وضعیت صنعت خودرو ایران

در سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ بیان شده است که صنعت خودرو شامل قطعه سازی، مجموعه سازی، خودروسازی، خدمات مهندسی، خدمات مالی صنایع جانبی و خدمات پس از فروش به عنوان پیشتاز و پیشران صنعت کشور، از طریق ایجاد توانمندی ها و قابلیت های علمی و فنی می تواند در دستیابی به چشم انداز پیش روی اقتصاد کشور ایفای نقش کند و به جایگاه نخست صنعت خودرو در منطقه، رتبه پنجم آسیا و رتبه یازدهم در جهان دست یابد. ایجاد پایگاه های ساخت خودرو با مشارکت خارجی، جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی و ایجاد پایگاه مرکز طراحی آزمون خدمات مهندسی خودرو در منطقه، از جمله راهکارهایی است که در این سند برای دستیابی به اهداف فوق پیشنهاد شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنعت خودرو در ایران در دهه 40 شمسی با میانگین تولید 50 هزار دستگاه خودرو در سال متولد شد. در دهه 1380، به طور متوسط سهم ۱2 درصدی از ارزش افزوده کل صنعت و سهم حدودا 4 درصدی از تولید ناخالص داخلی را داشته و به طور مستقیم برای 700 هزار نفر در صنعت خودرو و قطعه سازی اشتغال ایجاد کرده است. به علت ارتباط گسترده ای که صنعت خودرو با زنجیره ای از صنایع قبل و بعد خود دارد، صنعتی کلیدی محسوب می شود که همواره موردتوجه دولت ها قرار گرفته است؛ لذا بررسی و حل مشکلات موجود در این صنعت می تواند کمک شایانی به رشد و بهبود شرایط اقتصادی کند. از همین رو در این گزارش به بررسی وضعیت فعلی صنعت خودرو  و مشکلات آن پرداخته شده است.

وضعیت صنعت خودرو در ایران

این بخش از پژوهش به بررسی وضعیت صنعت خودرو در ایران می پردازد:

آمار تولید و واردات خودرو

مطابق آمارها بالاترین میزان تولید خودرو در سال 1390 و برابر با 1.641.000 دستگاه و بالاترین میزان واردات خودرو بعد از انقلاب اسلامی در سال 1393 و برابر با 102.000 دستگاه بوده است. میزان تولید خودرو بعد از هر تحریم تا 50 درصد کاهش یافته است. همچنین واردات خودرو بعد از سال 1397با ممنوعیت واردات توسط دولت به صفر رسید.

درجه تمرکز بازار صنعت خودرو

به منظور بررسی میزان تمرکز بازار صنعت خودرو، از شاخص بین المللی هرفیندلال-هیرشمن بهره گرفته شده است. گزارش ها حاکی از آن است که محدوده تعریف کیفی درجه تمرکز بازار توسط وزارت دادگستری ایالات متحده و کمیسون اتحادیه اروپا مشخص شده است. مطابق با این شاخص مقدار بیش از 2000 واحد، نشان دهنده تمرکز زیاد و انحصار است، که مطلوب نیست. این شاخص برای صنعت خودرو ایران عدد بالای 4000 را نشان می دهد که مطابق با تعاریف کمیسون اتحادیه اروپا و وزارت دادگستری ایالات متحده، صنعت خودروی ایران دارای تمرکز زیاد است. مطابق آمارها، سهم دو شرکت ایران خودرو و سایپا از بازار خودرو بیش از 90 درصد است.

وضعیت مالی خودروسازان

گزارش های صورت های مالی سه خودروساز بزرگ کشور (ایران خودرو، سایپا و پارس خودرو) در اسفندماه سال 98 و 99 نشان می دهد که هزینه های تولید بیش از درآمد فروش خودروها بوده و سبب زیان دهی خودروسازها شده است. در اسفندماه سال 98 مجموع هزینه تولید این خودروسازها بیش از 55 هزار میلیارد تومان و میزان درآمد حاصل از فروش بیش از 49 هزار میلیارد تومان بوده است؛ بنابراین زیان ناخالص این شرکت ها بیش از 6 میلیارد تومان برآورد می شود. در اسفندماه سال 99 نیز مجموع هزینه تولید این خودروسازها بیش از 106 هزار میلیارد تومان و میزان درآمد حاصل از فروش بیش از 92 هزار میلیارد تومان بوده است؛ بنابراین زیان ناخالص این شرکت ها در سال 99 بیش از 13 هزار میلیارد تومان برآورد می شود. همچنین این آمار نشان می دهد که زیان ناخالص خودروسازها در سال 99 علیرغم افزایش درآمد حاصل از فروش بیش از 7 هزار میلیارد تومان افزایش داشته است.

مسائل صنعت خودرو در ایران

در ادامه به بررسی مسائل صنعت خورد و ریشه یابی آن پرداخته می شود:

ارزبری بالای خودروسازان کوچک

باتوجه به آمار، 15 شرکت خودروسازی فعال وجود دارد. در واقع به جز ایران خودرو و سایپا که بیش از 90 درصد تولیدات متعلق به آن ها است؛ 13 شرکت خصوصی خودروساز با میزان تولید بسیار پایین وجود دارند. گزارش ها نشان می دهد که میزان بهره برداری از ظرفیت در این شرکت ها کمتر از 50 درصد بوده و حتی در بعضی شرکت ها، مانند خودروسازان بم، نزدیک به صفر است. از سویی دیگر در سال 96 برای تولید خودرویی که 14 الی 30 درصد آن در داخل کشور ساخته می شد، خودروسازان 1.8 میلیارد دلار قطعه وارد کشور کرده اند یا به عبارتی دیگر بیشترین حجم واردات مربوط به ساخت خودروهایی با عمق داخلی سازی کمتر از 30 درصد است. به عبارت بهتر، جدای از بار ارزی بالایی که به کشور بابت مونتاژ خودروهایی با عمق ساخت داخل پایین تحمیل می شود، ممنوعیت واردات خودرو نیز دور می خورد. همچنین بر اساس آمارها به صورت میانگین میزان ارزبری خودروهای داخلی 2000 دلار است و تقریبا 25 درصد ارزبری برای تولید دارد. از طرفی دیگر به صورت میانگین میزان ارزبری خودروهای خارجی که در کشور مونتاژ می شود 12000 دلار است، که تقریبا 75 درصد ارزبری برای تولید دارد. با این حساب میزان ارزبری خودروهای خارجی 6 برابر خودروهای داخلی است؛ به همین دلیل خودروساز انگیزه ای برای داخلی سازی قطعات با فناوری بالا، مانند موتور و جعبه دنده که نیازمند به تحقیق و توسعه بیشتری است، ندارد.

کاهش عرضه و دو قیمتی شدن خودرو

بررسی ها نشان می دهد باتوجه به اینکه صنعت خودرو در ایران بازاری انحصاری دارد، این امر سبب شده تا شورای رقابت بر اساس قانون برای کنترل انحصاری که در دست چند خودروساز است، ورود کند. شورای رقابت برای کنترل انحصار خودروسازان از اوایل دهه 1390 با بهره گیری از ابزار «تعیین سقف قیمت برای خودروها» وارد عمل شد. این ابزار دو ایراد اساسی دارد که سبب نارضایتی مردم، خودروسازان و مسئولین از وضعیت فعلی شده است. ایراد اول در نحوه اجرای آن است؛ به این معنی که فرمول شورای رقابت برای تعیین سقف قیمت برای خودروها ایراد دارد و با هر بار به روز رسانی قیمت خودرو را پایین تر از قیمت تمام شده و سود عملیات تولید به دست می آورد. دومین ایراد، ایراد ذاتی آن است؛ به این معنی که حتی اگر فرمول شورای رقابت اصلاح شود، با این وجود سبب دونرخی شدن قیمت خودرو می شود. به بیان دیگر، از آنجا که خودرو یک کالای سرمایه ای محسوب می شود که در شرایط کنونی اقتصاد کشور تقاضای آن بیشتر از عرضه است، همواره یک قیمت دولتی (کارخانه) و یک قیمت بازار وجود داشته و مشکل حل اختلاف قیمت بین کارخانه و بازار و صف ثبت نام برای خرید خودروی دولتی یک معضل دائمی و ادامه دار برای حاکمیت خواهد بود.

راهکارهای ارائه شده در راستای مقابله با مسائل صنعت خودرو

راهکارهای مقابله با مسئله ارزبری بالای خودروسازان کوچک عبارت است از:

• در وهله اول نوع تعریف و تعیین تعرفه گمرکی ضروری است که اصلاح شود؛ به این معنی که در ساختار تعریف شده فعلی، تعرفه گمرکی با بررسی عمق ساخت داخل خودروها تعیین می شود. این مدل تعرفه گذاری باهدف افزایش عمق ساخت داخل طراحی و تعریف شده است؛ به این صورت که هرچقدر خودروساز تلاش کند تا قطعات بیشتری از یک خودرو را داخلی سازی کند، تعرفه کمتری خواهد پرداخت.

راهکارهای مقابله با در نحوه اجرا و ایراد ذاتی در تعیین سقف قیمت برای خودروها شامل موارد زیر است:

• محاسبه مستقیم قیمت پایه به صورت سالانه (بر اساس هزینه تمام شده)؛
• به روزرسانی قیمت حداکثر سه ماه یکبار؛
• محاسبه سود و هزینه مالی مانند سایر صنایع مشمول قیمت گذاری .

جمع‌بندی

صنعت خودرو در ایران در دهه 40 شمسی با میانگین تولید 50 هزار دستگاه خودرو در سال متولد شد و در دهه 1380، به طور متوسط سهم ۱2 درصدی از ارزش افزوده کل صنعت و سهم حدودا 4 درصدی از تولید ناخالص داخلی را داشته و به طور مستقیم برای 700 هزار نفر در صنعت خودرو و قطعه سازی اشتغال ایجاد کرد. به منظور بررسی میزان تمرکز بازار صنعت خودرو از شاخص بین المللی هرفیندلال-هیرشمن بهره گرفته شده است و براین اساس انحصار شدیدی در صنعت خودروی کشور شناسایی شد. ارزبری بالای خودروسازان کوچک و کاهش عرضه عرضه و دو قیمتی شدن خودرو از مسائل صنعت خودرو هستند که پژوهش حاضر به بررسی آن ها پرداخته و به منظور رفع این مسائل، راهکارهایی از قبیل تعریف و تعیین تعرفه گمرکی برای خودروسازان براساس عمق ساخت داخل خودروها و محاسبه مستقیم قیمت پایه به صورت سالانه در تعیین سقف قیمت پیشنهاد شده است.

این مطالعه در اندیشکده پیشران با همکاری محمد حسین پروانه و رسول سلیمانی در سال 1400 انجام شده ‌است.