چارچوب حکمرانی زیست بوم رمزدارایی ها

زیست بوم رمزدارایی ها به طور کلی از طریق شبکه حاکمیت غیرمتمرکز آن مشخص می شود. رمزدارایی ها به جای اینکه با یک نهاد یا سازمان کنترل شوند، معمولا با شبکه ای از کاربرانی که در شبکه مشارکت دارند، اداره می شوند. حاکمیت رمزدارایی ها اغلب بر فرایند اجماع متکی است، مانند اثبات کار یا اثبات سهام، که شرکت‎کنندگان را قادر می سازد روی قوانین توافق کرده و تراکنش ها و فرایندها را تایید کنند. این فرایندها انگیزه هایی را برای کاربران فراهم می کند تا به نفع شبکه عمل کرده و از به خطر انداختن شبکه توسط عوامل مخرب جلوگیری کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

حاکمیت در زیست بوم رمزدارایی ها بدون پیچیدگی نیست. یکی از مسائل اصلی این است که پروژه ها و دستورالعمل های گوناگون در این محیط استانداردسازی نشده اند. این موضوع گاه منجر به پراکندگی و سردرگمی می شود؛ زیرا کاربران برای درک قوانین و الزامات گوناگون در هریک از انواع رمزدارایی ها باید تلاش کنند و استانداردهای هریک را جداگانه بررسی، فهم و اعتبارسنجی نمایند. علاوه براین درحالی که ماهیت غیرمتمرکز رمزدارایی ها اغلب به عنوان نقطه قوت معرفی می شود؛ در عمل، تعداد کمی از بازیگران (مانند استخرهای استخراج یا سهامداران بزرگ) ممکن است کنترلی چشمگیر روی رمزدارایی های خاص داشته باشند. بنابراین مداخله و سیاستگذاری دولت، در مقام نماینده عموم مردم در این زیست‏بوم، ضروری است و حاکمان باید بدانند که با این پدیده غیرمتمرکز و نوظهور چگونه تعامل داشته باشند. از این رو در این پژوهش به مطالعه ادبیات حکمرانی و تنظیم گری در زیست بوم رمزارزها و ارائه مدل پیشنهادی زیست بوم رمزدارایی در کشور پرداخته شده است.

ادبیات حکمرانی و تنظیم گری در زیست بوم رمزارزها

حکمرانی فرایندی از تصمیم گیری و اجراست که در سازمان ها و جوامع صورت می گیرد. می‎توان آن را مجموعه ای از اصول، شیوه ها و نهادهایی دانست که نحوه اعمال قدرت، تخصیص منابع و تضمین پاسخگویی را ممکن می سازد. حکمرانی مشارکتی، بازاری، شبکه ای و سلسله مراتبی چهار رویکرد متفاوت برای حکمرانی هستند که بسته به زمینه و اهداف حکمرانی نقاط قوت و ضعف متفاوتی دارند.

• حکمرانی مشارکتی: حکمرانی مشارکتی رویکردی است که بر مشارکت فعال شهروندان و ذینفعان در فرایندهای تصمیم گیری تاکید می کند. در این رویکرد تلاش می شود کسانی که تحت تاثیر تصمیم ها قرار می گیرند حرفی برای گفتن داشته باشند و حتما شنیده شوند.
• حکمرانی بازاری: حکمرانی بازاری مدلی از حکمرانی است که مبتنی بر اصول اقتصاد بازار است. در این مدل، تصمیمات از طریق تعامل عرضه و تقاضا در یک بازار رقابتی، بدون دخالت دولت یا دخالت حداقلی دولت اتخاذ می شود.
• حکمرانی شبکه ای: حکمرانی شبکه ای را می توان مدیریت شبکه های پیچیده، متشکل از بازیگران گوناگون در نظر گرفت؛ این بازیگران شامل دولت ملی، منطقه ای و محلی، گروه های سیاسی و گروه های اجتماعی، نهادهای خصوصی و تجاری است. از این رو در حکمرانی شبکه ای، اختیار تصمیم گیری بین چندین بازیگر توزیع می شود.
• حکمرانی سلسله مراتبی: حکمرانی سلسله مراتبی شامل تصمیم گیری از بالا به پایین، رویه های دقیق پاسخگویی داخلی و خارجی، ساختار سازمانی سلسله مراتبی، تاکید بر مدیریت پروژه به جای مدیریت فرایند، سبک های استراتژی از نوع برنامه ریزی و طراحی و تاکید بر اجرای قوانین است.

تنظیم گری زیست بوم رمزارزها

حوزه رمزدارایی ها به طور مداوم در حال تحول است و با ظهور فناوری های جدید، رویکردهای نظارتی نیز در حال تغییر است. رویکردهای نظارتی در قبال فناوری های نوظهور در حوزه رمزدارایی ها، بسته به کشور و فناوری خاص مورد نظر، بسیار متفاوت است. همانطور که فناوری به تکامل خود ادامه می دهد، احتمال آن می رود که رویکردهای نظارتی نیز به انطباق و تغییر ادامه دهند؛ همچنین دولت ها باید به نوظهور بودن این پدیده توجه کنند و با این پدیده، فرایند تنظیم گری را گام به گام طی کنند. از سوی دیگر، باید دقت داشت که هیچ کدام از رویکردهای مطرح شده به تنهایی نمی‏تواند مسائل مربوط به رمزدارایی ها را کاملا حل و فصل کند. در واقع، باید پذیرفت که بسیاری از مسائل پس از اجرا و به کارگیری یک رویکرد شناسایی خواهد شد.

اقتضائات مدل های حکمرانی در زیست بوم رمزدارایی

مدل های گوناگون حکمرانی در زیست بوم رمزدارایی ها نقشی مهم در تضمین پایداری، امنیت و کارایی شبکه های بلاکچین ایفا می کنند. در ادامه اقتضائات هر رویکرد حکمرانی را متناسب با زیست بوم رمزدارایی ها استخراج شده است:

• تمرکززدایی: رمزدارایی ها مبتنی بر شبکه های غیرمتمرکزند؛ بنابراین مهم است که مدل های حکمرانی از رویکرد غیرمتمرکز پیروی کنند. این بدان معنی است که قدرت تصمیم‏گیری تا حد امکان در سراسر شبکه توزیع شود، نه اینکه مرجعی متمرکز کنترل آن را به دست بگیرد.
• شفافیت: شفافیت نیازی کلیدی برای هر مدل حکمرانی در زیست بوم رمزدارایی هاست. کاربران باید به اطلاعات مربوط به فرایندهای تصمیم گیری و هرگونه تغییر ایجادشده در شبکه دسترسی داشته باشند. این اطلاعات باید درک پذیر و به راحتی در دسترس باشد.
• مشارکت جامعه: مدل های حکمرانی رمزدارایی ها باید مشارکت جامعه را در تصمیم گیری فراهم کند و مشوق افراد در این امر باشد. چنین مشارکتی را می توان از طریق فرایندهایی همچون رای دادن یا پیشنهادهایی که از درون جامعه نمایان می شود، به دست آورد.
• انعطاف پذیری: شبکه های رمزدارایی ها دائما در حال تکامل اند؛ بنابراین مدل های حکمرانی باید به اندازه کافی انعطاف پذیر باشند تا در طول زمان، با تغییرات و بهبودها سازگار شوند.

باید به این نکته توجه کرد که شاید یک اقتضای خاص در چند مدل و رویکرد حکمرانی تکرار شود. البته این تکرار به دلیل مشابهت رویکردها نیست، بلکه در عرصه تحقق و میدان عمل هر رویکرد آثار خارجی متفاوتی دارد؛ برای مثال، تدوین استاندارد و مشوق ها در رویکرد بازاری باعث رونق گرفتن بازار، رونق بازارهای ثانویه و رشد کسب وکارها می شود، اما همین روش در رویکرد مشارکتی منجر به انسجام اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی خواهد شد؛ بنابراین دولتمردان باید به این نکته توجه کنند که در انتخاب هر رویکرد در این زیست بوم، باید به چه نکاتی توجه ی بیشتری کرده و آثار خارجی مثبت و منفی به دست آمده را با توجه به رویکرد اتخاذ شده، مطالعه و بررسی نمایند.

مدل پیشنهادی زیست بوم رمزدارایی در کشور

پدیده رمزدارایی ها امری نوظهور و ناشناخته، لااقل، برای نظام حکمرانی است؛ بنابراین حکومت باید بر اساس شناخت خود درباره این پدیده گام بردارد و با توجه به مرتبه شناخت خود از پدیده، مرحله تنظیم گری مناسب را انتخاب کند و با بازخوردهایی که در هر مرحله دریافت می کند، شناخت خود را صحت سنجی یا اصلاح نماید. در این زیست بوم، شاید یک پدیده به لحاظ فنی و اجرایی به مراحل تکامل خود رسیده باشد، اما حکمران در مرحله تنظیم گری هنوز شناخت کامل و جامعی از این پدیده نداشته باشد؛ بنابراین در چنین حالتی، نباید سراغ ابزارهای متکامل، نهایی و سخت تر برود. سیاست گذار بر اساس بازخوردها، شناخت ذهنیت خود و فعالان اصلی هر عرصه، باید، در راستای تنظیم گری و حکمرانی این زیست بوم گام های زیر را بردارد:

• شناخت ماهیت و ویژگی های پدیده در زیست بوم رمزدارایی؛
• شناخت مخاطرات و ظرفیت های این پدیده برای نقش آفرینان این عرصه، اعم از کاربر، توسعه دهنده و سیاست گذار؛
• درجه بندی انطباق پذیری پدیده با اهداف اسلام، سیاست های کلان کشور و ارزش های جامعه ایرانی اسلامی؛
• تشخیص درجه شناخت تنظیم گر از پدیده (تنظیم گر در چه مرحله ای از شناخت درباره پدیده و پیامدهای آن در جامعه قرار دارد)؛
• اگر پدیده برای تنظیم گر مبهم است، رویکرد تنظیم گری مشاهده و یادگیری و آزمون – اعطای مجوز را انتخاب می کند تا میزان شناختش از پدیده را بالا ببرد؛
• اگر شناخت اجمالی از پدیده وجود دارد، تسهیل گری با ابزار محیط آزمون را انتخاب می‏کند؛
• اگر شناختی مطلوب از پدیده وجود دارد، اصلاح یا وضع قوانین (صرفا پس از اطمینان از تحقق تسهیل گری و تکامل مرحله شناخت پدیده توسط تنظیم گر) را انتخاب می کند.

جمع بندی

شبکه حکمرانی زیست بوم رمزدارایی ها پیچیده و در حال تحول است و در عین حال که امکانات جدیدی برای تصمیم گیری و مشارکت غیرمتمرکز عرضه می کند، دشواری ها و خطرات منحصر به فردی نیز همراه دارد که باید به دقت مدیریت شود. دولت ها باید با دیدی باز با مقررات و حکمرانی شبکه های غیرمتمرکز برخورد کنند و مزایای بالقوه زیست بوم را تشخیص دهند؛ همچنین اطمینان حاصل کنند که به شیوه ای ایمن و سالم عمل می کنند تا از مصرف کنندگان محافظت شود و در عین حال، منافع عمومی را ارتقا دهند. برای مثال، شبکه های غیرمتمرکز می توانند محرک و عاملی برای ترویج انصاف و عدالت در جامعه باشند؛ همچنین شبکه های غیرمتمرکز به ارتقای اعتماد و همکاری بین افراد یا گروه ها کمک می کنند و می توانند در دستیابی به اهداف ایرانی اسلامی مفید باشند.

این مطالعه در اندیشکده دینا توسط وحید عابدینی در سال 1402 انجام شده است.