تحلیل سهم داران در توسعه گردشگری مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

توسعه شهری فرایندی پیچیده است که موفقیت آن بستگی مستقیم به شناخت و تعامل با گروه های مختلف دخیل دارد. هر پروژه توسعه ای، بسته به ویژگی های خاص خود، می تواند تاثیرات گوناگون و متفاوتی بر ذی نفعان داشته باشد. مجموعه تخت فولاد اصفهان یکی از مکان هایی است که قابلیت توسعه گردشگری دارد؛ لذا در تبدیل این مجموعه به سایتی گردشگری نیز شناسایی سهم داران، از جمله کارکنان، جوامع محلی، سازمان ها و نهادهای دولتی، اهمیت زیادی دارد. این شناخت به مدیران کمک می کند تا با در نظر گرفتن منافع و تاثیرات متقابل، راهکارهای مناسبی برای مشارکت و همکاری طراحی کنند. چنین رویکردی سهم موثری در تحقق اهداف توسعه پایدار گردشگری و ارتقای ارزش فرهنگی این مجموعه خواهد داشت.

ضرورت و اهداف پژوهش

برنامه ریزی توسعه شهری، نیازمند توجه به تاثیرات متقابل گروه ها و عوامل مختلف است. در صورتی که این تاثیرات پیش از اجرا شناسایی نشود، ممکن است پروژه حمایت لازم را از دست داده و با مقاومت مواجه شود؛ بنابراین، شناسایی سهم داران یا ذی نفعان در برنامه ریزی ها ضروری است. تحلیل سهم داران به بررسی منافع، منابع تحت تاثیر و میزان اثرگذاری هر گروه می پردازد و به مدیران کمک می کند تا راهکارهای مدیریتی متناسب با شرایط پروژه را انتخاب کنند.

شهرداری اصفهان قصد دارد مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد را به سایتی گردشگری تبدیل کند. فراهم کردن زمینه مشارکت و تعامل مناسب با سهم داران، گام مهمی در تحقق اهداف توسعه گردشگری تخت فولاد و ارتقای جایگاه آن به عنوان یک مقصد گردشگری موفق و پایدار است. این روند از اجزای حیاتی برنامه ریزی استراتژیک در توسعه شهری و گردشگری به شمار می رود. از همین رو پژوهش حاضر ضمن تحلیل سهم داران مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد به طراحی الگوی تعامل با سهم داران این مجموعه پرداخته است.

روش شناسی پژوهش

در مراحل ابتدایی شناسایی سهم داران مجموعه تخت فولاد از منابع مختلفی همچون اسناد فرادست و مصاحبه های اولیه استفاده شد تا فهرستی اولیه از گروه های سهم دار تدوین شود. شناسایی سهم داران با استفاده از مدل ماتریس قدرت- منفعت صورت گرفته است. در این ماتریس سهم داران بر اساس قدرت و منفعت نسبی به چهار دسته تقسیم می شوند. این 4 دسته عبارتند از:

• نقش آفرینان: این گروه هم منافع زیاد و هم قدرت قابل توجه دارند. گروه مدیران، مالکان یا سهام داران، سازمان های همکار یا رقیب و برخی از کارکنان سازمان می توانند بخشی از این گروه باشند؛
• نهادها: این گروه منفعت زیادی دارند اما قدرتشان اندک است. گروه های مهم اجتماعی و شهروندی مانند سازمان های غیردولتی، دانشگاه ها و مراکز پژوهشی، شوراهای شهر یا شوراهای محلی و حتی برخی دیگر از کارکنان سازمان می توانند تشکیل دهنده این گروه باشند؛
• زمینه سازان: این گروه قدرت دارند اما منفعت مستقیم آن ها اندک است. این گروه شامل دولت، سازمان های دولتی مانند اداره مالیات، شهرداری و بانک ها می شود؛
• عوام: این گروه علاوه بر قدرت اندک منفعت کمی نیز دارند. عامه مردم جامعه و افراد معمولی در این گروه قرار می گیرند.

تحلیل سهم داران در توسعه گردشگری مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

در ادامه به تحلیل 5 گروه از تاثیرگذارترین سهم داران مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد پرداخته می شود:

نهادهای امنیتی

نهادهای امنیتی شامل اطلاعات سپاه و وزارت اطلاعات به عنوان نهادهایی که امنیت یک سرزمین را بر عهده دارند، همواره بر فعالیت بخش های مختلف نظارت دارند. مجموعه تخت فولاد نیز به دلیل برخورداری از ابعاد متنوع از این قاعده مستثنا نمی باشد؛ چراکه با شکل گیری برخی تنش های دینی_ مذهبی حساسیت نیروهای امنیتی بر این محدوده بسیار است. به گفته مصاحبه شوندگان معمولا برگزاری برنامه های مذهبی و هر فعالیت دیگری در زمینه های گردشگری و … با نظارت و تایید سازمان های امنیتی قابل انجام است. به همین دلیل و نیز سطح نفوذ بالای آن ها، نهادهای امنیتی از بازیگران و سهم داران کلیدی مجموعه تخت فولاد به شمار می روند.

شهرداری

قدرت شهرداری به دلیل داشتن بازوهای اجرایی و توان مالی مناسب، زیاد است و به عنوان قدرت اول مجموعه تخت فولاد شناخته می شود، زیرا شکل گیری و اجرای پروژه ها مستقیما به آن وابسته است. منفعت شهرداری از تخت فولاد مستمر و جامع است و شامل منافع مالی و اعتباری می شود. موقعیت ارزشمند تخت فولاد پتانسیل درآمدزایی و رونق گردشگری برای شهرداری و سازمان های مرتبط را فراهم کرده است.

افراد اثرگذار

آیت الله طباطبایی نژاد و آیت الله مهدوی از افراد اثرگذار در مجموعه تخت فولاد هستند که به دلیل قدرت و مشروعیت بالایشان در میان مردم نفوذ گسترده ای دارند. امام جمعه به عنوان حاکم شرعی شهر، قدرتی برابر یا حتی بیشتر از مدیریت شهری دارد و توصیه های او در سطح شهر جنبه اجرایی پیدا می کند. با پیش بینی قرارگرفتن خانه امام جمعه در مصلی و نزدیکی به تخت فولاد، نفوذ و اشراف ایشان بر مجموعه افزایش می یابد. پروژه هایی چون پروژه گردشگری مجموعه تخت فولاد از جنبه های گوناگونی مانند تضاد میان روح معنوی فضای مجموعه و هدف گردشگری آن مورد مناقشه و بحث است. به نظر این افراد گردشگری از جنبه هایی می تواند به ماهیت معنوی تخت فولاد خدشه وارد سازد و منفعتی که افراد اثرگذار از مجموعه تخت فولاد می برند بیشتر در دسته نفع تبلیغاتی و اشراف و تسلط بر فضا جای می گیرد.

مدیریت مصلی اصفهان

مصلی اصفهان یکی از گروه های سهم دار مهم مجموعه است که قدرت و منفعت آن با گروه های دیگر در هم تنیده شده است. مدیریت مصلی تحت نظارت نهاد نماز جمعه و امام جمعه اصفهان است و مالکیت آن قبلا به سازمان اوقاف واگذار شده بود که پیچیدگی هایی در درک قدرت و منفعت آن ایجاد کرده است. مصلی دارای منفعت مالی قابل توجهی است و از همجواری با تخت فولاد وجهه اعتباری می برد. مجموعه مصلی از قدرتی آشکار برخوردار است که مجموعه تخت فولاد و شهرداری توان مقاومت در برابر آن را ندارد.

بنیاد شهید و امور ایثارگران

بنیاد شهید به واسطه تسلط کامل بر فضای گلستان شهدا از قدرت بالایی برخوردار است، اما ذکر این نکته لازم است که بنیاد شهید گستره اقدام خود را تنها مختص گلستان شهدا می داند و در بخش های دیگر مجموعه، دخالت و نفوذی ندارد. نفع این نهاد بیشتر از نوع تبلیغاتی است. در واقع چنین سازمان هایی بیشتر در نقطه ای خاص از مجموعه تخت فولاد به فعالیت خود می پردازند. بنیاد شهید به دنبال توسعه فضای گلستان شهدا، اقداماتی از قبیل تملک زمین های پیرامونی خود را در دستور کار قرار داده و خواهان تملک کاربری آموزشی ابتدای خیابان فیض و برخی از مغازه های آن راسته است. بنابراین این سازمان قدرت متفاوت دارد که با اعمال آن ها می تواند بر فضای مجموعه و ماهیت آن اثرگذار باشد.

طراحی الگوی تعامل با سهم داران مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

شناسایی سهم داران بر اساس وضع موجود نشان می دهد که برخی گروه ها در جایگاه مناسب نیستند. این مسئله چالشی جدی به شمار می آید و نیازمند استراتژی های متفاوت است. برای تعیین راهبردهای ارتباطی، اهداف سند بالادست به عنوان فیلتر اصلی به کار رفته اند. راهبردهای تعریف شده مختص دوره گذار بوده و هدف آن ها تغییر جایگاه سهم داران در ماتریس قدرت-منفعت است. این راهبردها طوری طراحی شده اند که چالش برانگیز نباشند و حداقل های ارتباطی هر جایگاه را رعایت کنند. همچنین، برای هر راهبرد، راهکارهای اجرایی متناسب با هر گروه ارائه شده اند.

راهبردهای ارتباطی

برای طراحی یک راهبرد ارتباطی، باید مشخص شود که هر گروه سهم دار چه موضعی در قبال پروژه دارد. راهبرد ارتباطی برای گروهی که موافق پروژه است با گروهی که مخالف پروژه است تفاوت های کلیدی دارد. از سوی دیگر، نیاز است که بر مبنای راهبرد ارتباطی برای هر گروه سهم دار پیامی طراحی شود و راهکارهای اجرایی در جهت انتقال آن پیام شکل گیرد.

• راهبرد ارتباطی پرهیز: راهبرد ارتباطی پرهیز برای سهم دارانی با قدرت و منفعت بالا ولی ارتباط حداقلی با گردشگری است. این گروه ها قدرت رسمی یا غیررسمی دارند، از بودجه شهرداری اصفهان مستقل اند و خارج از سلسله مراتب شهرداری اند. هدف راهبرد، حفظ ارتباط با این سهم داران با کمترین تغییر و بدون ایجاد تنش است؛
• راهبرد ارتباطی تقویت: راهبرد ارتباطی تقویت در ارتباط با سهم دارانی مطرح است که گرچه باید بیش ترین نقش را در حوزه توسعه گردشگری تخت فولاد ایفا کنند ولی جزء بازیگران کلیدی نیستند. این راهبرد در پی آن است که با تعریف منافع جدید، همچنین افزایش قدرت، جایگاه این گروه از سهم داران را در ماتریس قدرت-منفعت ارتقا دهد؛
• راهبرد ارتباطی تثبیت: این راهبرد ارتباطی در خصوص سهم دارانی مطرح است که موقعیت مناسبی در ماتریس منفعت و قدرت دارند. مناسب بودن این موقعیت از طریق ارتباط آن گروه سهم دار با هدف توسعه گردشگری فهم می شود. در خصوص این نوع از سهم داران راهبردهایی ارائه می شود که موقعیت کنونی آن ها را حفظ کند؛
• راهبرد ارتباطی تلاش حداقلی: این راهبرد ارتباطی مربوط به گروه هایی است که در حال حاضر قدرت و منفعت قابل توجهی در زمینه گردشگری تخت فولاد ندارند، ولی ممکن است در آینده و به واسطه انجام اقدامات توسعه ای صاحب قدرت با منفعت شوند. از این رو لازم است که با تلاشی حداقلی نسبت به پروژه توسعه گردشگری در تخت فولاد آگاه شوند.

تدوین راهبردهای ارتباطی برای گروه های سهم دار مجموعه تخت فولاد

با توجه به مطالب بیان شده راهبردهای ارتباطی برای گروه های سهم دار مجموعه تخت فولاد که در بخش قبلی به توضیح آن ها پرداخته شد عبارتند از:

• نهادهای امنیتی: راهبرد ارتباطی برای این نهادها «پرهیز» است. راهکارهای رسیدن به این راهبرد عبارتند از: «اطلاع رسانی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد» و «دریافت نظرات»؛
• شهرداری: راهبرد ارتباطی برای شهرداری «تثبیت» است. راهکارهای رسیدن به این راهبرد عبارتند از: «اطلاع رسانی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد» و «درگیرکردن مجموعه های مختلف شهرداری در توسعه تخت فولاد»؛
• افراد اثرگذار: راهبرد ارتباطی برای این افراد «پرهیز» است. راهکارهای رسیدن به این راهبرد عبارتند از: «اطلاع رسانی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد» و «متقاعدسازی در خصوص لزوم توسعه گردشگری در تخت فولاد»؛
• مدیریت مصلی اصفهان: راهبرد ارتباطی برای مدیریت مصلی اصفهان «تلاش حداقلی» است. راهکارهای رسیدن به این راهبرد عبارتند از: «اطلاع رسانی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد» و «همراه سازی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد»؛
• بنیاد شهید و امور ایثارگران: راهبرد ارتباطی برای بنیاد شهید و امور ایثارگران «تلاش حداقلی» است. راهکار رسیدن به این راهبرد عبارت است از: «اطلاع رسانی در خصوص اقدامات مرتبط با توسعه گردشگری در تخت فولاد».

جمع بندی

شهرداری اصفهان قصد دارد تا مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد اصفهان را به یک سایت گردشگری تبدیل کند. پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل سهم داران این مجموعه پرداخته است؛ چراکه با شناسایی دقیق سهم داران می تواند به مدیران کمک کند تا راهکارهای مدیریتی متناسب با شرایط پروژه را انتخاب کنند. براساس یافته های این پژوهش، مهم ترین سهم داران این پروژه عبارتند از: نهادهای امنیتی، بنیاد شهید و امور ایثارگران، شهرداری و مدیریت مصلی اصفهان و افراد اثرگذار نظیر امام جمعه اصفهان. تحلیل این سهم داران با استفاده از روش هایی مانند ماتریس قدرت-منفعت و اسناد بالادست انجام شد و بر اساس این تحلیل، چهار راهبرد ارتباطی «پرهیز»، «تثبیت»، «تقویت» و «تلاش حداقلی» متناسب با موقعیت هر گروه طراحی شدند. این راهبردها با هدف تغییر جایگاه سهم داران در ماتریس قدرت-منفعت، حفظ تعادل و ایجاد تعامل موثر تدوین شده اند و برای هریک راهکارهای اجرایی مشخصی طراحی شده است.

این مطالعه در سال ۱۴۰۱ توسط اندیشکده گردشگری و صنایع خلاق به سفارش شهرداری اصفهان، با همکاری مهری شاه زیدی، عرفان علیزاده، شقایق نصیری و عباس کیانی انجام شده است.