وقتی جنگ غذا را نشانه می‌گیرد

یادداشت سجاد خواجه صالحانی، مرکز خوان

در شرایط جنگی، امنیت غذایی نه‌تنها به عنوان یک دغدغه انسانی، بلکه به عنوان بخشی از امنیت ملی کشورها مطرح می‌شود. بحران‌های نظامی می‌توانند در کوتاه‌مدت دسترسی به مواد غذایی را محدود کرده و در بلندمدت، زیرساخت‌های تولید و توزیع غذا را تضعیف کنند. به همین دلیل، یکی از مؤثرترین راهکارها برای مقابله با تهدیدات جنگی و حفظ تاب‌آوری جامعه، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر در زنجیره تأمین غذا و تقویت آن‌هاست.

برای تحلیل دقیق این تهدیدات، پیش از هر چیز باید زنجیره تأمین غذا را به‌عنوان یک ساختار سیستمی بشناسیم. این زنجیره، مسیری است که از تأمین نهاده‌های اولیه آغاز می‌شود و پس از طی مراحل تولید، توزیع، و مصرف، به سفره مردم ختم می‌شود. اختلال در هر یک از این حلقه‌ها، می‌تواند کل سیستم را تحت تأثیر قرار داده و امنیت غذایی کشور را به‌خطر بیندازد.

معرفی زنجیره تأمین غذا

زنجیره تأمین غذا مجموعه‌ای از فعالیت‌ها، نهاده‌ها، نهادها و زیرساخت‌هاست که برای تأمین پایدار، سالم و ایمن غذای مورد نیاز جامعه در تعامل هستند. این زنجیره به‌صورت معمول شامل چهار حلقه اصلی زیر است:

تامین نهاده‌های تولید

(کود، بذر، واکسن، ماشین‌آلات، منابع ژنتیکی، انرژی، آب، دانش فنی و تجهیزات)
این حلقه آغازگر تولید است و در صورت وابستگی خارجی یا ناپایداری تأمین، می‌تواند تولید را فلج یا دچار اختلال کند.

تولید

(کشاورزی، دامداری، شیلات، صنایع غذایی)
در این مرحله مواد غذایی اولیه تولید و با طی فرآیندهای مختلف به محصول غذایی قابل مصرف تبدیل می‌شوند. نابودی و پایین آمدن بهره وری مزارع  یا غیرفعال شدن مراکز تولید و فرآوری تحت تاثیر عوامل گوناگون همچون قطع دسترسی به انرژی، این حلقه را دچار اختلال می کند.

توزیع

(حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی، شبکه‌های توزیع، بازارها و فروشگاه‌ها)
سیلوها و مراکز ذخیره‌سازی محصولات راهبردی از بخش های مهم زنجیره برای مدیریت و پایدارنمودن امنیت غذایی در کل ماه های سال هستند. آسیب شبکه‌های توزیع ناشی از تخریب جاده‌ها و بنادر گرفته تا اختلال در سامانه‌های دیجیتال فروش می تواند این حلقه و کل زنجیره تامین غذا را با مشکل مواجه نماید.

مصرف

(خانوار، مدارس، بیمارستان‌ها و سایر مصرف‌کنندگان)
اگر یکی از حلقه‌های قبلی مختل شود، در نهایت سفره مردم کوچک‌تر و امنیت غذایی تهدید خواهد شد.

بنابراین، درک دقیق این ساختار به ما کمک می‌کند تا آسیب‌پذیری‌ها را به‌درستی شناسایی کرده و برای هر بخش، راهکارهای متناسب در برابر تهدیدات مستقیم (نظامی) و غیرمستقیم (غیرعامل) طراحی کنیم. ادامه این گزارش، به تحلیل این تهدیدات و میزان اثرگذاری آن‌ها بر حلقه‌های مختلف زنجیره خواهد پرداخت.

بررسی تهدیدات موثر بر امنیت غذایی

در شرایط بحرانی ناشی از جنگ، امنیت غذایی به یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مسائل تبدیل می‌شود؛ موضوعی که مستقیماً با تاب آوری جامعه، آرامش روانی مردم و انسجام ملی در ارتباط است. هر تهدیدی که در زنجیره تأمین غذا اختلال ایجاد کند میتواند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر ناامنی غذایی جامعه تاثیر گذارد، درنتیجه شناسایی عوامل احتمالی اختلال در زنجیره تامین غذا و پیش‌بینی راهکارهای لازم جهت جلوگیری و یا رفع آنها، از ملزومات کاهش مخاطرات این حوزه است. براین اساس در این نوشتار تلاش می شود عوامل گوناگونی که میتوانند در زمان جنگ منجر به اختلال در زنجیره تامین غذا شوند، به اختصار بیان گردد. این عوامل را میتوان در قالب دو گروه تهدیدات نظامی و تهدیدات غیرنظامی در نظر گرفت.

چگونه جنگ امنیت غذایی را هدف قرار می‌دهد؟

تهدیدات نظامی در شرایط جنگی نمود عینی‌تری داشته و این احتمال وجود دارد که بخش‌های مختلف زنجیره تامین غذای یک کشور به عنوان اهداف راهبردی کشور متخاصم گنجانده شده و مستقیما مورد حمله تسلیحاتی قرار گیرند. به طور مثال ممکن است حمله به زیرساخت‌های حیاتی مانند مراکز تولید، کارخانه‌های فرآوری، انبارها و سیلوهای مواد غذایی در دستور کار قرار گیرد. این احتمال با طولانی و فرسایشی شدن شرایط جنگی افزایش یافته و در صورتیکه اقلام و مواد غذایی راهبردی را هدف قرار دهد خسارات بیشتری را در پی خواهد داشت. این امکان وجود دارد که حملات تسلیحاتی به طور غیر مستقیم ناامنی غذایی را درپی داشته باشند. به طور مثال آسیب دیدن و یا اختلال در فعالیت بنادر کشور بر واردات اثرگذاشته و میتواند در بازار اقلام وارداتی زنجیره تامین غذای کشور اختلال ایجاد نماید. تخریب و تهدید راه‌های مواسلاتی بر توزیع اقلام غذایی در سطح کشور اثرگذاشته و میتواند ناپایداری امنیت غذایی مناطق آسیب دیده را در پی داشته باشد. این مسئله در شرایطی که امکان استفاده از حمل و نقل هوایی فراهم نباشد، به طور جدی تر نمایان می شود. مراکز تامین انرژی و سوخت همچون پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و شبکه‌های توزیع برق و گاز از اهداف بالقوه حملات تسلیحاتی دشمن در شرایط جنگی هستند که آسیب آنها نیز بر زنجیره تامین غذا و امنیت غذایی جامعه نیز اثرگذار خواهد بود. اختلال در تامین انرژی از یک سو منجر به غیرفعال شدن کارخانه‌های تولید و فرآوری اقلام غذایی شده و حلقه تامین را با اختلال مواجه می کند و از سوی دیگر بر حمل و نقل و جابه جایی اقلام غذایی اثر گذاشته و حلقه توزیع را مختل می نماید.

تهدیدات غیرعامل: آرام اما ویرانگر

در کنار حملات نظامی، تهدیدات غیرعامل نقشی کلیدی و گاه پنهان‌تر در ایجاد ناامنی غذایی ایفا می‌کنند. طبق تعاریف ارائه شده این تهدیدات شامل تهدیدات سایبری، زیستی، پرتوی، شیمیایی و اقتصادی است که از بین آنها تهدیدات زیستی و سایبری اثر ملموس تری بر امنیت غذایی دارند. تهدیدات زیستی از یک سو سلامت افراد جامعه را نشانه رفته و از سوی دیگر می تواند سلامت مزارع، باغات و دامپروری ها را با شیوع انواع بیماری ها و آفات مورد حمله قرار دهد. گسترش عمدی آفات و بیماری های مربوط به محصولات کشاورزی اگروتروریسم نام داشته و با توجه به شدت گسترش، به طور مستقیم بر تولید و در نتیجه تامین اقلام غذایی اثرات سوء خواهد گذاشت.

حملات سایبری به زیرساخت‌های دیجیتال مانند سامانه‌های بانکی، پمپ‌بنزین‌ها، و سامانه‌های هوشمند عرضه محصولات، از دیگر تهدیداتی است که امنیت غذایی را در بخش های مختلف زنجیره همچون تولید، فرآوری و توزیع تحت تاثیر قرار میدهد.

نتیجه‌گیری

امنیت غذایی در شرایط جنگی یک خط قرمز ملی است و تهدیدات مختلف، چه تسلیحاتی، چه غیرتسلیحاتی، می‌توانند این خط قرمز را خدشه‌دار کنند. برنامه‌ریزی پیشگیرانه، و توانایی پاسخ به تهدیدات احتمالی از ملزومات خدشه دار نشدن این خط قرمز است. تقویت زیرساخت‌های غیرعامل، مدیریت روانی جامعه در بحران، و حفظ ذخایر راهبردی از جمله راهکارهایی است که می‌تواند از بروز فاجعه غذایی در شرایط جنگی جلوگیری کند. به عبارتی دیگر، در میدان جنگ غذا، پیروزی با آن کسی است که پیش از شلیک، سنگر را ساخته باشد. تلاش میشود در نوشتار بعدی به راهکارهای متناسب با تهدیدات احتمالی اشاره گردد.