نظام مسائل، فرصت ها و چالش های استان خوزستان

استان خوزستان یکی از مهم ترین استان های ایران است که در جنوب غربی کشور واقع شده است. این استان مرکز تولید نفت و گاز ایران به شمار می آید و پنجمین استان پرجمعیت ایران می باشد. در این استان مراکز بسیار مهمی مانند شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب (به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده نفت ایران)، شرکت ملی حفاری ایران، شرکت فولاد خوزستان و شرکت نفت و گاز اروندان قرار دارند. همچنین جلگه خوزستان یکی از مناطق مهم کشاورزی در ایران است. استان خوزستان با وجود این ظرفیت های عظیم با چالش ها و مسائل بسیاری مانند کاهش شدید منابع آبی و ضعف سیستم گردشگری مواجه است که حل این مسائل می تواند به پیشرفت و اعتلای این استان و ایران منجر شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

کشور ایران دارای ظرفیت های عظیم مادی و انسانی است که به واسطه وجود آن ها در شما معدود کشورهای جهان ازلحاظ وفور این منابع قرار گرفته است. منابع هیدروکربوری، منابع معدنی، منابع انسانی جوان و تحصیل کرده، منابع طبیعی و پیشرفت علمی بخشی از این ظرفیت ها هستند. از طرفی نیز با وجود این موهبت های کم نظیر دارای ضعف های شدید صنعتی، کشاورزی، خدماتی و اقتصادی می باشد که به تناسب هر استان میزان آن ها متفاوت است. نزدیکی به دریاها، داشتن اقلیم های متفاوت، کشف ذخایر عظیم نفت و معادن و… در هر استان به تنهایی می تواند سبب شکوفایی اقتصاد مردم آن منطقه شود، اما به علل گوناگون این اتفاق مهم رقم نخورده است. هرچند که روند رو به رشد اقتصادی اجتماعی و سیاسی در استان های کشور قابل لمس است، اما این رشد در تناسب با اهداف و آرمان های انقلاب اسلامی و ایجاد رفاه برای مردم هنوز به نقطه مطلوب نرسیده است. در این گزارش سعی شده است تا با استفاده از منابع دست اول نظیر اسناد آمایش سرزمین اسناد مرکز پژوهش های مجلس اسناد مرکز آمار اسناد وزارتخانه های مختلف و گزارش دستگاه های حاکمیتی، مجموعه ای از ظرفیت ها، چالش ها، نقاط قوت و ضعف استان خوزستان به عنوان یکی از مهم ترین و پرظرفیت ترین استان های کشور بررسی شود.

اطلاعات جامع استان خوزستان

در این بخش برخی از مهم ترین آمار و اطلاعات استان خوزستان مورد بررسی قرار گرفته است:

امور زیربنایی و تولیدی

این استان از نظر تعداد شهرها و روستاهای گازرسانی شده در سال ۱۳۹۵ به ترتیب دارای رتبه 3 و ۴ می باشد. همچنین از نظر تعداد انشعاب گاز موجود نیز رتبه ۶ را به خود اختصاص داده است. صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بیشترین اشتغال را در استان به خود اختصاص داده اند و در روند صنعتی شدن استان نقش مهمی را ایفا کرده اند. تشکیل واحدهای صنعتی مرتبط با صنعت نفت و گاز استان خوزستان را در این سال ها از استان کشاورزی محور به صنعت محور تبدیل نموده است و بیش ترین ارزش افزوده در بخش تولید ناخالص داخلی نیز از این نوع فعالیت ها به دست می آید. از نظر ارزش افزوده فعالیت های صنعتی کارگاه های صنعتی دارای 10 نفر کارکن و بیشتر نیز استان خوزستان دارای رتبه ۲ است.

مالی، بازرگانی و بودجه

استان خوزستان از نظر نسبت تسهیلات اعطایی بانک ها به سپرده بانکی (درصد) در سال ۱۳۹۸، دارای رتبه ۲۷ در کشور بوده است نرخ رشد سپرده های بانکی (درصد) و نسبت خودپرداز به جمعیت نیز در استان نسبت به کشور به ترتیب دارای رتبه های ۱۳ و ۲۷ می باشد. همچنین رتبه استان از ارزش کل معاملات بورس اوراق بهادار تهران (درصد) ۱۴ و از نظر حق بیمه سرانه در سال ۱۳۹۷ دارای رتبه ۱۸ بوده است. در سال ۱۳۹۸ مبلغ انواع سپرده نزد بانک های استان ۶۴۶۹۴۲ میلیارد ریال بوده است که نسبت به سال گذشته ۳۲ درصد افزایش داشته است. در سال مورد نظر مبلغ انواع تسهیلات پرداختی بانک های استان ۲۹۶۷۳۶ میلیارد ریال بوده که نسبت به سال گذشته ۶.۹ درصد افزایش داشته است.

اجتماعی و فرهنگی

استان خوزستان از نظر تعداد پرونده های تشکیل شده در مورد اقدام به خودکشی دارای رتبه 3، تعداد پرونده های تشکیل شده در مورد قتل دارای رتبه ۲، تعداد دستگیر شدگان انواع سرقت ها دارای رتبه ۳ و نهایتا تعداد دستگیرشدگان در ارتباط با مواد مخدر کشف شده دارای رتبه ۱۱ در کشور می باشد. در سال ۱۳۹۸ تعداد ولادت ثبت شده ۹۷۱۳۲ نفر بوده که نسبت به سال قبل ۱۲.۳ درصد کاهش یافته است. همچنین در این سال تعداد ۳۷۵۹۴ ازدواج و ۹۶۰۰ طلاق به ثبت رسیده است؛ که نسبت به سال گذشته به ترتیب ۵.۴ درصد و ۱۱ درصد کاهش داشته است. استان خوزستان در زمینه میزان تولید برنامه های رادیویی و تلویزیونی به ترتیب در سال ۱۳۹۷ در بین ۳۱ استان دارای رتبه های ۴ و ۳ می باشد.

عمده ترین مسائل استان خوزستان

برخی از مهم ترین مسائل این استان عبارتند از «کشت سنتی محصولات کشاورزی»، «ضعف زیرساخت گردشگری»، «ضعف در سیستم دفع فاضلاب شهری»، «کاهش شدید منابع آبی و برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی» و «کمبود امکانات بهداشتی و درمانی».

مزیت های نسبی مناطق محروم استان خوزستان

مزیت های نسبی مناطق محروم استان خوزستان در سه بخش عمده اقتصادی یعنی کشاورزی، صنعت و خدمات و زیر بخش های مربوطه مشخص و ارائه شده است که به شرح زیر می باشد:

• کشاورزی: مزیت های نسبی کشاورزی شامل مزیت نسبی در دامداری و دامپروری و پرورش دام سبک در بخش های محروم استان، مزیت نسبی در پرورش دام سنگین و به تبع آن پتانسیل تولید چرم مخصوصا در بخش شاوور شهرستان شوش و مزیت نسبی در پرورش طیور در بخش های محروم استان مخصوصا در شهرستان هفتکل می باشد؛
• صنعت: مزیت های صنعت شامل وجود شهرک آغاجاری در بخش آغاجاری شهرستان بهبهان، وجود ناحیه صنعتی زیدون در بخش زیدون شهرستان بهبهان، وجود ناحیه صنعتی سردشت زیدون در بخش زیدون شهرستان بهبهان و وجود شهرک صنعتی دزفول در بخش سردشت شهرستان دزفول می باشد؛
• خدمات: مزیت های خدمات شامل مزیت نسبی در ویژگی خاص ژئوپلیتیکی با وجود مرز مشترک این استان با کشور عراق، مزیت نسبی در وجود بازارچه مرزی آبادان در بخش اروندکنار شهرستان آبادان؛ مزیت نسبی در وجود بازارچه مرزی خرمشهر در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر و مزیت نسبی در وجود بندر خرمشهر بندر آبادان بندر امام خمینی، بندر ماهشهر می باشد.

فرصت های سرمایه گذاری در صنایع معدنی استان خوزستان به عنوان مزیت راهبردی

فرصت های سرمایه گذاری در صنایع معدنی استان خوزستان به شرح زیر می باشد:

• تولید سنگ های ساختمان با کیفیت مطلوب و پیشرفته: وجود ذخایر معدنی انواع سنگ ساختمانی در استان در کنار واردات تکنولوژی پیشرفته و توانمندسازی نیروی انسانی متخصص برای تولید سنگ های ساختمانی با کیفیت و استاندارد بالا در جهت جایگزینی آن با واردات سنگ های ساختمانی از خارج از کشور و صادرات آن به منطقه حوزه خلیج فارس اولویت بالایی در سرمایه گذاری دارد؛
• ایجاد کارخانه های جدید سیمان: وجود ذخایر قابل توجه آهک در استان خوزستان از یک طرف و قرار گرفتن استان در جنوب کشور و راه های ارتباطی آن به کلیه کشورهای حوزه خلیج فارس امکان کلی تولید محصولات معدنی انواع سیمان به خصوص سیمان ویژه و سیمان دیواره چاه نفت را فراهم می کند؛
• ایجاد کارخانه های جدید کاشی و سرامیک: وجود ذخایر قابل توجه آهک و سایر مواد اولیه در استان خوزستان و یا در استان های همجوار و قرار گرفتن استان در جنوب کشور و راه های ارتباطی آن به کلیه کشورهای همسایه حوزه خلیج فارس امکان کلی تولید محصولات معدنی کاشی و سرامیک صادرات محور را توجیه پذیر می کند.

نقاط قوت و ضعف استان خوزستان

نقاط قوت استان خوزستان به شرح زیر می باشد:

• برخورداری از توپوگرافی و شیب مناسب برای فعالیت های تولیدی و اقتصادی در بیش از ۶۰ درصد مساحت استان؛
• برخورداری از منابع سرشار آب سطحی و دشت های آبرفتی مناسب فعالیت های کشاورزی و ایجاد بسترهای مناسب سایر فعالیت های اقتصادی، سکونتی و کالبدی- فضایی؛
• برخورداری از اقلیم گرم جنب استوایی و موقعیت ویژه برای تولید محصولات کشاورزی غیر فصلی.

همچنین نقاط ضعف این استان نیز به شرح زیر می باشد:

• گرمای زیاد و طولانی مانعی در فعالیت های اقتصادی و عمرانی و افزایش دهنده مصارف انرژی برای سرمازایی؛
• تفاوت های ساختاری درون استان در بهره مندی از توزیع جغرافیایی منابع آب و خاک؛
• تمرکز نسبی زیاد فعالیت و سکونت در نیمه غربی نسبت به نیمه شرقی و حاشیه غرب استان و عدم تعادل حاصل در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و کالبدی و سازمان فضایی، استان و در نتیجه ضعف اقتصادی و مهاجر فرستی مناطق حاشیه ای شرق و غرب استان.

جمع بندی

با وجود ظرفیت های عظیم مادی و انسانی کشور ایران با ضعف های شدید صنعتی، کشاورزی، خدماتی و اقتصادی رو به رو می باشد که به تناسب هر استان میزان آن ها متفاوت است. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی نظام مسائل، فرصت ها و چالش های استان خوزستان پرداخته است. مزیت های نسبی مناطق محروم استان خوزستان در سه بخش عمده اقتصادی یعنی کشاورزی، صنعت و خدمات و زیر بخش های مربوطه مشخص و ارائه شده است. فرصت های سرمایه گذاری در صنایع معدنی استان خوزستان شامل تولید سنگ های ساختمان با کیفیت مطلوب و پیشرفته، ایجاد کارخانه های جدید سیمان و ایجاد کارخانه های جدید کاشی و سرامیک می باشد. از جمله نقاط قوت این استان برخورداری از منابع سرشار آب سطحی و دشت های آبرفتی مناسب فعالیت های کشاورزی و تفاوت های ساختاری درون استان در بهره مندی از توزیع جغرافیایی منابع آب و خاک می باشد.

این مطالعه در اندیشکده مطلوب هم افزا توسط مسلم شهسواری در سال 1401 انجام شده ‌است.