راهبردهای بنیادین حل چالش های مسکن روستایی

مقوله مسکن دارای مفهومی گسترده و پیچیده است زیرا مفهوم مسکن علاوه بر مکان فیزیکی، کل محیط مسکونی را نیز در برمی گیرد که شامل همه خدمات و تسهیلات ضروری مورد نیاز برای بهتر زیستن خانواده و طرح های اشتغال، آموزش و بهداشت افراد است. مسکن های روستایی نیز توانسته اند با ذوق هنری، معیارهای اجتماعی، بنیادهای خانوادگی و خویشاوندی، سنت ها و عقاید و باورهای درونی خود بر معماری روستایی طرح خاصی ببخشند. با توجه به اهمیت روستاها و نقش تعیین کننده ای که در توسعه اقتصادی و امنیت ملی ایفا می کنند تامین مسکن مناسب و بر طرف کردن مشکلات موجود در این زمینه خصوصا تامین استحکام و رفع آسیب پذیری اهمیت خاص می یابد.

ضرورت و اهداف پژوهش

یکی از موضوعاتی که در فضای فعلی کشور به وضوح در تحولات اجتماعی نقشی اساسی بازی می کند موضوع رفع فقر و محرومیت است. این موضوع آنچنان در انقلاب اسلامی و مبنای انقلاب مهم بوده که با تولد نظام جمهوری اسلامی به رهبری امام خمینی (ره)  و به فرمان ایشان در بدو پیروزی انقلاب، نهضت خدمات رسانی و جهاد همه جانبه برای تحول کمی و کیفی در سطوح مختلف زندگی مردم به ویژه مناطق محروم و نیازمندان جامعه به مثابه ولی نعمتان انقلاب اسلامی آغاز شد. رفع فقر و محرومیت در روستاهای ایران با اینکه همیشه جزو دغدغه های اصلی انقلاب بوده و با تشکیل جهاد سازندگی در جهت رفع این محرومیت ها، با گذشت سال ها روستاها هنوز به وضع مطلوب نرسیده اند. بی تردید یکی از عوامل این محدودیت مسکن است. مشکل مسکن نه تنها در روستاها، بلکه در شهرها نیز به تنهایی به یک موضوع جهت ساز تبدیل شده است. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت مسکن روستایی و چالش های پیش روی آن و هم چنین ارائه راهکارهایی جهت حل این چالش ها پرداخته شده است.

شناخت وضعیت مسکن روستایی

روستاها به دلیل این که مرکز تولیدات کشاورزی، دامی، صنایع دستی و کانون تامین مایحتاج خوراکی جمعیت کشور هستند به مثابه مرکز تولید ثروت و ارزش افزوده کشور محسوب می شوند. تجربه نشان می دهد در مناطقی که روستاها مورد غفلت و بی توجهی بوده اند مشکلات شهری – روستایی بیشتر و در مناطقی که از عمران و آبادانی بهتری برخوردار بوده اند نابسامانی منطقه ای کمتر بوده است. به همین دلیل نادیده گرفتن و رها کردن روستاها و بی توجهی به مسکن و بافت آن ها ضمن نادیده گرفتن شرایط آسایش برای بخش درخور توجهی از جمعیت کشور، برهم زدن تعادل اجتماعی اقتصادی کالبدی مناطق و متعاقب آن به روز نابسمانی در نظام سکونت گاهی کشور را به دنبال خواهد داشت.  

تدوین یک برنامه برای بخش مسکن نیازمند یک شناخت کامل و تجزیه و تحلیل عمیق ابعاد گسترده مسکن و عوامل موثر برآن است. در این میان، پرداختن به شاخص های مسکن به مثابه کلیدی ترین ابزار برنامه ریزی و تشکیل دهنده شالوده اصلی آن می توان از اهمیت زیادی برخوردار باشد. مساکن روستایی در ایران با  توجه به تنوع اقلیمی و جغرافیایی دارای انواع مختلفی است. این مساکن با توجه به ویژگی های جغرافیایی، وضعیت زمین، نوع معیشت، شیوه ها زیستی و سبک زندگی هر ناحیه ساخته شده اند. مجموع عوامل فوق سبب شده است که هر ناحیه جغرافیایی دارای خصوصیاتی متفاوت از سایر نواحی باشد و این موضوع شاخص گزاری برای مسکن روستایی را بسیار سخت می کنند.

چالش های مسکن روستایی

یکی از اصلی ترین مراحل پژوهش حاضر جمع آوری چالش های اصلی حوزه مسکن روستایی است. هریک از چالش های موجود عللی در بطن خود دارند که حوزه های مختلفی را شامل می شود. لزوم درک و تببین این چالش ها برای رفع این چالش ها ضروری است. از این رو در ادامه به بررسی برخی از این چالش ها پرداخته شده است:                                                                                                  

• نفوذ فرهنگ شهرنشینی و دچار چالش شدن هویت روستایی

یکی از عواملی که بسیار زیاد سبب ایجاد چالش در ساخت مساکن روستایی شده است بحث برتر بینی فرهنگ شهرنشینی در کشور است. نفوذ فرهنگ شهری در دل جوامع روستایی سبب به چالش کشیده شدن هویت روستایی شده و این امر خود را در مساکن روستایی نیز نشان می دهد.

• کم اهمیت شدن مسائل فرهنگی اجتماعی در نگاه روستاییان

عامل دیگری که در کنار نفوذ فرهنگی شهری به دل جوامع روستایی خود را نشان می دهد بحث کم اهمیت شدن مسائل فرهنگی و اجتماعی در نظر ساکنان روستایی است، که این عمل جدای از نفوذ فرهنگ شهری است و بیشتر جنبه اعتقادی دارد.

• نبود قوانین و مقررات ملی ساخت و ساز روستایی

عامل مهم در عدم ساخت مساکن مبتنی بر اقلیم منطقه، رویه های قانونی و نبود و نبود قوانین بالادستی است. در بسیاری از روستاهای کشور ساخت مساکن با مصالح بومی اجازه دریافت پروانه پایان کار ندارند. از سوی دیگر، امروزه با در نظر گرفتن الزامات ساختمانی برای مساکن شهری، هنوز برای مساکن روستایی با مصالح بومی مقررات ساختمانی تدوین نشده است و جای خالی آن در مقررات ساختمانی برای مقررات ساختمانی وجود دارد.

• هزینه های زیاد ساخت و ساز مساکن معیشت محور

یکی از عواملی که تاثیر زیادی در حذف فضاهای معیشتی در ساخت و بازسازی مساکن روستایی دارد زیاد بودن هزینه های ساخت و ساز مبتنی بر معیشت است. در نظر گرفتن فضای معیشتی در کنار خود ایجاد فضای اضافی برای امر، به کاربردن مصالح و مواد ساختمانی بیشتر به دنبال دارد و این امر سبب زیاد شدن هزینه های ساخت و ساز می شود.

• عدم دسترسی مناسب به مواد و مصالح بومی برای ساخت مسکن روستایی

عامل دسترسی به مصالح ساختمانی نیز خود می توان یکی از دلایل فاصله گرفتن مساکن روستایی از محیط خود باشد. این عامل خود را در زمانی بیشتر نشان می دهد که مالکیت مصالح محیطی از دست روستاییان خارج شود و به دستگاه های اجرایی کشور واگذار شود.

راه حل رفع چالش های مسکن روستایی

رسیدن به آرمان و هدف مورد نظر زمانی محقق می شود که برپایه فهم درست موضوع، چالش ها و مسائل موضوع با دقت تمام احصا شود و راه حل های مبتنی بر اقدام برای مسائل اصلی ارائه شود. از این رو با شناخت و فهم چالش های پیش روی مسکن های روستایی راه حل هایی برای رفع این چالش ها پیشنهاد شده است:

• جلوگیری از نفوذ فرهنگ شهرنشینی به روستا

برای جلوگیری از نفوذ فرهنگ شهرنشینی به روستا، اولین کار تدوین منشور روستانشینی است. مطرح کردن حقوق شهروندی در کشور بیشتر بر ساکنان شهر تمرکز کرده و از ساکنان روستا غفلت کرده است و این خود سبب کنار رفتن حقوق افراد روستانشین شده و سبب حس حقارت و نگاه ترحم آمیز به روستا و روستایی می شود. آنچه در این منشور باید در نظر گرفت می توان در تعریف الگو، مبانی پایه، جایگاه روستا و روستایی در اسناد بالادستی، ارزش ها و مفاهیم اساسی فرهنگی روستا و… باشد.

• پیداکردن مسکن شاخص و استاندارد روستایی و الگوسازی در کشور مبتنی بر هویت، بوم و معیشت

یکی از کارهایی که بنیاد مسکن بر اساس وظایف محوله باید در آن تلاش زیاد داشته باشد شناسایی، ترویج و الگوسازی مساکنی است که مبتنی بر هویت، بوم و معیشت روستایی در کشور ساخته شدند. در الگوسازی و ترویج این مساکن صدا و سیما نقش ویژه ای دارد و سایر نهاد مثل دهیاری ها و شوراها می توانند همکاری داشته باشند.

• تامین مالی ساخت مسکن روستایی

اصلی ترین سیاست در امر ساخت مسکن در کشوراعطای وام به سازندگان مسکن است. وام های مسکن در کشور نباید به صورت یکسان پرداخت شود و از سوی دیگر باید شرایط دریافت وام برای روستاییان تسهیل یابد. هم چنین در کنار این موضوع باید رویه های پرداخت تسهیلات را به حداقل ترین میزان ساده کرد تا فرد متقاضی ساخت و نوسازی مسکن روستایی به دلیل پیچیدگی فرایند دریافت وام از گرفتن آن منصرف نشود.

جمع بندی

یکی از موضوعاتی که در فضای فعلی کشور به وضوح در تحولات اجتماعی نقشی اساسی بازی می کند موضوع رفع فقر و محرومیت است. رفع فقر و محرومیت در روستاهای ایران با اینکه همیشه جزو دغدغه های اصلی کشور بوده، با گذشت سال ها روستاها هنوز به وضع مطلوب نرسیده اند. بی تردید یکی از عوامل این محدودیت مسکن است. از عواملی که سبب ایجاد چالش در ساخت مساکن روستایی شده است می توان به نفوذ فرهنگ شهرنشینی در روستاها، هزینه های زیاد ساخت و ساز مساکن معیشت محور و نبود قوانین و مقررات ملی ساخت و ساز روستایی اشاره کرد. با توجه به شناخت و فهم چالش های پیش روی مسکن های روستایی راه حل هایی هم چون جلوگیری از نفوذ فرهنگ شهرنشینی به روستا با تدوین منشور شهرنشینی، تسهیل دریافت و پرداخت وام جهت ساخت و نوسازی مساکن روستایی برای رفع این چالش ها پیشنهاد شده است.

این مطالعه در اندیشکده سروا توسط روح الله میری شکراب و به سفارش قرارگاه پیشرفت و آبادانی در سال 1398 انجام شده ‌است.