال اقلیم می تواند تاثیرگذاری زیادی داشته باشد، آمریکاست که در فدرالی شدن اقلیم کردستان نقش زیادی داشت.

یکی از مسائل مهمی که می تواند بر سیاست آمریکا در خصوص تجزیه عراق تاثیرگذار باشد، رویکرد اسرائیل است. در حال حاضر موثرترین و اصلی ترین حامی خارجی استقلال اقلیم را می توان اسرائیل دانست. استقلال اقلیم کردستان می تواند منافع مشترکی را برای اسرائیل و اقلیم داشته باشد. حضور اسرائیل در کردستان عراق می تواند برگ برنده ای برای کرد ها در برابر قدرت های منطقه ای محسوب شود تا به نوعی کشورهای منطقه ای چون سوریه، ایران و سایر دولت های عرب و حتی ترکیه را تحت شعاع قرار دهد. اسرائیل می تواند ضمن تاثیر گذاری بر آمریکا در خصوص استقلال اقلیم، زمینه سرمایه گذاری اقتصادی، کشاورزی و خدماتی را فراهم و افزون بر تقویت نظامی و دفاعی، ساختار اقتصادی اقلیم را بهبود بخشد. همچنین در صورت استقلال اقلیم، اسرائیل از منافع زیادی برخوردار خواهد بود که از مهمترین آنها می توان به ایجاد ناامنی و تضعیف عراق، دست یابی به منابع سرشار نفتی و معدنی و واپاش ایران از طریق حضور در اقلیم کردستان و ناامن کردن عقبه کشورهای مخالف اسرائیل اشاره کرد.

سیاست و طرح بایدن در مناطق کردنشین سوریه

جو بایدن و تیمی که او برای راهبری سیاست های این کشور در خاورمیانه تعیین کرده است، اغلب از منتقدان رفتار ترامپ با کردهای سوریه و سیاست های ترکیه در مقابل آمریکا هستند. از سوی دیگر مقامات کرد سوریه از جمله مظلوم کوبانی، فرمانده کرد نیروهای دموکرات سوریه، هم پیمان اصلی آمریکا و ائتلاف در سوریه و سینم محمد، نماینده کردهای سوریه در آمریکا بارها در مصاحبه های خود از جو بایدن خواسته اند نه تنها نیروهای خود را از سوریه خارج نکند، بلکه با اعزام نیروهای بیشتر به سوریه، کردها را در برابر تهدیدات موجود از جمله در برابر خطر حمله مجدد ترکیه محافظت کنند. بر این اساس به نظر می رسد دولت جدید آمریکا دست کم به چند دلیل طرح گسترش حضور نظامی را در مناطق کردنشین سوریه در دوران بایدن دنبال خواهد کرد:

• بازسازی رابطه با کردهای سوریه؛
• یافتن اهرم فشار در سوریه؛
• حمایت از مردم در برابر.

هدف و راهبرد آمریکا در حوزه جریان های کردی

کردها در طول سال های گذشته، نقش های متعددی را برای آمریکایی ها ایفا کرده اند. در واقع در مقاطع زمانی مختلف، آمریکا از کردها به مثابه ابزارهای گوناگون جهت پیشبرد اهداف خود استفاده کرده است. در این خصوص می توان دست کم به چهار نقش اشاره کرد:

• کردها به مثابه عامل ثبات ساز: در مقطع پس از تجاوز نظامی به عراق، کردها به مثابه متحد آمریکا عمل کردند و یکی از عوامل ایجاد ثبات و نظم جدید در این کشور بودند؛
• کرد ها به مثابه گروه نیابتی: در مقطع مبارزه اعلامی آمریکا با داعش، کردها به مثابه نیروی نیابتی، نقش نیروی زمینی آمریکا را ایفا کردند؛
• کردها به مثابه عامل بی ثباتی: کردها در مواقعی مقتضی همچون عامل بی ثبات ساز در داخل عراق، ترکیه، سوریه و ایران از سوی آمریکا به کار گرفته شده اند؛
• کردها به مثابه عامل تجزیه طلبی: حمایت پشت پرده آمریکا از طرح همه پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق و همچنین پشتیبانی از کردهای سوریه برای ایجاد کانتون های محلی، گام های عملی آمریکا برای استفاده از این اقلیت قومی به مثابه عامل تجزیه طلبی به شمار می آیند.

محور مقاومت و سیاست آمریکا در حوزه کردی

به منظور بررسی نحوه و میزان تاثیرگذاری سیاست آمریکا در حوزه کردی بر محور مقاومت، ضرورت دارد که وضعیت کردها در سه کشور ایران، عراق و سوریه مورد بررسی دقیق قرار گیرد و چشم انداز موفقیت یا ناکامی آمریکا در پیشبرد طرح ها و اهدافش به درستی واکاوی شود. در این بین اگر ایران به عنوان کانون مقاومت در نظر گرفته شود، توجه به چند نکته در حوزه امنیت ملی حائز اهمیت می گردد:

• مسئله کردی همواره یکی از معضلات امنیت جمهوری اسلامی ایران طی سال های گذشته بوده است. به نحوی که درگیری های مختلفی در مناطق کردنشین و همچنین نوار مرزی ایران با ترکیه و عراق صورت گرفته که به شهادت تعدادی از نیروهای مسلح نیز منجر شده است. بنابراین مسئله کردی به عنوان یک موضوع مهم در حوزه مسائل داخلی ایران دارای ابعاد امنیتی است؛
• تغییرات صورت گرفته در سطح منطقه موجب برجسته تر شدن موقعیت کردها شده است. بحران سوریه که موجب برجسته شده نیروهای کرد و عیان شدن پیوندهای سازمان یافته آنها با با گروه «پ ک ک» ترکیه شد، برگزاری همه پرسی استقلال در اقلیم کردستان عراق که با ناکامی مواجه شد و درگیری فزاینده دولت ترکیه با کردهای خود از جمله مهمترین تحولاتی هستند که تاثیر مستقیم با امنیت ملی ایران دارند؛
• تلاش کردها برای دستیابی به استقلال و تغییر صورت بندی مرزهای فعلی در هر چهار کشور ایران، عراق، سوریه و ترکیه با شدت و ضعف هایی وجود دارد. با توجه به تداوم این روند، امنیت ملی ایران از طریق سه کشور دیگر منطقه می تواند دستخوش تحولات جدی واقع شود.

پیشنهادها

در این بین پیشنهاد می شود جمهوری اسلامی ایران از طریق راهکارهای زیر به دقت مسائل کردی و سیاست آمریکا در این خصوص را زیر نظر داشته باشد:

• رصد دائمی و مستمر روند سیاست گذاری دولت بایدن در حوزه غرب آسیا با تاکید بر تحولات حوزه کردی؛
• رصد دائمی و مستمر تحرکات احزاب و گروه های کردی معارض با جمهوری اسلامی ایران در داخل و خارج از کشور؛
• ایجاد اتاق عملیات مشترک اطلاعاتی با عراق، سوریه و ترکیه جهت اشتراک گذاری اطلاعات حساس و انجام عملیات های نظامی در موانع مقتضی.

جمع بندی

کردها در مقاطع مختلف و در هر زمانی که احساس کرده اند شرایط اعلام خود مختاری و استقلال فراهم است، برای این کار اقدام کرده اند که البته در تمامی این تلاش ها ناکام بوده اند. درمیان حامیان خارجی کردها، آمریکا بازیگری است که همواره نقش مهمی در تحولات کردی در غرب آسیا ایفا کرده است. از این رو در این پژوهش به بررسی سیاست های جدید آمریکا در حوزه کردهای ایران، عراق سوریه و ترکیه پرداخته شده است. باید توجه داشت که کردها در طول سال های گذشته، نقش های متعددی را برای آمریکایی ها ایفا کرده اند. در واقع در مقاطع زمانی مختلف، آمریکا از کردها به مثابه ابزارهای گوناگون جهت پیشبرد اهداف خود استفاده کرده است. به منظور جلوگیری از آسیب پذیری کشور از تحرکات کردی و سیاست های آمریکا لازم است تا سیاست های دولت آمریکا و تحرکات گروه های کرد معارض با جمهوری اسلامی ایران به صورت دائمی و دقیق رصد شده و یک اتاق عملیات مشترک میان سه کشور به منظور اشتراک گذاری اطلاعات ایجاد شود.

این مطالعه در موسسه مطالعات جهان معاصر توسط شعیب بهمن در سال 1401 انجام شده است.