ایران پس از جنگ؛ اولویت ها، اقدامات و مسیر آینده

در مقطع بسیار حساس پساجنگ، جوامع ناگهان به صورت هم زمان با حجم انبوهی از تخریب های گسترده کالبدی، اختلال شدید در شبکه ها و زیرساخت های حیاتی، فروپاشی بازارهای مالی، افت شدید ظرفیت های تولیدی، رکود سنگین اقتصادی، بیکاری فراگیر، صدمات عمیق انسانی و تنزل شدید سرمایه اجتماعی مواجه می شوند. اگر در این دوران بحرانی، برنامه ریزی جامع، مدون، همه جانبه و راهبردی برای اداره کشور وجود نداشته باشد، ریسک انباشت ناامنی های مزمن، تعمیق بحران معیشتی، شیوع فساد و سردرگمی عمیق دستگاه های اجرایی می تواند کشور را به سمت ناپایداری های مضاعف و فروپاشی نهادی سوق دهد. در مقابل، مدیریت هوشمندانه و اتخاذ سیاست های علم محور مبتنی بر شواهد می تواند دوره بازسازی را به یک فرصت طلایی برای نوسازی کلان در ساختارهای حکمرانی، اصلاح نظام اداری و احیای پایدار اقتصادی مبدل سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

دوران پس از پایان نبرد، مقطعی ناگهانی، پرفشار و پرشتاب است که در صورت فقدان چارچوب های تصمیم گیری پیشینی و برنامه ریزی جامع، ساختارهای اداری و اجرایی کشور به شدت دچار پراکنده کاری، موازی کاری، شتاب زدگی و اتلاف منابع محدود ملی می شوند. در شرایطی که منابع مالی و بودجه ای کشور به شدت محدود شده و در عین حال نیازهای کالبدی، عمرانی، خدماتی و رفاهی جامعه در بالاترین حد ممکن خود قرار دارند، اولویت بندی علمی و دقیق اقدامات از حیاتی ترین و ضروری ترین نیازهای حاکمیت به شمار می رود.

پژوهش حاضر با هدف پر کردن این شکاف راهبردی و ارائه الگویی اقدام پذیر و کارآمد، به واکاوی جامع پیامدهای چندبعدی جنگ و طراحی الزامات اجرایی اداره دوره پساجنگ پرداخته است. هدف اساسی و محوری این مطالعه، تبیین یک چارچوب عملیاتی منسجم و چندمرحله ای شامل اقدامات فوری، کوتاه، میان و بلندمدت است تا ضمن تثبیت سریع امنیت عمومی، ساماندهی اقتصاد اضطراری و بازسازی زیرساخت های کلیدی، بسترهای لازم را برای نوسازی نظام حکمرانی، جلب مشارکت های مردمی، جذب سرمایه گذاری های داخلی و خارجی و حرکت پایدار به سوی رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی فراهم آورد.

سناریوهای سه گانه محتمل در دوران پساجنگ

برای رویارویی کارآمد، انعطاف پذیر و مبتنی بر واقعیت با عدم قطعیت های متعددی که در فضای پس از بحران وجود دارد، تدوین سناریوهای سه گانه تحلیلی ضرورت می یابد.

• در سناریوی خوش بینانه، ثبات امنیتی داخلی و منطقه ای با سرعت بالایی تثبیت شده و با برقراری آرامش نسبی، امکان جلب مشارکت عمومی و ورود سرمایه گذاری های گسترده بازسازی فراهم می گردد.
• در سناریوی میانه، کشور اگرچه با نوسانات اقتصادی، چالش های اجرایی و محدودیت های مالی مواجه است، اما با اعمال اصلاحات تدریجی در ساختار اداری، مدیریت بودجه و اولویت بندی هوشمندانه طرح ها، بر بحران فایق می آید.
• در نهایت، در سناریوی بدبینانه، تداوم بی ثباتی های امنیتی، تضعیف شدید توان نهادی، شیوع فساد و فشارهای خارجی، روند بازسازی را با کندی و چالش های ساختاری جدی مواجه می سازد که پیش بینی این سناریوها توان پاسخی متناسب را به تصمیم گیران اعطا می کند.

بررسی تطبیقی تجارب بین المللی

در این بخش تجارب بین المللی کشورهای درگیر، به تفکیک تجارب موفق و ناموفق بررسی می شوند.

تجارب تاریخی آلمان، ژاپن و کره جنوبی

بررسی تاریخ بازسازی های بزرگ اقتصادی در جهان نشان می دهد که کشورهایی نظیر آلمان و ژاپن پس از ویرانی های مطلق جنگ جهانی دوم و کره جنوبی پس از بحران های شدید دهه ۱۹۵۰، توانسته اند با اصرار ورزیدن بر اصلاحات عمیق پولی و بانکی، ایجاد ثبات در اقتصاد کلان، انضباط مالی شدید، توسعه سرمایه انسانی و تمرکز بر توسعه صنعتی صادرات محور، از میان ویرانه های جنگ، بزرگ ترین و قدرتمندترین اقتصادهای صنعتی جهان را خلق کنند. کلید اصلی موفقیت این تجارب موفق، در ایجاد حکمرانی کارآمد، ارتقای آموزش تخصصی، اصلاحات نهادی شجاعانه، جذب فناوری های نوین و ایجاد همبستگی ملی نهفته بوده است.

واکاوی تجربیات معاصر و ناکام در عراق و سوریه

در نقطه مقابل، بررسی شرایط معاصر در کشورهایی مانند عراق و سوریه نشان می دهد که فقدان ثبات امنیتی پایدار، ضعف شدید نهادهای اجرایی، شیوع فساد ساختاری در توزیع پروژه ها، عدم وجود شفافیت مالی و کشمکش های مخرب سیاسی، مانع از به ثمر نشستن برنامه های بازسازی حتی با وجود کمک های بین المللی یا درآمدهای سرشار حاصل از فروش منابع طبیعی گردیده است. این تجارب ناموفق به روشنی تبیین می کنند که بازسازی کالبدی و عمرانی بدون اصلاح عمیق نظام حکمرانی، مبارزه قاطع با فساد و تقویت شفافیت، هرگز راه به جایی نخواهد برد.

واکاوی تهدیدها، چالش های کلیدی و فرصت های استراتژیک

تهدیدهای کلیدی در ابعاد امنیت، اقتصاد و سرمایه اجتماعی

کشور در دوره پساجنگ با طیف متنوع و پیچیده ای از تهدیدهای حاد روبروست. در بعد امنیتی، خطر ناامنی های محلی، فعالیت گروه های غیرقانونی و سوءاستفاده از سلاح های پراکنده وجود دارد. در بعد اقتصادی، فشار سنگین کسری بودجه، تورم افسارگسیخته، تضعیف ارزش پول ملی، نابسامانی بازارهای مالی و اختلال شدید در زنجیره های تامین، معیشت آحاد جامعه را هدف قرار می دهد. از جنبه اجتماعی نیز افت شدید سرمایه اجتماعی، افزایش آسیب های روانی، ناامیدی عمومی، مهاجرت نخبگان و تشدید شکاف های منطقه ای و طبقاتی از تهدیدهای فوق العاده جدی به شمار می روند که نیاز به مدیریت عاجل دارند.

فرصت های بی بدیل نوسازی کالبدی و اصلاحات ساختاری

در کنار تمامی تهدیدها، دوران پساجنگ حامل فرصت های راهبردی و بی بدیلی است. نوسازی زیرساخت های آسیب دیده حمل ونقل، انرژی، آب و ارتباطات با بهره گیری از فناوری های نوظهور و پیشرفته، امکان ارتقای جهشی بهره وری ملی را فراهم می سازد. همچنین، این برهه حساس فرصت طلایی و کم نظیری برای اصلاح ساختارهای دیوان سالاری، حذف قوانین و بوروکراسی زائد، شفاف سازی فرایندهای حکمرانی و انجام اصلاحات عمیق اقتصادی در حوزه مالیات، نظام بانکی و ارزی ایجاد می نماید که در شرایط عادی اجرای آن ها با مقاومت های شدیدی مواجه می شد.

بازتعریف روابط خارجی، دیپلماسی اقتصادی و جذب ظرفیت نخبگانی

پایان جنگ، بستری مساعد و تاریخی برای بازتعریف سیاست خارجی مبتنی بر دیپلماسی فعال اقتصادی، کاهش تنش های منطقه ای، تنوع بخشی به مبادلات تجاری و جذب سرمایه گذاری خارجی فراهم می آورد. از سوی دیگر، فراخوان نخبگان، متخصصان، صاحبان دانش و ایرانیان خارج از کشور برای مشارکت در پروژه های ملی بازسازی، می تواند صادرکننده دانش فنی، سرمایه مالی و فناوری های نوین به داخل کشور باشد و امید اجتماعی را به شکل چشمگیری بازسازی کند.

اولویت ها و الزامات عملیاتی در افق های زمانی سه گانه

راهبردها و اقدامات فوری و اضطراری (پنجره زمانی صفر تا ۳ ماه)

در نخستین گام های پس از پایان نبرد، تمرکز مطلق دولت باید بر تثبیت امنیت عمومی، کنترل مرزها، جلوگیری از هرگونه بی نظمی و مدیریت اقتصاد اضطراری قرار گیرد. تامین بدون وقفه کالاهای اساسی، دارو، اقلام بهداشتی و سوخت، همراه با ترمیم سریع و موقت شبکه های آب، برق، گاز و مخابرات در مناطق آسیب دیده، نخستین شرط آرامش بخشی به جامعه و بازگرداندن شرایط به حالت عادی است. در این میان، ایجاد سامانه اطلاع رسانی شفاف، پاسخگو و مدیریت هوشمندانه افکار عمومی برای جلوگیری از انتشار شایعات و اخبار کذب، نقشی تعیین کننده ایفا می کند.

راهبردها و اقدامات کوتاه مدت (پنجره زمانی ۳ ماه تا ۲ سال)

در مرحله دوم، اجرای برنامه ملی و هدایت شده بازسازی زیرساخت های اساسی کشور، اجرای اصلاحات فوری پولی و بانکی جهت مهار تورم و تدوین سیاست های حمایتی و معیشتی هدفمند از اقشار آسیب پذیر در دستور کار قرار می گیرد. در این دوره، بسترسازی برای جلب مشارکت واقعی بخش خصوصی، تثبیت نظام مالی، اصلاح فرایندهای اداری، ارتقای شفافیت تخصیص منابع بودجه ای و ایجاد سازوکارهای بازگشت آوارگان باید به صورت کامل عملیاتی شوند.

راهبردها و اقدامات میان مدت و بلندمدت (پنجره زمانی ۲ تا ۱۰ سال)

در افق های زمانی طولانی تر، ترانسفورماسیون و تحول ساختاری اقتصاد، توسعه صنایع دانش بنیان، نوسازی نظام آموزش و مهارت آموزی، و مدرن سازی جامع نظام حکمرانی دنبال می شود. در این مرحله، تعمیق ادغام اقتصادی در زنجیره های ارزش منطقه ای و جهانی، ارتقای جایگاه بین المللی کشور، بهره گیری از فناوری های دوستدار محیط زیست و تثبیت پایداری توسعه در ابعاد مختلف هدف گذاری خواهد شد.

چارچوب تامین مالی بازسازی و نظام پایش و ارزیابی

مدل های متنوع و پایدار تامین مالی بازسازی

موفقیت در امر بازسازی کالبدی و اقتصادی، مستلزم طراحی الگوی چندوجهی و پایدار تامین مالی است. این الگو مشتمل بر بسیج منابع داخلی از طریق اصلاح پایه های مالیاتی، توقف معافیت های غیرضروری، واگذاری دارایی های مازاد دولتی، انتشار صکوک و اوراق مشارکت، جلب سرمایه گذاری مستقیم خارجی، بهره گیری از ظرفیت های مالی و سرمایه گذاری ایرانیان مقیم خارج از کشور و انضباط کامل در مدیریت بدهی های عمومی و بودجه ای است.

نظام پایش دقیق، شاخص های کلیدی عملکرد (KPI) و شفافیت عمومی

برای اطمینان از تحقق اهداف و جلوگیری از انحراف منابع، ایجاد «مرکز ملی پایش بازسازی» با اختیارات کامل الزامی است. پایش منظم و مستمر شاخص های اقتصادی (نظیر نرخ تورم، نرخ رشد ناخالص داخلی، نرخ بیکاری و ثبات ارزی)، شاخص های زیرساختی (نظیر میزان ترمیم شبکه ها و ظرفیت تولید انرژی)، شاخص های اجتماعی (سنجش سطح فقر، رفاه و سلامت) و شاخص های حکمرانی (سطح شفافیت مالی و ادراک فساد) در کنار انتشار عمومی گزارش ها و ایجاد داشبوردهای آنلاین شفافیت، تضمین کننده حسن اجرای برنامه و حفظ اعتماد عمومی خواهد بود.

جمع بندی

گذار موفق، کم هزینه و پایدار از شرایط بحرانی پساجنگ به دوران ثبات، رشد و شکوفایی، نیازمند اتخاذ رویکردی متوازن، واقع بینانه و همه جانبه است که در آن، تثبیت فوری امنیت، تامین خدمات پایه و معیشت جامعه با اصلاحات عمیق ساختاری، نهادی و اداری پیوند می خورد. اجتناب از خطاهای راهبردی مهلک نظیر پراکندگی منابع مالی، شتاب زدگی در تصمیم گیری، عدم اولویت بندی طرح ها، مرکزگرایی افراطی و ایجاد انتظارات غیرواقعی در جامعه، شرط اساسی تحقق اهداف ملی است. اجرای گام به گام برنامه های پیشنهادی در این گزارش، همراه با اراده سیاسی قوی، شفافیت کامل مالی و جلب اعتماد اجتماعی می تواند بازسازی پساجنگ را از یک چالش سهمگین به نقطه عطفی تاریخی برای تحول حکمرانی، نوسازی کالبدی و جهش اقتصادی کشور مبدل سازد.

این مطالعه در اندیشکده نظام مسائل حکمرانی کشور توسط محمود نظرنیا در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.