آسیب شناسی تعاونی های مصرف

یکی از بخش های مهم در نظام اقتصادی هرکشور، نظام توزیع آن است. در کشور ما نظام توزیع از حضور واسطه های زیاد و وجود دلالان مضر و محتکران، رنج می برد؛ لذا حذف واسطه های غیرضرور و شفافیت در زنجیره توزیع و ایجاد نظام قیمتی عادلانه، امری ضروریست. همچنین بخش خرده فروشی-خرده مالکی در کشور ما روبه افول است و فروشگاه های زنجیره ای و هایپرهای با مالکیت متمرکز در حال گسترش است که موجب حذف خرده مالک ها و تجمیع ثروت و قدرت می شود که باید از آن جلوگیری کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

تعاونی های تامین نیاز مصرف کنندگان، یکی از ساختارهای قانونی است که نه تنها در سطح جهانی جایگاه بسیار مطلوبی را در نظام توزیع جهانی در بین تعاونی ها و حتی شرکت های غیرتعاونی به خود اختصاص داده است بلکه در دهه های نخستین بعد از انقلاب اسلامی در ایران نیز توانست نظام توزیع را در جهت رشد عدالت متاثر نماید. این تعاونی ها به رغم پیشینه طولانی و توفیقاتی که در دهه های نخستین بعد از انقلاب داشته اند. همچنین تعیین اهداف قابل توجه در اسناد بالادستی، در حال حاضر و در دو دهه اخیر، در جایگاه اصلی خود قرار نگرفته و در دوران روکود خود به سر می برند و لاجرم برای دستیابی به اهداف و رسیدن به جایگاه حقیقی خود باید در ساختار این دسته از تعاونی ها بازنگری صورت گیرد. از این رو در این پژوهش به بررسی نمونه های موفق تعاونی های مشابه در خارج از کشور، مسائل و مشکلات این تعاونی ها و بازطراحی الگوی تعاونی های مصرف پرداخته شده است.

جایگاه تعاونی مصرف در جهان

تعاونی های مصرف در جهان دارای سابقه درخشان و جایگاه بالایی هستند. بیشترین تعداد از 300 شرکت برتر از صنعتی ترین کشورها مانند ایالات متحده آمریکا (71 شرکت)، فرانسه (42 شرکت)، آلمان (31 شرکت) و ژاپن (22 شرکت) هستند. تعاونی ها از جهت نوع تعاونی به چهار دسته تقسیم می شوند که عبارتند از:

• تعاونی های تولیدکننده: اعضا معمولا شرکت های بازار خانگی مانند شرکت های کوچک را تشکیل می دهند مانند؛ تولیدکنندگان کشاورزی یا صنایع دستی، اما ممکن است شامل شرکت های بزرگ نیز باشد. از بین 300 تعاونی برتر، تعداد 126 تعاونی یعنی 42 درصد از کل تعاونی های برتر، تعاونی های تولیدی هستند؛
• تعاونی های کارگری اعضا: اعضای آن کارگرانی هستند که شغل آن ها به طور مستقیم از طریق تعاونی خود تضمین می شود؛
• تعاونی های مصرف کننده/ کاربر: اعضا، مصرف کنندگان یا استفاده کنندگان کالا یا خدماتی هستند که توسط یا از طریق تعاونی در دسترس آن ها قرار می گیرند. همچنین، تعداد 71 تعاونی (معادل 7% از کل تعاونی ها) تعاونی های مصرف کننده/کاربر هستند؛
• تعاونی های چند ذی نفع: تعاونی است که بیش از یک نوع عضو با مشارکت قابل توجه در آن را دارد.

الگوهای موفق جهانی

گزارش پایش سالانه تعاونی های برتر جهانی که از سال 2012 تاکنون توسط اتحادیه بین المللی تعاون منتشر می شود، اسامی 300 تعاونی برتر جهانی از جهت میزان گردش مالی و همچنین 300 تعاونی برتر جهانی از جهت میزان گردش مالی به نسبت تولید ناخالص داخلی آن کشور را اعلام می کند. از این رو در ادامه به برخی از این تعاونی های موفق اشاره شده است:

تعاونی REWE Group

گروه REWE یک گروه تعاونی خرده فروشی است که در آلمان فعالیت می کند. این تعاونی در سال 2022 به عنوان دومین تعاونی برتر جهان با 93/77 میلیارد دلار سرمایه در گردش معرفی شده و تعداد کارکنان آن نیز 256 هزار نفر و از سال 2011 سرویس فروشگاه آنلاین را راه اندازی کرده است. این تعاونی بیش از 3800 فروشگاه در سراسر آلمان دارد و همچنین در 21 کشور اروپایی فعالیت می کند. اساس گروه تجارت تعاونی متشکل از شبکه ای از خرده فروشان مستقل است. فروشگاه های REWE به عنوان شعبه یا توسط بازرگانان مستقل REWE اداره می شوند.

تعاونی ACDLEC Leclerc

«ای.لکلرک» یک تعاونی فرانسوی است که در کسب و کار خرده فروشی فعالیت می کند. این شرکت اولین فروشگاه خود را در سال 1949 افتتاح کرد و امروز بیش از 700 مکان را در قالب هایپرمارکت ها و سوپر مارکت ها در سراسر فرانسه، با فروشگاه های اضافی در اسپانیا، پرتغال، لهستان و اسلونی اداره می کند. این تعاونی، فروشگاه های نیمه مستقل را قادر می سازد تا تحت نام تجاری Leclerc فعالیت کنند. ای.لکلرک توسط بازرگانان رهبری می شود، آنها صاحبان فروشگاه ها و کارآفرینان در همان زمان هستند که در حال حاضر 600 نفر هستند.

تعاونی Migros

این تعاونی، به عنوان بزرگترین شرکت خرده فروشی سوئیس، بزرگترین زنجیره سوپر مارکت و بزرگترین کارفرمای آن شناخته می شود و همچنین یکی از چهل خرده فروش بزرگ جهان است. این فدارسیون در قالب یک فدراسیون تعاونی (فدارسیون تعاونی های میگروس) ساختار یافته است که بیش از دو میلیون عضو دارد. بخش بزرگی از جمعیت سوئیس عضو تعاونی میگروس هستند (حدود 2 میلیون نفر از کل جمعیت سوئیس 4/8 میلیون نفر). به این ترتیب میگروس را به یک زنجیره سوپرمارکت تبدیل می کنند که متعلق به مشتریان خود است. بیش از 90 درصد از طبقه بندی کالا توسط نود شرکت تابعه میگروس تولید می شود. میگروس 5/0 درصد از درآمد خود را به پروژه های اجتماعی و فرهنگی استفاده می کند، همچنین خود را موظف کرده است که یک درصد از گردش مالی سالانه خود را برای تامین مالی پروژه های فرهنگی به معنای گسترده صرف کند. این فروشگاه هیچ نوشیدنی الکلی و تنباکو نمی فروشد.

مشکلات تعاونی های مصرف

مشکلات و مسائلی که در ادامه شده است، عمده ترین مشکلاتی هست که تعاونی های مصرف با آن روبرو هستند که برخی از آنها مربوط به تعاونی مصرف و برخی دیگر در سایر انواع تعاونی نیز مطرح هستند.

مشکل نقدینگی و تامین کالا

یکی از مشکلاتی که تعاونی های مصرف با آن روبرو هستند مشکل کمبود نقدینگی است. این مشکل گرچه در شرکت های غیرتعاونی نیز وجود دارد ولی در تعاونی های مصرف بروز و ظهور بیشتری دارد زیرا از طرفی تعاونی های مصرف با کارمندان حقوق بگیر اداره می شود و اهتمام زیادی برای صرفه جویی و مدیریت هزینه در آن ها وجود ندارد و از طرفی تعاونی بدلیل ماهیت خدمت رسانی به اعضا، بدنبال کسب سود بالا نبوده و این نیز خود به مشکل کمبود نقدینگی دامن می زند.

مدیریت تعاونی

در برخی از تعاونی ها به خصوص در تعاونی های مصرف مدیران، مهارت ها و تجارب لازم در مدیریت اقتصادی تعاونی را نداشته و همچنین آشنایی لازم با قوانین تجارت و قوانین بخش تعاون را نیز ندارد. این امر موجب می شود تعاونی در مسیر فعالیت خود با چالش هایی مواجه شود.

اتحادیه ها

هدف از تشکیل اتحادیه ها حمایت و تسهیل فعالیت تعاونی ها و نمایندگی از آنها، در جهت حل مسائل مشترک و هم افزایی بین تعاونی های عضو است، ولی در بعضی از موارد ارتباط چندانی بین اتحادیه ها و تعاونی های عضو وجود نداشته و خدمات چندانی از طرف اتحادیه به اعضا ارائه نمی شود.

معاونت تعاون

یکی از وظایف معاونت تعاون نظارت بر عملکرد تعاونی هاست ولی در بعضی از موارد با وجود عدم تشکیل مجامع تعاونی های مصرف، نظارتی از آنها به عمل نیامده و این به نوعی موجب تبعیض بین تعاونی های فعال و تعاونی های دیگر می شود.

الگوی بازطراحی الگوی تعاونی های مصرف

با توجه به وضعیت فعلی تعاونی های مصرف و مشکلات و چالش های موجود در ساختار فعلی تعاونی های مصرف، خروج از وضعیت موجود جز با بازنگری و بازطراحی ساختار فعلی تعاونی های مصرف امکان پذیر نیست؛ از این رو در ادامه به بعضی از شاخصه ها و اصول مورد توجه در بازطراحی الگوی تعاونی های مصرف اشاره شده است:

• توسعه اعضای تعاونی های مصرف؛
• ارتباط تعاونی ها با اعضا در راستای جلب مشارکت آن ها؛
• فروش غیر نقدی و استفاده از کارت های اعتباری و تامین متمرکز و عمده کالا برای ارگان ها جهت رفع مشکل کمبود نقدینگی؛
• سازماندهی نظام تسهیلات و ارائه تسهیلات هدفمند به تولیدکنندگان کالاهای تعاونی ها.

جمع بندی

تعاونی ها در جهان دارای سابقه درخشان و جایگاه بالایی هستند. بیشترین شرکت های برتر از صنعتی ترین کشورها مانند ایالات متحده آمریکا، فرانسه، آلمان و ژاپن هستند. تعاونی ها از جهت نوع تعاونی به چهار دسته تعاونی های تولیدکننده، تعاونی های کارگری اعضا، تعاونی های مصرف کننده/ کاربر و تعاونی های چند ذی نفع تقسیم می شوند. در حال حاضر تعاونی ها با مشکلاتی همچون کمبود نقدینگی، عدم داشتن مهارت و تجارب لازم در مدیریت اقتصادی تعاونی روبه رو هستند. از این رو با توجه به وضعیت فعلی تعاونی های مصرف و مشکلات و چالش های موجود در ساختار فعلی تعاونی های مصرف، خروج از وضعیت موجود جز با بازنگری و بازطراحی ساختار فعلی تعاونی های مصرف امکان پذیر نیست.

این مطالعه در اندیشکده تعاون و توسعه توسط علی اکبر هادی پور در سال 1401 انجام شده است.