بررسی اقتضائات اجتماعی فرهنگیِ سیاست ورزی در هیئت های مذهبی و مجالس سوگواری

هیئت های مذهبی و مجالس سوگواری علی رغم سویه های دینی، پیش و بیش از آنکه پدیده ای مذهبی باشند، پدیده ای اجتماعی محسوب می شوند. وجود نقش ها و کارکردهای متعدد اجتماعی، مؤید این ادعاست. همچنین توجه به منطق تکوین و تغییر و تحول هیئات مذهبی به لحاظ فرم و محتوا در طول دوره های متناوب، نشان می دهد که این تغییرات کاملا به تناسب اقتضائات اجتماعی در ادوار مختلف روی داده است. عاملیت اصلی و ابتکار عمل در شکل دهی به این هیئت ها نیز نه در دست نخبگان مذهبی یا سیاسی، بلکه همواره در دست مردم بوده است. از این رو توجه به این مناسک به دلیل مردمی و اجتماعی بودن این پدیده امری مهم و ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

فرهنگ های گوناگون همواره خود را به شیوه های مختلفی معرفی، بازتولید و تکثیر کرده اند و مناسک عزاداری، از ابتدای اسلام تاکنون یکی از مهم ترین مظاهر فرهنگی و اجتماعی شیعیان در طول تاریخ بوده است. هیئت مذهبی، پدیده ای مدرن و معاصر است که عمری نزدیک به صدسال دارد و یکی از جوان ترین پدیده ها و محافل عزاداری شیعیان است.

عزاداری از روز نخست و از آغاز شکل گیری، با توجه به زمانه و روزگار، شکل و منطق خاص خود را پیدا کرده است. آنچه در سال های اخیر موجب نگرانی برخی از دینداران و علمای دینی شده است، تغییرات بزرگ و ناگهانی در گوشه های مختلف مراسم و مناسک عزاداری و ظهور سبک های جدید و متفاوت در این زمینه بوده است. از طرف دیگر به بیان برخی از صاحب نظران، هیئت های عزاداری و کلیت مناسک دینی، از کارکرد اصلی خود خارج شده اند و وضعیت متفاوتی پیدا کرده اند. از این رو در این پژوهش با بررسی نظرات صاحب نظران و تحلیل شرایط موجود، به بررسی وضعیت هیئت های عزاداری، شناسایی آسیب های هیئت ها و ارائه راهبردهای سیاستی در هیئت های مذهبی پرداخته شده است.

رویکرد هیئت های مذهبی از نظر صاحب نظران

دکتر جبار رحمانی و محسن حسام مظاهری، اساسا پدیده هیئت های مذهبی و مجالس سوگواری را با رویکردی کارکردگرایانه تحلیل می کنند. شاخص اصلی برای این دو اندیشمند مطالعات اجتماعی دین، داشتن کارکردهای مثبت برای هیئت های مذهبی است و تا زمانی که اجزای مختلف هیئت های مذهبی دارای کارکردهای مثبت و سازنده باشند، نباید در آن ها مداخله ای کرد، حتی اگر آن کارکرد مثبت، منبعث از باورهای دینی نباشد و برخی آن را جزو خرافات و تحریفات دین بشمرند.

دکتر سیدمهدی اعتمادی فرد اما با رویکردی پدیدارشناسانه به هیئت های مذهبی می پردازد و معتقد است تنها با فهم لایه های درونی و عدم توقف در ویترین برنامه هیئت ها و کارکردهای آن ها است که می توان به بررسی دقیق این موجودیت اجتماعی  پرداخت. دکتر علیرضا شجاعی زند و جناب آقای مهدی امین فروغی، با رویکرد ذات انگارانه به هیئت های مذهبی می نگرند. از دید ایشان هیئت ها در عین تطورات مختلفی که در طول تاریخ داشته اند، هسته سخت مرکزی دارند که در طول تاریخ بی تغییر مانده اند و آن پویایی ها حول چنین هسته سختی رخ می دهد؛ لذا اصل اساسی در تحلیل هیئت ها، بررسی این هسته های سخت است.

در این میان جناب آقای میثم غضنفری با رویکردی متفاوت (نئونهادگرایی) به تحلیل و بررسی هیئت های مذهبی می پردازد. در حقیقت ایشان معتقدند هیئت های مذهبی تنها از خلال فهم متقابل ساختارهای رسمی (مانند نهاد دولت)، نهادهای واسط (مانند نهاد روحانیت) و کنشگری کنشگران در میدان (عزاداران و مداحان) قابل بررسی و تحلیل دقیق است.

تقسیم بندی سه گانه هیئت ها

اندیشمندانی که پیرامون هیئت های مذهبی و مجالس سوگواری به تحقیق پرداخته اند، تقسیم بندی های مختلفی از هیئت ها ارائه کرده اند. در این پژوهش با رویکردی سیاست گذارانه  و براساس خاستگاه ها و مخاطبان، هیئت ها به سه دسته «مردمی»، «نزدیک به حاکمیت» و «دانشجویی» تقسیم بندی شده اند.

• هیئت های مردمی: متولیان اصلی، حامیان مالی و برنامه ریزان این هیئت، عمدتا مردم محلی هستند. به لحاظ فراوانی همچنان بیشتر شمار هیئت ها از آنِ هیئت های کوچک محلی است اما شمار هیئت های بزرگ مردمی به واسطه بازنمایی های رسانه ای که از آن ها صورت می گیرد، به شکل قابل توجهی رو به افزایش است؛
• هیئت های نزدیک به حاکمیت: بانیان و حامیان مالی و برنامه ریزان را معمولا جمعی از مسئولین رسمی و البته قسمتی از بدنه مردم با تفکرات نزدیک به ساختار رسمی تشکیل می دهند. تعداد این هیئت ها به لحاظ فراوانی بسیار محدود است اما به واسطه انعکاس رسانه ای این هیئت ها توسط دستگاه های تبلیغاتی و هم چنین بهره بردن از مداحان برجسته، هم مخاطبان بسیاری دارند و هم سبک مدیریت مجالس در آن ها، الهام بخش سایر هیئت هاست؛
• هیئت های دانشجویی: متولیان را جمعی از دانشجویان، اساتید و مسئولین دانشگاه تشکیل می دهند. برنامه ریزان این هیئت ها نیز عمدتا دانشجویان و هئیت امنا هستند. مخاطبان این هیئت ها غالبا دانشجویان و البته برخی از مردم محلی هستند.

آسیب شناسی هیئت ها

هیئت های عزاداری ضمن کارکردهای منحصر به فردی که در طول تاریخ داشته اند، در سال های اخیر کم و بیش دچار آسیب هایی شده اند که به برخی از آن ها اشاره می شود:

• از میان رفتن تکثر طبیعی موجود در هیئت ها به واسطه سیاست گذاری غلط؛
• مناسک گرایی افراطی، کالایی و عرفی شدن امور مقدس و تهی شدن آیین ها از محتوای غنی و روح معنویت؛
• مداخله گری در شئون طبیعی هیئت ها و به حاشیه رانده شدن محتوای غنی مناسک ها.

ارائه راهکارهایی جهت رفع آسیب های هیئت مذهبی

سیاست گذاری در هیئت های مذهبی عمدتا سلبی است؛ زیرا یا اساسا امکان مداخله نیست، یا مداخلات منطق درونی و خود پیش برنده این هیئت ها را برهم می زند. در موارد معدودی نیز که سیاست گذاری سویه های ایجابی پیدا می کند، تنها در شرایطی امکان توفیق وجود دارد که پیش از آن، منطق درونی هیئت ها، اقتضائات زمانه و رشته پیوند نهاد هیئت با سایر نهادها، به خوبی درک شده باشد. در ادامه به ارائه برخی از سیاست گذاری ها در هیئت مذهبی پرداخته شده است.

• مشارکت مردمی در خلق و انتقال معنا به گونه ای که افراد «عضو» هیئت باشند و در آن نقش آفرینی کنند و فقط «مخاطب» برنامه های هیئت نباشند.؛
• تشکیل مجامعی از جامعه مداحان، فعالان هیئت های دانشجویی، اندیشمندان دینی در حوزه های هیئت های مذهبی جهت شناسایی آسیب های هیئت های مذهبی و ارائه راهکارهایی جهت رفع این آسیب ها؛
• حمایت معنوی از هیئت های محلی و پرهیز از بازنمایی اغراق آمیز هیئت های بزرگ به‌ویژه در رسانه ملی؛
• اصلاح در سازوکار سخنرانی ها و انتخاب موضوعات از مسائل مردمی؛
• ترویج اخلاق اجتماعی در هیئت های مذهبی؛
• پرهیز از رویکردهای یکسان کننده و پذیرش تنوع شکلی و محتوایی هیئت ها
• بازنگری در نقش و جایگاه زنان در هیئت های مذهبی و حضور زنان در مراحل مختلف تصمیم گیری در مسائل مختلف هیئت ها (انتخاب سخنران، مداح، موضوع سخنرانی و …).

جمع بندی

هیئت های مذهبی و مجالس سوگواری علی رغم سویه های دینی، پیش از آنکه پدیده ای مذهبی باشند، پدیده ای اجتماعی محسوب می شوند. آنچه در سال های اخیر موجب نگرانی برخی از دینداران و علمای دینی شده است، تغییرات بزرگ و ناگهانی در بخش های مختلف مراسم و مناسک عزاداری و ظهور سبک های جدید و متفاوت در این زمینه بوده است.

هیئت های عزاداری ضمن کارکردهای منحصر به فردی که در طول تاریخ داشته اند، در سال های اخیر کم و بیش دچار آسیب هایی هم چون از میان رفتن تکثر طبیعی موجود در هیئت ها به واسطه سیاست گذاری غلط و مناسک گرایی افراطی شده اند. از این رو اقداماتی همچون مشارکت مردمی در خلق و انتقال معنا و ترویج اخلاق اجتماعی در هیئت های مذهبی، اصلاح در سازو کار سخنرانی ها و بازنگری در نقش و جایگاه زنان جهت حل آسیب های هیئت های مذهبی پیشنهاد می شود.

این مطالعه در اندیشکده هاتف با مدیریت امید زند کریمخانی و همکاری محمدتقی ضرغام افشار و سید محمد زرهانی در سال 1401 انجام شده ‌است.