رویکرد مواجهه با تصویرسازی منفی از گردشگری ایران

نفرت پراکنی و ایجاد تصویر و ادراک منفی از کشورها ازجمله اقداماتی است که می توان آن را ذیل سیاست های جنگ نرم ساماندهی کرد. سیاستی که بدون دست اندازی بر ادوات نظامی و تحریک جبهه نظامی، کشورهای هدف را از تعامل و ارتباطات بین المللی کارا بازمی دارد و بر حوزه های گوناگونی ازجمله صنعت گردشگری آثاری منفی برجای می گذارد. در چنین چارچوبی گردشگری به عنوان یکی از عرصه های نوین و موثر مقابله راهبردی با ادراک منفی و گفتمان های هراس محور مطرح می شود. به عبارتی گردشگری به مثابه ابزاری نرم و میان فرهنگی از این ظرفیت برخوردار است که از طریق تجربه زیسته، مواجهه مستقیم و تعامل انسانی، فاصله میان بازنمایی های رسانه ای و واقعیت اجتماعی را کاهش دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

یکی از الگوهای قابل تامل در گفتمان سیاسی برجسته سازی تهدید، امنیتی سازی و شکل دهی به ادراک خطر نسبت به برخی کشورها، فرهنگ ها و گروه های اجتماعی است. این فرایند که گاه با سازوکارهای نفرت پراکنی مجسم می شود، نقش مهمی را در جهت دهی افکار عمومی جهانی ایفا می کند و کشورهای هدف را در حوزه های مختلف از تعامل کارا و سازنده در عرصه بین الملل بازمی دارد. صنعت گردشگری یکی از حوزه های حساس به سیاست های ناظر بر نفرت پراکنی است که ضمن تاثیرپذیری از چنین سیاست هایی نقشی اصلاح گر را در مقابله با سیاست های نفرت پراکنی دولت های متخاصم دارد.

با نظر بر قرارگیری ایران در معرض چنین سیاست هایی، بایسته است اقدامات مقابله ای برنامه ریزی شده با همکاری مجموعه نهادهای متولی و همکار در دستورکار سیاست های اجتماعی/سیاسی قرار گیرند. از جمله راهبردهای موثق در راستای صورت بندی اقدامات مقابله ای، ارزیابی اقدامات سایر کشورهای در معرض نفرت پراکنی است. از این رو در مطالعه پیش رو ضمن ارزیابی اقدامات مقابله ای چهار کشور روسیه، چین، سریلانکا و مکزیک در مواجهه با نفرت پراکنی غرب به ارزیابی مخاطبان این اقدامات و بازآرایی نهادی کشورها در رویارویی با سیاست های مذکور پرداخته شده است.

اقدامات کشورهای منتخب در مقابله با تصویر منفی از برند ملی گردشگری

قرارگیری کشورها در معرض سیاست های ایجاد ادراک منفی و نفرت پراکنی توسط دولت های غربی، بهره گیری از گردشگری در راستای مقابله با سیاست های ایجاد ادراک منفی و میزان موفقیت آمیز بودن چنین اقداماتی را می توان معیارهای اصلی گزینش کشورها قلمداد کرد. براساس چارچوب سه گانه معیارهای مطروحه، چهار کشور چین، مکزیک، سریلانکا و روسیه برای مطالعه در گزارش تطبیقی حاضر برگزیده شده اند.

چین

کشور چین در کنار روسیه به عنوان بازیگری معرفی می شود که قدرت و منافع اقتصادی آمریکا را به چالش می کشد. علاوه بر تهدیدات حوزه اقتصادی، چین به مثابه تهدیدی برای سلامت جهانی بازنمایی شد. به طور مشخص پس از شیوع بیماری کووید-19 اقدامات کشورهای آمریکا، برزیل و استرالیا برای ایجاد ادراک منفی در چین از خلال برچسب گذاری بیماری کووید-19 به عنوان بیماری برخاسته از چین به افزایش نژادپرستی و آسیاگریزی منجر شد. برخی اقدامات چین برای مواجهه با این نفرت پراکنی عبارت اند از:

• بهرمندی از ظرفیت رویدادها و گردشگری تجاری/نمایشگاهی: در راستای مقابله با ایجاد ادراک منفی در بستر گردشگری، وزارت بازرگانی چین به صورت هدفمند از سال 2018 از ظرفیت گردشگری تجاری/نمایشگاهی و میزبانی رویدادهای بین المللی به عنوان ابزار مکمل مدیریت تصویر و نمایش گشودگی در تعاملات اقتصادی رسانه ای بهره مند شده است.
• حکمرانی رسانه ای: چین در حوزه رسانه ای با تکیه بر اسناد راهبردی خود، تصویری از یک کنشگر مسئول و صلح طلب ارائه می کند. در این چارچوب، رسانه های چینی انتقادات خارجی را به عنوان بدفهمی یا تلاش برای مهار چین بازنمایی کرده و گفتمان «تهدید چین» را به «تهدیدسازی علیه چین» تبدیل می کنند.

روسیه

اقدامات مبتنی بر نفرت پراکنی علیه روسیه از سال 2014 توسط بریتانیا، ایالات متحده، کانادا، استرالیا، اتحادیه اروپا به این سو شدت یافت و از فوریه سال 2022 با شدت بیشتری ادامه دارد. سیاست ایجاد ادراک منفی و نفرت پراکنی درمورد روسیه از خلال هشدارهای رسمی سفر و توصیه به ترک کشور، کاهش و همچنین قطع دسترسی پروازی به مقصد روسیه و ایجاد تحریم های فرهنگی/اجتماعی شکل گرفته است.

• تغییر بازار هدف گردشگر ورودی: با هدف تغییر بازار هدف گردشگری ورودی، روسیه رویکرد تنوع بخشی و چرخش از بازارهای غربی به بازارهای آسیایی را در پیش گرفته است. این سیاست از طریق هماهنگی نهادهای مسئول و توسعه مسیرهای هوایی به مقاصد آسیایی پشتیبانی و اجرا شده است.
• استرداد هزینه های سفر: در برنامه یارانه گردشگری داخلی روسیه که توسط آژانس فدرال گردشگری روسیه و با مشارکت سامانه پرداخت ملی روسیه اجرا شده است، دولت به صورت استاندارد 20 درصد از هزینه سفرهای داخلی واجد شرایط را به مسافر بازمی گرداند.

سریلانکا

پس از حملات عید پاک توسط نیروهای داخلی در سریلانکا در سال 2019، بریتانیا در 25 آوریل توصیه به پرهیز از سفرهای غیرضرور را برای شهروندانش اعلام کرد و آمریکا در 26 آوریل هشدار را به سطح 3 رساند. طبق گزارش بانک مرکزی سریلانکا در سال 2019 ورود گردشگر 18 درصد و درآمد گردشگری 17.7 درصد کاهش یافته است.

• برگزاری جلسات توجیهی- امنیتی: با توجه به کاهش ورود گردشگران، سازمان توسعه گردشگری سریلانکا اعلام می کند که برای تعدیل و رفع هشدارهای سفر صادره از سوی دولت های مبدا، با سفارتخانه ها همکاری نزدیک برقرار کرده و با برگزاری جلسات توجیه امنیتی با مشارکت افسران اطلاعاتی، تمرکز خود را بر بازسازی اعتماد نمایندگی های خارجی معطوف کرده است.
• برندسازی مجدد گردشگری ملی: در راستای ارتقای امنیت ذهنی مخاطبان، سریلانکا تلاش کرده است با دست اندازی بر راهبرد برندسازی مجدد تصویر ذهنی نسبت به خود را از کشوری درگیر جنگ به سرزمین شگفتی ها تغییر دهد. در این راستا کارزاری رسانه ای با سیاست بازنمایی جاذبه های گردشگری تحت نظارت سازمان توسعه گردشگری سریلانکا و وزارت گردشگری صورت بندی شد که در آن تجارب افراد از سفر به مقاصد گردشگری فرهنگی، سلامت و طبیعت گردی سریلانکا در قالب میان برنامه های یک دقیقه ای از رسانه دولتی این کشور پخش می شد.

مکزیک

مکزیک نیز ازجمله کشورهایی است که از سال 2010 تا به امروز به طور گسترده ای با سیاست های ایجاد ادراک خطر ازسوی ایالات متحده، کانادا و بریتانیا مواجه بوده است. در مکزیک شکل دهی ادراک خطر بیشتر ناظر بر مخاطرات مزمن و منطقه ای چون جرم سازمان یافته، آدم ربایی و خشونت است که به واسطه هشدارهای رسمی مبتنی بر تفکیک ایالتی/منطقه ای دائما بازتولید می شود.

• میزبانی از رویدادهای ورزشی: بر اساس ششمین گزارش عملکرد سال های 2024-2023 وزارت گردشگری مکزیک، این وزارتخانه در چارچوب سیاست ترویج تصویر مکزیک در عرصه بین الملل از رویداد های ورزشی بهره گرفته است. برای مثال از مسابقات اتومبیل رانی نسکار، به عنوان یک سکوی رسانه ای فرامرزی برای نمایش کنترل شده برند ملی مکزیک استفاده شده است.
• روایت سازی در خصوص هویت ملی (سطح داخلی): در سطح داخلی، سیاست گردشگری دولت فدرال مکزیک بر نمادسازی مکان محور و تبدیل مقاصد منتخب به نشانه های هویت ملی استوار شده است. در این طرح جامعه محلی در مقام روایان رشادت های قهرمان ملی در نبردهای تاریخی، آموزش دهندگان صنایع دستی، ورزش های بومی/محلی و جشنواره های غذای بومی با بازتولید سرمایه نمادین داخلی در مسیرهای مشخص گردشگری-میراثی می پردازند.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

مطالعه اقدامات مقابله ای کشورهای منتخب نشان می دهد اقدامات در مقابله با تهدیدسازی/نفرت پراکنی علیه مقاصد، به نحوی قابل اتکا ذیل دو دسته اقدامات سخت/شبه سخت و اقدامات نرم قابل صورت بندی اند. درحالی که اقدامات سخت عمدتا بر کاهش موانع ورود، تقویت کنترل و امنیت کارکردی و رفع گلوگاه های عملیاتی سفر تکیه دارند، اقدامات نرم بر اقناع، روایت سازی و بازنمایی کنترل شده مقصد برای کاهش مخاطرات ادراکی و بازسازی اعتماد متمرکزند. در ادامه و با عنایت به قرارگیری کشور در معرض سیاست های ناظر بر ایران هراسی و مطالعه تطبیقی حاضر پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• پیشنهاد می شود سیاست های مقابله ای با هدف مهار چرخه هشدار نهادی و ادراک خطر با گذر از محدوده مخاطبان بین الملل بر واسطه های اثرگذار بر ادراک جامعه جهانی و جامعه ملی نیز معطوف شود.
• پیشنهاد می شود به منظور مدیریت تصویر از ایران سازوکار توجیه و اقناع سفارتخانه های مقیم کشور از طریق ارائه گزارش های استاندارد و به روز، نشست های دوره ای توجیهی و بازدید های میدانی کنترل شده (با تولی گری وزارت خارجه و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی)، حمایت از سفرهای جمعی اصحاب رسانه های بین الملل چهره های تاثیرگذار در فضای مجازی در کشور توام با ارائه بسته های تخفیف سفر دربازه زمانی برگزاری رویداد ها و اعطای تسهیلات اقامتی و تسهیل در صدور مجوز تصویربرداری برای عوامل تولیدات رسانه های بین المللی در دستورکار قرار گیرد.
• پیشنهاد می شود به منظور افزایش دسترس پذیری بازارهای هدف به کشور با در نظرداشتن مشوق های مستقیم پروازی و فرودگاهی و مشوق های مکمل تحرک تقاضا و بازاریابی مشترک برنامه تشویقی پروازهای ورودی مبتنی بر عملکرد (با تولی گری سازمان هواپیمای کشور) تدوین و اجرا شود.

جمع بندی

نفرت پراکنی، ایجاد تصویر و ادراک منفی از کشورها ازجمله اقداماتی است که می توان آن را ذیل سیاست های جنگ نرم ساماندهی کرد. سیاستی که بدون دست اندازی بر ادوات نظامی و تحریک جبهه نظامی، کشورهای هدف را از تعامل و ارتباطات بین المللی کارا بازمی دارد و بر حوزه های گوناگونی ازجمله صنعت گردشگری آثاری منفی برجای می گذارد. در مطالعه حاضر با گزینش کشورهایی که در مواجهه با نفرت پراکنی دچار تغییراتی در صنعت گردشگری شده و از این صنعت برای صورتبندی اقدامات مقابله ای بهره برده اند، به مطالعه انواع اقدامات از این طریق پرداخته شده است. نتایج حاصل از ارزیابی گویای آن است که کشورهای منتخب با تفویض اختیارات از نهادهای گردشگری به نهادهای امنیتی و بخش خصوصی، ضمن تضمین امنیت ذهنی مخاطب، اقدامات مقابل های خود را ذیل دو دسته نرم و سخت ساماندهی کرده اند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط زهرا راجی در سال 1405 انجام شده است.