الگوی مناسب خدمت نظام وظیفه عمومی با تاکید بر حمایت از ازدواج و فرزندآوری

خدمت وظیفه عمومی در ایران زمینه ساز مسائل اجتماعی متعددی شده است. برخی از کارشناسان علوم اجتماعی ضمن تشریح پیامدهای مسئله سربازی اجباری بر وضعیت فرهنگی و اجتماعی کشور، معتقدند این موضوع بر مسائلی نظیر افزایش سن ازدواج و کاهش فرزندآوری اثر گذاشته است. جوانان خصوصا فارغ التحصیلان تحصیلات تکمیلی از نظر شرایط سنی و جسمی در وضعی قرار دارند که زندگی مشترک خود را آغاز کرده اند یا مهیای ازدواج اند و سربازی مانع اشتغال جوانان و به تبع آن، گره استقلال اقتصادی ایشان قلمداد می شود. در این راستا، بسیاری از فعالان اجتماعی ضمن انتقاد به رویه کنونی، خواستار اصلاح رویه فعلی نظام وظیفه عمومی هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

سربازی علاوه بر اینکه هزینه های بالایی را در بخش تحصیل بی رویه، افزایش سن ازدواج و بازار کار بر جامعه، کشور و دولت تحمیل می کند، منابع بالایی را در بودجه به خود اختصاص داده است. از این لحاظ اصلاح قانون خدمت نظام وظیفه را شاید بتوان یکی از ضروری ترین اقدامات دولت دانست. با توجه به تغییر ناگهانی ساختار سنی جمعیت و به تبع آن کاهش هر ساله جمعیت مشمولان، ضروری است مجلس شورای اسلامی در خصوص تاثیر سربازی در افزایش سن ازدواج و کاهش فرصت های فرزندآوری، هر چه سریع تر اصلاحات لازم برای بهبود وضعیت این مسئله اتخاذ کند. از این رو در این پژوهش با بررسی قانون سربازی در دیگر کشورها و تاثیر سربازی بر سن ازدواج و فرزندآوری، به ارائه مدل پیشنهادی برای خدمت سربازی در ایران پرداخته شده است.

قوانین خدمت سربازی در کشورهای خارجی

خدمت وظیفه عمومی به شکل امروزی از دوران ناپلئون در اواخر قرن هجدهم پی ریزی و با گذشت زمان در اکثر کشورها متداول شد. در ادامه به بررسی وضعیت سربازی در کشور ترکیه، عربستان و امارت پرداخته شده است.

قانون سربازی در ترکیه

اردوغان در 25 ژوئن 2019 قانون جدیدی را امضا کرد که دوره خدمت سربازی اجباری مردان را به نصف کاهش داد و همچنین خدمات نظامی با حقوق را دائمی کرد. با سیستم جدید، مدت خدمت سربازی از 12 ماه به 6 ماه برای سربازان عادی و درجه داران کاهش یافت. پس از گذراندن شش ماه خدمت، در صورتی که سرباز وظیفه بخواهد و برای تمدید خدمت سربازی مناسب باشد، می تواند در ازای دریافت حقوق ماهانه، شش ماه دیگر خدمت کند. طبق قانون جدید، تمامی شهروندان مرد ترکیه ای بالای 20 سال ملزم به گذراندن دوره آموزشی نظامی یک ماهه خواهند بود، اما می توانند با پرداخت 31000 لیر ترکیه از 5 ماه باقی مانده از خدمت اجباری خود معاف شوند.

قانون سربازی در عربستان

سن مردان برای سربازی از 17 تا 40 سالگی است؛ اما از سال 2021 خدمت سربازی اجباری نیست. با این وجود زنان (18 تا 40 ساله) مجاز به خدمت در ارتش، پدافند هوایی، نیروی دریای، نیروی موشکی استراتژیک، خدمات پزشکی و نیروهای امنیت داخلی تا درجه افسری هستند. موضوع حائز اهمیت در قانون نظام وظیفه عربستان سعودی این است که این کشور با وجود بیش از یک دهه درگیری با یمن، هیچگاه به سمت سربازی اجباری، پیش نرفته است.

قانون سربازی در امارات

خدمت سربازی در امارات متحده عربی که بیشتر به عنوان خدمت ملی شناخته می شود، یک خدمت نظامی اجباری برای همه مردان اماراتی بین 17 تا 40 سال به مدت 24 ماه است. این تعهد خدمت عمومی برای فارغ التحصیلان دوره متوسطه 16 ماه لحاظ می شود. زنان هم می توانند داوطلبانه به مدت 9 ماه بدون توجه به تحصیلات خدمت کنند. یکی از ویژگی های کلیدی قانون نظام وظیفه در امارات، ارتباط بین خدمت و مدارک تحصیلی است، یعنی هر چه مدرک تحصیلی بالاتری ارائه شود؛ طول مدت سربازی کاهش می یابد.

تاثیر سربازی بر ازدواج

قطعا یکی از عوامل بالا رفتن سن ازدواج در کشور، بحث خدمت سربازی در شرایط فعلی است و هیچ گاه به صورت جدی به این مسئله توجه نشده است که ساختار، شکل و محتوای خدمت سربازی باید با گذشت زمان و تحولات روز تغییر کند. افرادی که بعد از اخذ مدرک لیسانس یا فوق لیسانس و حتی دکتری به خدمت می روند در سن 28-30 سالگی قرار دارند ولی بدون داشتن مدرک سربازی شغل مناسبی برای این نیروی بالقوه وجود ندارد. همچنین شرایط سنی آنها دیگر مناسب برای ازدواج نخواهد بود و یا دیگر انتخاب همسر سخت خواهد شد.

تاثیر سربازی بر فرزندآوری

از آنجا که به زعم بسیاری از کارشناسان اجتماعی و بر مبنای نتایج پژوهش ها، سربازی به طور مستقیم و غیر مستقیم، سبب افزایش سن ازدواج می شود؛ می توان گفت یکی از دلایل کاهش آمار فرزندآوری در بین خانواده ها، ساختار سربازی اجباری است. زیرا این موضوع نه تنها مانع یافتن اشتغال دائم جوانان می شود؛ بلکه بسیاری از مشمولان برای فرار از سربازی، به ادامه تحصیل رو می آورند. بیش از 81 درصد افراد، هم سطح بودن مدرک تحصیلی را جزء معیار های فرهنگی ازدواج ، قلمداد می کنند که می تواند منجر به مضیقه ازدواج دختران شده و زمینه ساز افزایش سن ازدواج آنان شود. بنابراین بالا رفتن سن ازدواج ناشی از این مسئله نیز به نوبه خود، فرصت های فرزندآوری و بازه باروری ایشان را محدود می کند. گفتنی است، بسیاری از سربازان متاهل نیز بدلیل محدودیت های اقتصادی و اینکه مشوق قابل ملاحظه ای برای این افراد، تخصیص داده نمی شود؛ نسبت به فرزندآوری دچار ترس و تردید می شوند.

مدل پیشنهادی برای خدمت سربازی در ایران

بر مبنای وضعیت کنونی شاخص های جمعیتی (ساختار سنی، سن ازدواج، سن فرزندآوری، باروری کل) و اقتصادی به باور اکثر کارشناسان، قوانین نظام وظیفه نیازمند اصلاحات اساسی است. به نظر می رسد این تغییرات باید کمیت و کیفیت نیروی انسانی کشور را مد نظر قرار دهد. بنابراین به دلیل اینکه تحول در نظام سربازی در حال تبدیل شدن به یک مسئله مدنی است؛ انتظار می رود مسئولان نظام وظیفه با استقبال از این شرایط، منافع عمومی را در این مسئله ملحوظ بدارند. در همین راستا، مدل پیشنهادی در این گزارش «سربازی اختیاری تخصص محور و جهادی» است. بر مبنای این طرح، مشمولان سربازی به اختیار رسته خدمت خود را بر می گزینند؛ یعنی در آغاز پذیرش برای سرباز شدن، مشمولان می توانند، بر اساس سطح و رشته تحصیلی، وضعیت جسمی و استعداد، خدمت نظامی یا تخصصی را انتخاب کنند. در این الگو، یک دوره سه ماهه آموزشی اجباری، شامل دو ماه آموزش نظامی حرفه ای و یک طرح مباحث جهادی، پیشنهاد می شود. همچنین، در این مدل با کمک ظرفیت نیروی مقاومت بسیج، مشمولان جوان می توانند؛ در بازه های دلخواه و اختیاری با شرکت در اردوهای جهادی، خدمت سربازی را در دوران تعطیلات تحصیلی یا در پایان هر مقطع به اتمام برسانند. مزیت دیگر این مدل، این است که زندگی جوانان با بن بست و توقف رو به رو نمی شود و ایشان می توانند با اطمینان خاطر بیشتری برای زندگی خود تصمیم بگیرند و در دوران جوانی ازدواج کنند. همچنین شرکت در اردوهای جهادی و مشاهده محرومیت ها، انگیزه و میل آنان برای خدمت به کشور را دوچندان می کند. این موضوع حتی می تواند به مدرسه ای برای تربیت مدیران جهادی کشور بدل شود.

جمع بندی

خدمت سربازی در ایران یک مسئله اجباری تلقی می شود که این نکته زمینه ساز مسائل اجتماعی متعددی شده است. برخی از کارشناسان علوم اجتماعی ضمن تشریح پیامدهای مسئله سربازی اجباری بر وضعیت فرهنگی و اجتماعی کشور، معتقدند این موضوع بر مسائلی نظیر افزایش سن ازدواج و کاهش فرزند آوری اثر گذاشته است. با توجه به بررسی تجربیات وضعیت سربازی در کشور ترکیه، عربستان و امارت، اصلاح قانون خدمت نظام وظیفه را شاید بتوان یکی از ضروری ترین اقدامات دانست. از این رو جهت اصلاح قانون خدمت نظام وظیفه مدل «سربازی اختیاری تخصص محور و جهادی» پیشنهاد می شود. بر مبنای این طرح، مشمولان سربازی می توانند، بر اساس سطح و رشته تحصیلی، وضعیت جسمی و استعداد، خدمت نظامی یا تخصصی را انتخاب کنند. در این الگو، یک دوره سه ماهه آموزشی اجباری، شامل دو ماه آموزش نظامی حرفه ای و یک طرح مباحث جهادی، پیشنهاد می شود.

این مطالعه در بنیاد سیاست پژوهی پیشرفت اجتماعی پدیدار توسط مهدی محمدصادقی در سال 1401 انجام شده است.