انقلاب نان در خانه
عبدالحمید واسطی، استراتژی اسلام برای مردمیسازی تولید و مصرف کالای اساسی و حفظ امنیت غذایی را توضیح میدهد.
عبدالحمید واسطی
چرا اسلام بهجای خرید نان آماده از نانوایی، بر تولید نان در خانه تاکید میکند و این استراتژی چگونه میتواند ضمن حل معضل ضایعات و سوءهاضمه، زمینهساز مردمیسازی اقتصاد و تحقق امنیت غذایی پایدار در ایران شود؟
حجتالاسلاموالمسلمین عبدالحمید واسطی در این یادداشت به بررسی کتاب «نان در اسلام» تالیف حجتالاسلام والمسلمین عبدالحمید واسطی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پرداخته است. نویسنده با بهرهگیری از آیات و روایات و با نگاهی نظاممند، استراتژی جامع اسلام در زنجیره تولید، توزیع و مصرف نان را تبیین کرده است. از منظر ایشان، نان به عنوان اصلیترین قوت انسان، دارای بالاترین ضریب اهمیت در تغذیه بوده و روایات معصومین (ع) در سه سطح نگرشی، راهبردی و قانونگذار، الگویی عملیاتی برای انتقال چرخه تولید نان از نانواییها به خانهها ارائه میدهند. این مدل ضمن حذف ضایعات گسترده نان، کاهش وابستگی به واردات گندم، ارتقای سلامت جامعه و جذب سرمایههای خرد مردمی، میتواند بهعنوان راهکاری اساسی برای مردمیسازی اقتصاد و تحقق امنیت غذایی پایدار در کشور مورد توجه قرار گیرد.
نگاه قرآن به غذا؛ نقطه آغاز برنامهریزی غذایی
قرآن کریم در آیه «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ» (عبس/۲۴) انسان را به دقت و محاسبهگری نسبت به غذای خود فرامیخواند. همچنین آیه «کُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ» (انعام/۱۴۲) استراتژی کلان برنامههای غذایی را ترسیم میکند: بهرهبرداری از روزی خدا و پرهیز از پیروی گامهای شیطان. یعنی در تعیین الگوی مصرف، سلیقهها نباید مبنای تصمیم قرار گیرند، بلکه باید الگو براساس سیاستگذاری دین تعریف شود. روایات معصومین (ع) ساختار این الگو را تبیین میکنند.
بخش اول: روایات نگرشی؛ جایگاه نان در هستی
برخی روایات، جایگاه نان را در نظام آفرینش تعیین کرده و دیدگاه انسان را نسبت به آن تصحیح میکنند:
- أکرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّهُ قَدْ عُمِلَ فِیهِ مَا بَیْنَ الْعَرْشِ إِلَی الْأَرْضِ(الکافی): تمام فعالیت آسمانها و زمین برای تولید نان هماهنگ شده است.
- خَیْرُ طَعَامِکُمُ الْخُبْزُ(مکارم الاخلاق): بهترین غذای شما نان است.
- الْخُبْزُ مُبَارَکٌ… بِهِ صَلَّیْتُمْ وَ بِهِ صُمْتُمْ وَ بِهِ حَجَجْتُمْ(الکافی): بهواسطه نیروی نان است که نماز، روزه و حج انجام میشود.
- إِنَّمَا بُنِیَ الْجَسَدُ عَلَی الْخُبْزِ(الکافی): پایه و اساس بدن بر نان است.
- کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً(الکافی): فقر از موثرترین عوامل رویگردانی از حقایق است.
از این روایات نتایج راهبردی زیر بهدست میآید: نان بالاترین ضریب اهمیت را دارد و هیچ خوراکی دیگری نمیتواند جایگزین آن شود؛ نان بهعنوان غذای اول، مناسبترین الگو با انسان است؛ نقاط بحران شامل کماهمیتشدن نان و تغییر اولویت مصرف است؛ و استراتژی «نان مقوی و ارزان برای همه» باید مبنای برنامهریزی غذایی در حکومت اسلامی قرار گیرد.
بخش دوم: روایات راهبردی؛ خطمشیهای کلان اجرایی
۱. استراتژی دستیابی به نان (الگوی جانشین)
«شِرَاءُ الْحِنْطَهِ یَنْفِی الْفَقْرَ، الدَّقِیقُ یُنْشِی الْفَقْرَ، وَ شِرَاءُ الْخُبْزِ مَحَقَهٌ» (مجموع روایات): خرید گندم موجب بهینه شدن زندگی است، خرید آرد زمینه بحران را فراهم میکند و خرید نان آماده بیچارگی و عجز است. این روایت، استراتژی انتقال چرخه تهیه نان از بازار به خانه را مطرح میکند. نیازهای اولیه و دائمی باید توسط خود انسان تهیه شود و این استراتژی با طراحی دستگاه پخت نان خانگی (مانند ماشین لباسشویی) قابل اجراست.
۲. استراتژی سرمایهگذاری
پیامبر (ص) در پاسخ به پرسش درباره سودآورترین سرمایه، بهترتیب اولویت: کشاورزی، دامداری، گاوداری و باغداری را معرفی میفرمایند (الکافی). همچنین «الْکِیمِیَاءُ الْأَکْبَرُ الزِّرَاعَهُ» کشاورزی را معجزهگر اساسی میخواند.
۳. استراتژی انتخاب دانه برای کشت
فَضْلُ خُبْزِ الشَّعِیرِ عَلَی الْبُرِّ کَفَضْلِنَا عَلَی النَّاسِ» (الکافی): نان جو بر نان گندم برتری دارد و تمام پیامبران آن را پرفایده میدانستند. این روایت، ضرورت توسعه کشت جو و فرهنگ مصرف نان جو را الزامی میکند.
۴. استراتژی آرد کردن
امیرالمومنین (ع) آرد نان خود را الک نمیکردند و میفرمودند تا وقتی مسلمانان از فرهنگ بیگانگان پیروی نکنند، به خیر خواهند بود (محاسن برقی). استراتژی تولید آرد سبوسدار توصیه اسلام است.
۵. استراتژی تخمیر
حضرت علی(ع) بر پوشاندن روی خمیر تاکید میکردند و میفرمودند این کار باعث افزایش بهرهوری نان میشود (قرب الإسناد). راهبرد تولید خمیر در ظروف دربسته برای کیفیت بهتر نان است.
۶. استراتژی اندازه نان
«صَغِّرُوا رُغْفَانَکُمْ فَإِنَّ مَعَ کُلِّ رَغِیفٍ بَرَکَهً» (الکافی): نان یکنفره راهبرد اسلام برای افزایش برکت است.
۷. استراتژی میزان حرارت پخت و پس از تولید
روایات بر نان دو تنوره (خشکشدن بیشتر در تنور) و نان سرد تاکید دارند: «أَقْرِءُوا الْحَارَّ حَتَّی یَبْرُدَ… الْبَرَکَهُ فِی الْبَارِدِ» (الکافی).
۸. استراتژی مصرف و فرهنگسازی
«إِهَانَهُ الْکِسْرَهِ مِنَ الْخُبْزِ یُورِثُ الْفَقْرَ» (جامع الأخبار) و رفتار امام سجاد (ع) که با دیدن کوچکترین خرده نانی، از قوت خانواده میکاستند (دعائم الإسلام)، ضرورت ایجاد فرهنگ احترام به نان را نشان میدهد.
بخش سوم: مدلسازی عملیاتی از گزارههای استراتژیک اسلام
- مشکل و نیاز: ضایعات گسترده نان + سوءهاضمه ناشی از نان نامطلوب
- هدف:تولید نانی بدون ضایعات و سالم
مراحل چهارگانه اجرایی:
۱. ترویج فرهنگ مصرف نان سبوسدار: موظف کردن نانواییها به تولید نان سبوسدار و تبلیغ گسترده.
۲. ورود نان جو به چرخه مصرف: فرهنگسازی برای مصرف نان جو در کنار نان گندم.
۳. ایجاد کارخانههای خمیرسازی: تحویل خمیر مناسب به جای آرد به نانواییها و سوپرمارکتها و ترویج خرید خمیر برای پخت خانگی.
۴. تولید ماشینهای نانپزی خانگی: ایجاد کارخانههای تولید دستگاههایی مانند ماشین لباسشویی که با ریختن گندم و آب، نان آماده تحویل دهند و فرهنگسازی برای استفاده از آن.
نتایج مورد انتظار: مصرف نانهای جو سبوسدار یکنفره که در خانه تولید میشود و گرایش عمومی به خرید گندم یا خمیر بهجای نان آماده.
نقاط مشکل احتمالی: عدم استقبال ذائقه عمومی، همراهی نکردن نانواییها، ناتوانی در ایجاد کارخانههای ماشینسازی، فقدان دیدگاه در متصدیان، و مانعتراشی ذینفعان وضع موجود.
جمعبندی
کتاب «نان در اسلام» با رویکردی نظاممند، استراتژی جامع اسلام در زنجیره تولید تا مصرف نان را تبیین کرده است. مهمترین راهبرد، انتقال چرخه تولید نان از نانواییها به خانههاست که ضمن حذف ضایعات، کاهش وابستگی به واردات، ارتقای سلامت و جذب سرمایههای خرد مردمی، الگویی عملی برای مردمیسازی اقتصاد و تحقق امنیت غذایی پایدار ارائه میدهد. اجرای این مدل نیازمند عزم ملی برای ایجاد کارخانههای خمیرسازی و ماشینهای نانپزی خانگی، فرهنگسازی گسترده و مقابله با موانع موجود است.
