مطالعه نحوه تامین مالی آموزش عالی در جهان

تامین مالی به عنوان یکی از مهم ترین چالش ها جهت رشد و بقای آموزش عالی محسوب می شود. الگوی تعیین بودجه دانشگاه ها و سازوکارهای تخصیص آن، یکی از ابزارهای مهم دولت در راهبری و حکمرانی آموزش عالی کشور است. در حال حاضر، بودجه دانشگاه های کشور بر اساس الگوی «هزینه سرانه دانشجو» تعیین و توزیع می شود که نهاد محوری و عدم عملکرد محوری از ضعف های عمده این الگو است. شیوه های تامین مالی متعددی برای دانشگاه ها معرفی و مطالعات بسیاری بر روی آن ها صورت گرفته است، این در حالی است که بسیاری از شیوه های تامین مالی سنتی بوده و پاسخگوی نیاز امروز دانشگاه ها نیست.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظام آموزش عالی کشور در حال حرکت به سمت دانشگاه کارآفرین است، بنابراین باید بستر لازم برای این حرکت در تمام ابعاد آن و به خصوص در حوزه تخصیص بودجه فراهم شود. لازمه حرکت به سمت دانشگاه کارآفرین، فراهم کردن بسترهای لازم برای آن است. علاوه بر سیاستگذاری و تدوین خط و مشی های لازم برای حرکت دانشگاه ها به سمت کارآفرینی باید نظام تامین مالی این فرایند نیز در نظر گرفته شود. انتظار می رود ارائه الگویی مناسب برای تامین مالی آموزش عالی در ایران بتواند بستری برای استقلال هر چه بیشتر دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی فراهم کرده و آن ها را از

مشکلاتی که در نتیجه تغییر در درآمدهای دولت، ایجاد می شود مصون نگاه دارد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت تامین مالی موسسات آموزش عالی در کشورهای مختلف و ایران و ارائه الگوی پیشنهادی در تامین منابع مالی دانشگاه های کشور پرداخته شده است.

وضعیت کنونی تامین مالی موسسات آموزش عالی در کشورهای مختلف

سیاست های ملی در تامین مالی آموزش عالی اساسا واکنش هایی به پدیده جهانی هزینه های آموزش عالی و نیاز به درآمد- هم در سطح نهادی و هم در سطوح کشوری یا سیستمی- هستند که گرایش به افزایش نرخ ها به مقدار بسیار بیشتر از درآمدهای در دسترس دارند. عدم موفقیت درآمدهای دولتی برای افزایش متناسب با هزینه های رو به افزایش آموزش عالی و نیازهای درآمدی، ممکن است به خاطر مقاومت پرداخت کنندگان مالیات، افزایش رقابت حاصل از سایر نیازهای دولتی، یا درک سیاسی باشد که سیستم آموزش عالی یک کشور باید براساس کارایی یا اثربخشی آن یا هر دوی آنها بهبود یابد تا کسب درآمدهای دولتی بیشتری را تضمین کند.

نتایج تحقیقات نشان می دهد کشورهای پیشرو در حوزه آموزش عالی، مانند کشورهای اروپایی و آمریکا برای تامین مالی آموزش عالی خود به سمت بازار حرکت کرده و نقش اساسی به این ابزار در تامین منابع مالی آموزش عالی خود داده اند. کشورهای مسلمان مانند ترکیه و مالزی نیز برای تامین مالی آموزش عالی از ابزار اسلامی مانند وقف بهره گرفته اند. بسیاری از دانشگاه های این کشورها به سمت تامین منابع خود در قالب وقف حرکت کرده و نتایج موفقی را نیز بدست آورده اند.

به منظور بررسی وضعیت تامین مالی موسسات آموزش عالی در کشورهای مختلف، 16 کشور از چهار قاره آسیا، اروپا، آمریکا و آفریقا مورد بررسی واقع شده است. نکته مهم در بررسی این کشورها در خصوص تامین مالی دانشگاه ها قابل مشاهده بود استفاده ترکیبی از روش های تامین منابع بوده و هیچ کدام از این روش ها به تنهایی کارساز نبوده است. مثلا در دانشگاه های خصوصی ژاپن 70 درصد منابع مالی از طریق شهریه تامین می گردید در حالی که در کشور ازبکستان 20 درصد تامین مالی از طریق اعطای بورس دولتی و یا در انگلیس 96 درصد تامین منابع دانشگاه ها از طریق وام های دانشجویی فراهم می گردید.

وضعیت تامین منابع اعتباری در ایران

به استناد الزام قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور (1388-1384) بازنگری روش تخصیص منابع مالی به دانشگاه ها در ایران آغاز شد. در این راستا مقرر شد بودجه ریزی دانشگاه ها به روش بودجه ریزی عملیاتی براساس هزینه سرانه دانشجویی انجام شود. این تکلیف در قوانین برنامه پنجم و ششم توسعه نیز تکرار شد. از سال 1385 رویکرد تخصیص منابع مالی به دانشگاه ها دست خوش تغییر شد و تلاش برای شکل گیری روش های جدید و نوین تخصیص منابع آغاز شد. نتیجه این تلاش ها منجر به تعیین هزینه سرانه دانشجویی، برای پایه ریزی تخصیص منابع بر مبنای فرمول شد. در سال 1389 اولین مدل برآورد هزینه سرانه دانشجویی ارائه شد و طی سال های 1395-1390 ارتقا یافت. شاخص فعالیت و اجزای هزینه ها برای محاسبه هزینه سرانه دانشجویی شامل چهار بخش عمده: آموزش، پژوهش و فناوری، فرهنگی و دانشجویی و پشتیبانی است.

آنچه از بررسی منابع و اسناد مطالعه شده در خصوص روش های تامین منابع مالی دانشگاه های کشور برمی آید حکایت از وجود چهار روش اصلی و مرسوم دارد. این روش ها عبارتند از: چانه زنی سیاسی، پرداخت براساس معیار هزینه سرانه دانشجو، پرداخت مبتنی بر نهاده به تامین مالی مبتنی بر عملکرد و پرداخت براساس برنامه ها و اهداف خاص از پیش تعیین شده. تخصیص اعتبارات مالی به هر یک از دانشگاه های دولتی براساس ترکیبی از روش های ذکر شده صورت می گیرد. درواقع در وهله اول بخش عمده تخصیص اعتبار براساس شاخص عمومی هزینه سرانه دانشجو انجام می گیرد. در مرحله بعد میزان قدرت چانه زنی سیاسی روسای دانشگاه ها با منابع اصلی تخصیص اعتبار از یک سو و قدرت ایجاد تعاملات و ارتباطات سازمانی در جذب منابع تعیین کننده است. پرداخت یک مبلغ پایه به همه دانشگاه ها (که شامل همه فعالیت های آموزشی، پژوهشی و زیرساختی باشد)، آن هم به صورت یکنواخت، ارتباط مستقیم با حفظ و بقای دانشگاه ها دارد.

الگوی پیشنهادی در تامین منابع مالی دانشگاه های کشور

با توجه به یافته های پژوهش، پیشنهادهای زیر جهت بهبود فرایند تامین مالی آموزش عالی در ایران ارائه می شود:

در حوزه سیاست گذاری آموزش عالی

• سیاستگذاری و جهت دهی آموزش عالی کشور برای رسیدن تعدادی از دانشگاه های کشور به تراز بین المللی و رتبه های برتر جهانی؛
• تسهیل فرایند جهانی شدن آموزش عالی کشور از طریق تعاملات بین المللی در قالب مشارکت های چند جانبه، زمینه سازی برای جذب دانشجوی خارجی و عضویت فعال در مجامع علمی بین المللی؛
• حمایت از جنبش برندسازی در آموزش عالی برای ایجاد هویت مشخص و رقابتی برای دانشگاه ها.

در حوزه بودجه ریزی آموزش عالی

• تامین بودجه های خاص برای ایجاد تغییر در پیکره آموزش عالی و بازنگری در نحوه تخصیص بودجه های پایه؛
• اختصاص بودجه برای اولویت ها و سیاست های خاص در آموزش عالی (شامل جهانی سازی، انتقال فناوری و نوآوری، کیفیت تدریس و یادگیری)؛
• اختصاص بودجه های انگیزشی برای دانشگاه ها در دستیابی به اهداف اسناد بالادستی حوزه علم و فناوری؛
• پیاده سازی بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد در واقع و پرهیز از استفاده نمایشی از اطلاعات عملکردی.

جمع بندی

استفاده از روش های نوین تامین مالی در بخش آموزش عالی به دلیل وجود محدودیت روزافزون بودجه عمومی و وجود انواع تقسیم بندی دانشگاه ها براساس تنوع عملکردی، یکی از دغدغه های اصلی مراجع سیاست گذار علم و فناوری است. نتایج حاصل از بررسی ها نشان داد که با وجود تفاوت سهم روش های متداول تامین منابع مالی در دانشگاه های دولتی و غیردولتی، روش های مرسوم در تامین منابع مالی دانشگاه های کشور شامل چانه زنی سیاسی، پرداخت براساس معیار هزینه سرانه دانشجو، مبتنی بر عملکرد و یا براساس برنامه ها و اهداف خاص از پیش تعیین شده صورت می گیرد. لذا شناسایی و ارائه یک الگوی پیشنهادی برای تخصیص اعتبار مالی دانشگاه ها امری ضروری است. از این رو در این پژوهش به بررسی دقیق الگوی تامین اعتبار مالی در چندین کشور و مقایسه کمی و کیفی آن ها پرداخته شده است.

این مطالعه در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور توسط احسان احتشام نژاد در سال 1403 انجام شده است.