اغتشاشات هدفمند؛ مرحله دوم جنگ 12 روزه

در هفته های اخیر، ایران شاهد موج جدیدی از اغتشاشات گسترده و سازمان یافته بود که با حمایت و هدایت عوامل داخلی و خارجی شکل گرفت. این تحرکات فراتر از اعتراضات معیشتی ساده، با هدف تضعیف پایه های نظام و ایجاد ناامنی در کشور صورت گرفت. تفاوت های این دور از اغتشاشات با بحران های گذشته نشان از تغییر در راهبردهای دشمن و بهره گیری از ابزارهای نوین برای مقابله با نظام دارد. شناخت دقیق این تحولات و ویژگی های آن کلید مقابله موثر با تهدیدات امنیتی و اجتماعی پیش رو است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اندیشکده آمریکایی کوئین سی معتقد است که پس از شکست محور صهیونیستی-آمریکایی در جنگ ۱۲ روزه علیه ایران، آن ها وارد مرحله تازه ای از جنگ اقتصادی و اغتشاش شهری شدند تا با ایجاد انسداد ارزی، فشار اقتصادی، تحریک مردم به اغتشاش به جای اعتراض و به کارگیری عوامل مسلح و خشونت آمیز، نظام اسلامی را تضعیف و ساقط کنند. رهبر انقلاب نیز تاکید کرده است هدف مستمر آمریکا بازگرداندن سلطه نظامی، سیاسی و اقتصادی بر ایران است. در این دوره برخلاف اغتشاشات قبلی، حضور عوامل تروریستی و خشونت هدفمند، بسیار برجسته بود تا نیروهای امنیتی و بسیج را به عقب نشینی وادار کنند. گرانی و مشکلات معیشتی به عنوان بهانه اغتشاشات مطرح شد اما هسته اصلی اغتشاشگران ارتباطی با مطالبات واقعی مردم نداشت و بر اقدامات تخریبی و جنایتکارانه تمرکز داشتند. به همین سبب حمایت مردم معترض از اغتشاشگران به سرعت کاهش یافت و آن ها راه خود را از اغتشاش جدا کردند. در همین راستا این پژوش با ارائه داده های مستند تلاش دارد تفاوت های این دور از اغتشاشات را با بحران های گذشته نشان دهد و نحوه مقابله با مدل نوین دشمن را روشن سازد.

تفاوت های این دور از اغتشاشات با بحران های پیشین

از جمله تفاوت های این دور از اغتشاشات با بحران های پیشین عبارتند از:

تغییر راهبردهای دشمن

در بحران های پیشین دشمن تنها به تضعیف نظام و تحمیل هزینه اکتفا می کرد و اعلام می کرد توان سرنگونی ندارد، اما در اغتشاشات اخیر راهبرد پیچیده تر است. ابتدا با افزایش خشونت و حضور عناصر حرفه ای، خطوط دفاعی ابتدایی مانند پاسگاه ها هدف گرفته می شود تا ناامنی گسترده ایجاد شود. سپس گروه های تروریستی و سرویس های جاسوسی فعال می شوند تا با افزایش تلفات مردمی، بهانه مداخلات خارجی فراهم شود. ادامه راهبرد شامل حملات هدفمند به اماکن حساس و سیاسی است تا از طریق «آشوب داخلی-حمله نظامی خارجی» سرنگونی نظام هدف گذاری شود. این طرح با حمایت صهیونیست ها و برخی اپوزیسیون و جریان های تجزیه طلب دنبال می شود.

تغییر در مدل بحران

مدل بحران در این دوره از اغتشاشات از «خوشه های متمرکز» به «خوشه های پراکنده و غیرمتمرکز ولی پرشمار» تغییر کرد. برخلاف گذشته که اغتشاشات شهرمحور بود، این بار مدل محل محور بود و هر خوشه به طور مستقل عمل می کرد تا اختلال در یک خوشه تاثیری بر دیگر خوشه ها نداشته باشد. اغتشاشات به محلات جدید به ویژه مناطق پایین شهر با پتانسیل جرم خیزی بالا گسترش یافت و از عناصر شرور سابقه دار استفاده شد. در شهرهایی چون مشهد، اهواز و تهران، محلات بدون سابقه اغتشاش گرفتار بحران شدند که مهار آن ها نسبت به محلات سابقه دار، دشواری بیشتری داشت و با حضور گسترده نیروهای داوطلب و فراخوان مردمی کنترل شد.

طراحی مدل پیش رس در عملیات شهری

در شورش های اجتماعی معمولا اغتشاشگران ابتدا بر افزایش تعداد همراهان تاکید دارند، اما طراحان اغتشاش اخیر به دلیل تیم های حرفه ای و گمان همراهی مردم، طرحی پیش دستانه را دنبال کردند. در روزهای ابتدایی بحران حملات هماهنگ و گسترده به پاسگاه های پلیس، بسیج و پایگاه های نظامی اجرا شد تا ضمن کاهش ترس مردم از نیروهای امنیتی، به تسلیح خود بپردازند و فضای رعب و وحشت ایجاد کنند. این طراحی باعث افزایش تلفات عناصر اغتشاشگر شد، چراکه نیروهای نظامی و انتظامی با آمادگی کامل، تمام حملات را دفع کردند و مانع پیشروی دشمن شدند.

تفاوت در نوع هدایت بحران

تجربه قطعی اینترنت و شبکه های اجتماعی در بحران های گذشته، دشمن را واداشت مدل هدایت اغتشاشات را از سازماندهی تشکیلاتی به «گرگ تنها» تغییر دهد. در این روش هر منطقه با تعدادی فرد مزدور آموزش دیده هدایت می شود که بدون ارتباط عرضی یا ساختار هرم، مأموریت های تخریبی خود را اجرا می کنند. این لیدرها با ترک محله خود به محلات هدف می روند و عملیات هایی مانند راهبندان، آتش زدن اموال عمومی، کندن تابلوها، حمله به پایگاه های پلیس، آتش زدن بانک ها و اماکن عمومی و حمله به مساجد انجام می دهند تا اغتشاشات را شعله ور کنند.

تغییرات در لیدرها

در اغتشاشات اخیر دو نوع لیدر متفاوت فعال بودند: گروه اول لیدرهای جوان و با سواد قبلی که تسلط بر فضای مجازی، متاورس، رمز ارز و محافظت امنیتی داشتند و توانمندی های خود را در دنیای واقعی شبیه سازی می کردند. گروه دوم لیدرهایی با حمایت مالی مستقیم از صرافی ها در خارج که فاقد توان حفاظتی بودند و فقط بر افزایش خشونت و تخریب تمرکز داشتند. دشمن نیز مدیریت بحران را از قشر متوسط جوان به افراد مسلح سابقه دار و حاشیه نشین منتقل کرد تا مردم عادی را تشویق به حمایت یا استفاده از آن ها به عنوان سپر دفاعی کند. این تغییر افزایش کشته های غیرنظامی را نیز به همراه داشت.

تسلیحات و تجهیزات

در بحران اخیر برخلاف گذشته که حملات مسلحانه به نیروهای امنیتی در شهرهای بزرگ نادر بود، اغتشاشگران در همه شهرها با سلاح های گرم و سرد، بمب های آتش زا و نارنجک های دست ساز به نیروهای مدافع و مردم حمله کردند. صهیونیست ها تاکید بر تسلیح اغتشاشگران داشتند. دستگیری تیم های مسلح، کشف انواع سلاح ها، کارخانجات تولید کوکتل مولوتف و تجهیزات مدرن ارتباطی نشان دهنده جنگ تمام عیاری در ادامه جنگ ۱۲ روزه علیه کشور است.

به روز کردن پلتفرم اغتشاشات

در اغتشاش اخیر برخلاف بحران های گذشته که سیاسی بودند، دشمن با بهانه معیشت و گرانی ارز تلاش کرد بحران را صرفا اقتصادی نشان دهد تا روایت آشوب گرسنگان را القا کند. با وجود سختی معیشت، اعتراضات از اغتشاشگران جدا شدند، اما اپوزیسیون و دشمن با تبلیغات گسترده ضعف نظام در مسائل اقتصادی را برجسته کردند و براندازی جمهوری اسلامی را تنها راه نجات معرفی کردند. این رویکرد براندازی را از بعد سیاسی به بعد اقتصادی و معیشتی تغییر داد و حتی برخی نیروهای حزب اللهی نیز این گزاره دشمن را تکرار کردند.

راهکارهای پیشنهادی برای بحران های آینده

دشمن هر بحران را با افزودن عناصر جدید گسترده تر می کند و امید به براندازی نظام را افزایش می دهد، اما در طرف مقابل، تلاشی برای کاهش عوامل بحران نمی شود. بعضا عناصر خودی نیز تحت تاثیر تبلیغات دشمن قرار گرفته و حتی علیه نظام موضع می گیرند که باعث تفرقه و تضعیف جبهه انقلاب می شود. اکنون جبهه انقلاب باید تمام توان خود را برای دستیابی به اهداف مهم پیش از وقوع فتنه و فازهای بعدی اغتشاشات متمرکز کند. از این رو پیشنهادات زیر ارائه می شود:

طرح حمایت از تجمعات و راهپیمایی ها

مجلس پس از تاخیر طولانی در بحبوحه اغتشاشات، کلیات طرح حمایت از تجمعات بر اساس اصل ۲۷ قانون اساسی را تصویب کرد. اکنون کمیسیون امور داخلی باید با همکاری افراد توانمند، طرح را نهایی و تصویب کند تا اعتراضات قانونی و بدون تشریفات سخت برگزار شود و از مصادره آن توسط اغتشاشگران جلوگیری شود. نیروهای امنیتی باید از اعتراضات حمایت کنند و نماز جمعه ها، مساجد و اماکن مقدس به کانون اعتراضات تبدیل شوند. نقش روحانیت در حمایت و دادخواهی مردم کلیدی است و این طرح می تواند خشم مردم را کاهش دهد.

نقویت پدافند غیر عامل

تدابیر حفاظتی و امنیتی برای پاسگاه ها، پایگاه های بسیج، مراکز امنیتی، نظامی، کارخانجات استراتژیک و مراکز سیاسی و رسانه ای کشور نیاز به بازنگری و تقویت جدی دارد. پدافند غیرعامل هنوز ضعیف است و مکان هایی با حفاظت بهتر آسیب کمتری دیده اند. نمونه آن استان خراسان رضوی است که حفاظت ضعیف باعث نزدیک شدن اغتشاشگران به صداوسیمای استان شد، اما رشادت نیروهای انتظامی مانع فاجعه شد.

وظیفه مهم و مغفول وزارت آموزش و پرورش

مدارس به ویژه ابتدایی دور دوم و دبیرستان های دور اول، باید برنامه ای هدفمند و متمرکز برای آگاهی بخشی به دانش آموزان درباره برنامه های دشمن داشته باشند. تعلل در این زمینه به نظام آسیب جبران ناپذیر می زند. وزارت آموزش و پرورش تاکنون با برنامه های ناقص یا تشریفاتی عمل کرده و باید سریعاً با حضور فعال معلمان، برنامه ای منسجم و فوری اجرا کند؛ تاخیر در این امر نابخشودنی است.

پیوست رسانه ای طرح های بزرگ اقتصادی توسط دولت

دولت باید در اجرای طرح های بزرگ اقتصادی مانند حذف ارز ترجیحی، اطلاع رسانی مستمر و قوی داشته باشد تا از وقوع ناآرامی ها جلوگیری شود. کوتاهی در این زمینه مانند تجربه گران کردن بنزین منجر به خسارت های جبران ناپذیر و خونریزی مردم شد. نظام و دولت باید به هوش ملت اعتماد کنند و از اجرای ناگهانی طرح ها بدون توضیح خودداری کنند. گفتگو با مردم باید حداقل یک ماه قبل از بحران انجام شود، نه در اوج آن.

لزوم پیگیری بین المللی در حوزه دیپلماتیک و حقوقی

وزارت خارجه در بحران با دعوت سفرای خارجی برای دیدن جنایات اغتشاشگران و شکایت رسمی ایران در سازمان ملل اقداماتی مثبت انجام داد، اما آمریکا کنترل امور را در دست گرفت و خواستار جلسه شورای امنیت شد. پیگیری حقوقی و دیپلماتیک این موضوع باید با جدیت توسط وزارت خارجه و معاونت بین الملل قوه قضائیه ادامه یابد.

استفاده از تجربیات و درس های این دوره از بحران

این بحران تلخ اما فرصتی برای درس آموزی و اصلاح ضعف های سیستم امنیتی، انتظامی و رسانه ای است:

• برخی استان ها مانند سیستان و بلوچستان و کردستان کمترین اغتشاشات را داشتند؛ با تقویت این وضعیت و استفاده از تجربیات آن ها، می توان امنیت سایر مناطق را بهبود داد، چراکه نقش فعال مردم در امنیت مناطق مرزی مؤثر بوده است؛
• تخریب هدفمند دوربین های نظارتی نشان دهنده ضرورت استفاده از فناوری های نوین و هوش مصنوعی، از جمله پهپادهای نظارتی، برای بهبود امنیت است؛
• پدیده حاشیه نشینی نیازمند بررسی جامع و دقیق از همه جهات است و باید توسط نهادها و اندیشکده ها با همکاری فعالان حوزه، بازنگری شود.

جمع بندی

اخیرا ایران با اغتشاشاتی پیچیده و سازمان یافته مواجه شده که برخلاف گذشته با حضور عوامل تروریستی، خشونت هدفمند و استفاده گسترده از سلاح همراه بوده است. دشمن با تغییر راهبرد به مدل خوشه های پراکنده و هدایت فردی، تلاش کرد تا ناامنی گسترده ایجاد کند. همچنین بحران اخیر به بهانه اقتصادی نمایش داده شد اما هسته اصلی اغتشاشات با مطالبات واقعی مردم تفاوت داشت. راهکارهای پیشنهادی شامل حمایت قانونی از اعتراضات، تقویت پدافند غیرعامل، آگاهی بخشی در مدارس، اطلاع رسانی درست دولت و پیگیری حقوقی بین المللی است. استفاده از تجربیات استان های کم اغتشاش، فناوری های نوین برای نظارت و بازنگری در موضوع حاشیه نشینی نیز ضروری است تا امنیت و ثبات کشور حفظ شود.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی نگاه در دی ماه سال 1404 انجام شده است.