پیامدهای جنگ رمضان بر امنیت غذایی و زنجیره تامین کشاورزی اروپا

بسته شدن تنگه هرمز در جریان جنگ رمضان، به عنوان یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان، موجب اختلال گسترده در جریان عرضه نفت و گاز و افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی شد. این وضعیت از طریق افزایش قیمت انرژی، اختلال در حمل ونقل دریایی و کاهش ثبات زنجیره های تامین بین المللی، پیامدهای قابل توجهی بر امنیت غذایی و زنجیره تامین کشاورزی اروپا بر جای گذاشت. وابستگی بالای اروپا به واردات انرژی و نهاده های کشاورزی، این قاره را در برابر شوک های ژئوپلیتیکی ناشی از انسداد مسیرهای راهبردی آسیب پذیر ساخت.

ضرورت و اهداف پژوهش

پایش فضای رسانه ای و تحلیل های منتشرشده در محافل اقتصادی اتحادیه اروپا نشان می دهد که کانون نگرانی های راهبردی از پیامدهای جنگ رمضان، به سرعت به سمت «بحران امنیت غذایی و انرژی» تغییر کرد. این تحول، بازتابی از درک فزاینده نسبت به پیوند میان ثبات ژئوپلیتیکی و پایداری زنجیره های تامین جهانی است. شوک وارد شده به بازارهای انرژی به ویژه در پی اختلال در مسیرهای کلیدی ترانزیت و افزایش ریسک های حمل ونقل دریایی، موجب تشدید نااطمینانی در اقتصادهای وابسته به واردات شده است. در این میان، سیستم کشاورزی اروپا که پیش تر نیز تحت تاثیر پیامدهای جنگ اوکراین، نوسانات بازار انرژی و تغییرات اقلیمی با شکنندگی هایی مواجه بود، اکنون با تهدیدی چندوجهی روبه رو شده است. از این رو در این گزارش تاثیر جنگ رمضان بر زنجیره تامین غذا قاره اروپا و سناریوی محتمل آینده بازار مواد غذایی این قاره بررسی شده است.

پیامدهای جنگ رمضان بر زنجیره تامین غذا قاره اروپا

با توجه به شرایط موجود، بررسی پیامدهای جنگ بر زنجیره تامین غذا در اتحادیه اروپا، با تمرکز بر آثار اختلال در بازارهای انرژی، حمل ونقل و تجارت بین المللی، اهمیت ویژه ای می یابد. از این رو در ادامه به پیامدهای جنگ بر زنجیره تامین غذا اروپا اشاره شده است.

سرریز شوک قیمتی به سبد مصرف کنندگان

در اقتصاد کشاورزی اروپا، انرژی صرفا یک هزینه جانبی نیست، بلکه محرک اصلی تولید است. افزایش قیمت گاز و سوخت های فسیلی به صورت دومینووار باعث افزایش هزینه کارکرد ماشین آلات کشاورزی، تاسیسات فرآوری مواد غذایی، سیستم های سرمایشی و ناوگان حمل ونقل جاده ای در اروپا می شود. این روند به معنای بروز «تورم ناشی از فشار هزینه » در زنجیره تامین غذای اروپا است که مستقیما به افزایش قیمت نهایی اقلام خوراکی در قفسه فروشگاه ها منجر خواهد شد.

توقف شریان های تنگه هرمز

تنگه هرمز شاهراه انتقال محموله های عظیم نفت، گاز مایع و مواد پتروشیمی است. با مسدود شدن یا ناامن شدن این مسیر، خطوط کشتیرانی مجبور به تغییر مسیر یا توقف فعالیت شده اند که این امر باعث جهش بی سابقه نرخ بیمه دریایی و هزینه های حمل ونقل شده است. افزایش هزینه های لجستیک دریایی، قیمت تمام شده مواد غذایی وارداتی به اروپا و همچنین هزینه انتقال نهاده های تولید به مزارع اروپایی را به شدت بالا برده است.

شوک به بازار کودهای شیمیایی در آستانه فصل کشت

خاورمیانه یکی از قطب های اصلی تولید کودهای نیتروژنه و فسفاته در جهان است که تولید آن ها وابستگی مستقیمی به گاز طبیعی دارد. تقارن این بحران با «فصل بهاره کشت» در نیمکره شمالی (از جمله اروپا) کشاورزان را در تنگنای شدید تامین نهاده قرار داده است. افزایش سرسام آور قیمت کود باعث کاهش مصرف آن توسط کشاورزان اروپایی خواهد شد. از نظر علم اقتصاد کشاورزی، کاهش مصرف کود به معنای افت مستقیم راندمان تولید در هکتار است که چشم انداز برداشت غلات در پاییز آینده را با خطر جدی کمبود عرضه و افزایش مضاعف قیمت ها مواجه می سازد.

تشدید شکنندگی سیستمیک امنیت غذایی اروپا

زنجیره تامین غذای اروپا در سال های اخیر به دلیل انباشت بحران ها (خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، جنگ در شرق اروپا و خشکسالی های پیاپی ناشی از تغییرات اقلیمی) دچار فرسایش شده است. اروپا در حوزه تولید غذا، توهم خودکفایی دارد؛ در حالی که به شدت به واردات «انرژی و نهاده های پایه» وابسته است. این وابستگی ساختاری باعث شده تا امنیت غذایی اروپا به شدت در برابر شوک های ژئوپلیتیک خارجی آسیب پذیر باشد و ظرفیت تاب آوری آن در برابر بحران جدید به حداقل برسد.

ارزیابی ریسک در زنجیره تامین محصولات پایه کشاورزی

اگرچه این جنگ زیرساخت های فیزیکی کشاورزی اروپا را تخریب نکرده است، اما پیش بینی این است که تورم نهاده ها باعث ایجاد بحران در تولید سه گروه اصلی از محصولات غذایی خواهد شد:

غلات پایه ( گندم، ذرت و جو)

با توجه به اینکه حدود 50 درصد از تولید جهانی غذا به استفاده از کودهای شیمیایی گره خورده است، افت مصرف کود به دلیل گرانی، مستقیما راندمان برداشت را کاهش می دهد. پیش بینی می شود کشورهای عمده تولیدکننده غلات در اروپا نظیر فرانسه، آلمان و لهستان با کاهش چشمگیر حجم برداشت روبه رو شوند که این امر قیمت نان، پاستا و محصولات مشتق شده را در سراسر اروپا دچار جهش خواهد کرد.

فرآورده های دامی (گوشت سفید، قرمز و لبنیات)

خوراک دام (ترکیبی از ذرت، جو و کنجاله سویا) بخش اعظم هزینه تولید محصولات دامی را تشکیل می دهد. گران شدن غلات وارداتی، مستقیما هزینه نگهداری دام و طیور را بالا می برد. علاوه بر خوراک، فرایند تولید لبنیات و گوشت نیازمند مصرف بالای انرژی در بخش های سرمایش، پاستوریزاسیون و حمل ونقل یخچال دار است. ترکیب تورم خوراک دام و تورم انرژی، قیمت پروتئین حیوانی را برای شهروندان اروپایی به شدت افزایش خواهد داد.

روغن های گیاهی و صنایع تبدیلی

اختلال در اقتصاد دریایی، بیشترین ضربه را به محصولات نیازمند ترانزیت بین قاره ای وارد خواهد کرد. دانه های روغنی (مانند سویا،) روغن های خام گیاهی و اقلامی مانند شکر خام، کالاهایی با حجم بالا هستند که به شدت به نرخ کرایه حمل دریایی حساسیت دارند. افزایش حق بیمه کشتی ها و تغییر مسیرهای طولانی تر لجستیکی، قیمت تمام شده مواد اولیه برای کارخانجات صنایع غذایی و تولیدکنندگان کالاهای فرآوری شده در اروپا را به شدت افزایش می دهد.

سناریوهای تورم موادغذایی اروپا در افق شش ماهه

بررسی روند تحولات و پایش داده های اقتصاد کلان نشان می دهد که در صورت فرسایشی شدن درگیری های نظامی تا 6 ماه آینده (تابستان و پاییز 2026)، امنیت غذایی قاره اروپا وارد یک فاز بحرانی و ساختاری خواهد شد. بر این اساس، نهادهای تحلیلی سه سناریوی محتمل را برای آینده بازار مواد غذایی اروپا تدوین کرده اند که در ادامه با رویکرد اقتصاد کشاورزی کالبدشکافی می شود.

سناریوی خوش بینانه: شوک گذرا و تورم مهار شده

این سناریو بر فرض کنترل دامنه تنش ها و بازماندن شریان های حیاتی اقتصاد جهانی استوار است. اقتصاددانان کلان پیش بینی می کنند که در این حالت، نرخ تورم عمومی اروپا تنها حدود 5/0% نسبت به پیش بینی های پایه افزایش یابد. در بخش خوراکی ها، انتظار می رود تورم مواد غذایی (به ویژه نان، گوشت و لبنیات) در بازه محدود 3% الی 5% باقی بماند که رفتاری مشابه شوک های ژئوپلیتیک کوتاه مدت در گذشته است.

سناریوی پایه (محتمل ترین حالت): فرسایش زنجیره تامین و تورم ساختاری

این سناریو که از دیدگاه تحلیلگران بیشترین شانس وقوع را دارد، بر تداوم جنگ و اختلالات پیوسته لجستیکی تمرکز دارد. قیمت جهانی نفت خام در کانال 100 الی 120 دلار تثبیت می شود. همزمان، قیمت گاز طبیعی در اروپا جهشی 50% را تجربه می کند که هزینه راه اندازی صنایع تبدیلی و گرمایش/سرمایش کشاورزی را به شدت بالا می برد. با ناامن شدن تنگه هرمز، جریان صادرات کودهای نیتروژنه (که حدود 25% الی 30% از حجم تجارت جهانی آن به این آبراه وابسته است) دچار اختلال جدی می شود. واکنش طبیعی کشاورزان اروپایی به این گرانی، «کاهش مصرف کود در واحد سطح» خواهد بود که به صورت قطعی به افت تناژ تولید محصول در فصل برداشت می انجامد.

سناریوی بدبینانه: انسداد کامل شریان ها و شوک فراگیر

این سناریو پیامد تشدید و گسترش بی سابقه درگیری ها در آبراه های بین المللی است. اروپا با یک بحران امنیت غذایی تمام عیار مواجه خواهد شد. افزایش تصاعدی هزینه خوراک دام و غلات پایه، تورم مواد غذایی را به بازه خطرناک 15% تا 30% می رساند. در این حالت، خطر بازگشت به شرایط بحران جهانی غذا در سال 2008 با پیامدهای شدید اجتماعی و اقتصادی برای دولت های اروپایی، بسیار بالاست.

جمع بندی                                                 

بسته شدن یا ناامن شدن تنگه هرمز در جریان جنگ رمضان نشان داد که امنیت غذایی اروپا تنها به ظرفیت تولید داخلی وابسته نیست، بلکه به ثبات شبکه های انرژی، حمل و نقل و تامین نهاده های کشاورزی در سطح جهانی نیز گره خورده است. افزایش قیمت انرژی، اختلال در تجارت دریایی و احتمال کاهش دسترسی به کودهای شیمیایی، می تواند هزینه تولید مواد غذایی را افزایش داده و فشار تورمی را به مصرف کنندگان اروپایی منتقل کند. در شرایطی که زنجیره تامین اروپا پیش تر تحت تاثیر بحران های متعدد تضعیف شده است، تداوم تنش های ژئوپلیتیکی می تواند آسیب پذیری این نظام را تشدید کند. از این رو، تحولات اخیر بار دیگر وابستگی متقابل امنیت غذایی، انرژی و ثبات ژئوپلیتیکی در اقتصاد جهانی را آشکار ساخته است.

این مطالعه در خانه واکاوی امنیت غذایی نوین (خوان) با همکاری سجاد خواجه صالحانی و زهرا داوران در سال 1405 انجام شده است.