تایوان؛ عرصه تقابل چین و آمریکا

وقوع جنگ اوکراین و مخاطرات جهانی ناشی از آن موجب شد تا توجه قدرت های بین المللی به سوی قلب تپنده نیمه هادی جهانی، یعنی تایوان، معطوف شود؛ توجهاتی که از احتمال تکرار منازعه ای مشابه این بار در شرق آسیا حکایت دارد. تایوان که از سال 1895 به عنوان تکه پازل دورمانده از تمامیت ارضی چین به شمار می رفت تا پایان جنگ جهانی دوم و محکومیت ژاپن، به صورت کاملاً مناقشه برانگیزی درقالب مجموعه اعلامیه ها و معاهدات تفسیر پذیر همچون اعلامیه قاهره، پوتسدام و معاهده سانفرانسیسکو به چین عودت گردید. بعداز این رخدادها تایوان به منظور حداکثری سرمایه های بین المللی به عنوان پشتوانه های حیات خود به دموکراتیک سازی داخلی روآورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

پیشروی تایوان به سوی دموکراسی سازی و ایجاد شرایط هرچه جذاب تر برای جذب سرمایه گذاری خارجی موجب شد تا این جزیره مراحل صنعتی سازی را به سرعت طی کرده و امروز به عنوان خانه نیمه هادی جهان شناخته شود. وابستگی کشورهای صنعتی جهان علی الخصوص ایالات متحده و چین به تایوان در حوزه نیمه هادی موجب شده است تا ایالات متحده با حرکت به سوی خودکفایی در این حوزه بخواهد علاوه بر اینکه بر قدرت نفوذ اقتصاد خود بیفزاید با کارت تایوان در مقابل چین نیز بازی کند. با فرض دوری کشورها از ورود به جنگ و درگیرشدن با تبعات ناخواسته آن بهترین پاسخ ایالات متحده ایجاد درگیری میان چین و تایوان و دمیدن بر آتش جنگ میان این دو کشور بوده و بهترین پاسخ چین نیز پیشروی به سوی خودکفایی و برهم زدن بازی تنش آفرین ایالات متحده خواهد بود. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت اقتصادی کشور تایوان و ارتباط آن با کشور چین و آمریکا و تاثیر وضعیت کشور تایوان بر اقتصاد جمهوری اسلامی ایران پرداخته شده است.

وضعیت جغرافیا تایوان

تایوان که به نام های چین تایپه، جمهوری چین یا فورموسا شناخته می شود جزیره ای کوهستانی است واقع در غرب اقیانوس آرام، با فاصله 160 کیلومتری از سواحل جنوب شرقی چین که متشکل از جزیره اصلی تایوان و تعدادی جزایر ازجمله کینمن، ماتسو و پنگهو است. در مجموع 22 جزیره در اطراف تایوان و 64 جزیره در غرب مجمع الجزایر پسکادورس تحت حاکمیت و کنترل چین تایپه هستند. تایوان که در قرن 17 تحت تسلط استعمارگران هلندی و اسپانیایی بود در سال 1664 تحت تسلط هوادران سلسله مینگ چین درآمد و حاکمیتی چینی در سراسر آن برقرار گردید. نخستین جنگ چین و ژاپن به حاکمیت و مالکیت 200 ساله چین بر تایوان پایان داد ولی با تسلیم ژاپن در جنگ جهانی، دوم جزیره تایوان در تمامی قلمرو قانونی، مردم، امکانات و دارایی های اداری، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و از جمله جزایر پنگو به چین بازگشت.

تجارت خارجی تایوان

تایوان با ارزش صادراتی 448 میلیارد دلاری در سال 2021 که تقریباً نیمی از آن متعلق به صادرات لوازم و تجهیزات الکتریکی و قطعات آن است رتبه پانزدهم را درمیان کشورهای قدرتمند اقتصادی تصاحب کرد. به طور مشخص 155 میلیارد دلار از ارزش صادراتی تایوان متعلق به مدارات مجتمع، قطعات و بردهای الکترونیکی است و در حدود 70 میلیارد نیز به صورت ماشین آلات الکترونیکی تولید و صادر می گردند. طبق آمار، صادرات تایوان به چین در سال گذشته 180 میلیارد دلار و ارزش وارداتی تایوان از مبدا چین نیز حدود نیمی از کل صادرات تایوان نیز به مقصد چین است. از کل ارزش صادراتی تایوان به چین 118 میلیارد دلار آن مربوط به بخش نیمه هادی ها و لوازم الکترونیک است که 35درصد از سبد نیمه هادی چین (صرفاً خود چین) را در برمی گیرد؛ بنابراین تداوم رشد اقتصادی چین تا حد زیادی به امنیت صنعتی تایوان وابسته است که این امنیت برای ایالات متحده نیز حائز اهمیت است.

ایالات متحده دومین شریک بزرگ تجاری تایوان محسوب می شود که حجم تجاری آن با تایوان به 106 میلیارد دلار می رسد. مشارکت در حوزه الکترونیک حوزه تعیین کننده ای است که روابط تایوان و ایالات متحده را به یکدیگر گره زده است. با اینکه برخلاف سایر شرکای تجاری تایوان که حوزه الکترونیک پرارزش ترین حوزه مشارکت تجاری آن ها با تایوان را شکل می دهد، در مورد ایالات متحده این حوزه پس از ماشین آلات و قطعات مکانیکی به دومین حوزه بزرگ همکاری ها با تایوان بدل شده است.

اقتصاد تایوان

 تایوان که رشد اقتصادی خود را از دوران استعمار هلند آغازش کرده بود، در دوران حاکمیت ژاپن به حد اعلای خود رسید تا جایی که پس از ژاپن، تایوان را توسعه یافته ترین منطقه در شرق آسیا می دانستند. با فرار دولت جمهوری چین به تایوان و پس از آن، تصویب قانون روابط با تایوان، مبنی بر تداوم و توسعه سرمایه گذاری خارجی و روابط تجاری با این جزیره، توسعه اقتصادی و تبع آن سرانه تولید ناخالص داخلی، با شیب زیادی افزایش یافت.

دو عامل برون سپاری تولیدات نیمه هادی توسط شرکت های آمریکایی و حضور نیروی کار ارزان قیمت در کشورهای جنوب شرق آسیا را می توان از جمله عللی دانست که اجرای قانون روابط با تایوان را تسریع نمودند. شرکت تولید نیمه هادی تایوان از جمله شرکت های بزرگی است که با حمایت و سرمایه گذاری ایالات متحده به بارنشسته و قراردادهای تأمین با شرکت هایی مثل اپل آن را تقویت کرده است.

شرکت تولید نیمه هادی تایوان

صنعت نیمه هادی به عنوان قلب صنعت دنیای مدرن، نیروی محوری در حاکمیت تکنولوژیکی و صنعتی جهانی محسوب می شود که قطب های صنعتی همواره در داخلی سازی آن را داشته اند. مطابق با آمار آژانس توسعه اقتصادی آلمان، درآمد جهانی صنعت نیمه هادی ها در بازه بین سال های 2012 تا 2021 از 300 میلیارد دلار به 584 میلیارد دلار رسیده است که تایوان بخش عمده ای از آن را در اختیار دارد. کل درآمد ناشی از ریخته گری نیمه هادی ها در سال 2021 برابر با 95 میلیارد دلار بوده است که از این میزان، تایوان سهمی برابر با 65درصد از کل بازار جهانی که برابر با 61 میلیارد است را دراختیار داشته است. این درحالی است که ده سهام دار بزرگ این شرکت تنها در حدود 37 درصد از کل سهام را در اختیار دارند. اگرچه از این ده سهام دار بزرگ، تنها سه شرکت با سهم زیر پنج درصد تابعیت آمریکایی دارند، لیکن حضور اعضای شرکت های آمریکایی در هیئت مدیره، نفوذ ایالات متحده را در شرکت تولید نیمه هادی تایوان نشان می دهد.

فرصت ها و تهدیدهای جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران در سال 2021، 75 میلیارد دلار صادرات داشته است که 20 میلیارد دلار آن به چین بوده است. شروع درگیری ها میان چین و تایوان می تواند دو سناریوی حمایت ایالات متحده از تایوان و انضمام تایوان به چین را در پی داشته باشد که هرکدام می تواند جمهوری اسلامی ایران را با فرصت ها و تهدیداتی مواجه سازد که در زیر به آنها اشاره می شود:

• به خطر افتادن دسترسی با واسطه ایران به تراشه های با فناوری بالا؛
• انتقال فناوری های تولید نیمه هادی های خاص به ایالات متحده و دسترسی هرچه محدودتر ایران تحت تحریم به آنها؛
• مشارکت در توسعه سواحل مکران به خصوص بندر جاسک و اتصال آن به غرب چین به عنوان بندری جایگزین برای بنادر چین با احتمال ایجاد بحران مالاکا؛
• اعطای تسهیلات انرژی، مواد اولیه موردنیاز در تولید نیمه ها به شرکت های تولیدی چینی در ازای انتقال فناوری در عرصه تولید نیمه هادی در میان مدت؛
• اشتراک دانش تولیدی میان دانش پژوهان چینی و ایرانی در زمینه تولید و توسعه نیمه هادی ها.

جمع بندی

پیشروی تایوان به سوی دموکراسی سازی و ایجاد شرایط هرچه جذاب تر برای جذب سرمایه گذاری خارجی موجب شد تا امروز به عنوان خانه نیمه هادی جهان شناخته شود. مشارکت در حوزه الکترونیک حوزه تعیین کننده ای است که روابط تایوان و ایالات متحده را به یکدیگر گره زده است. شروع درگیری ها میان چین و تایوان می تواند دو سناریوی حمایت ایالات متحده از تایوان و انضمام تایوان به چین را در پی داشته باشد که هرکدام می تواند جمهوری اسلامی ایران را با فرصت ها و تهدیداتی نظیر به خطر افتادن دسترسی با واسطه ایران به تراشه های با فناوری بالا، انتقال فناوری های تولید نیمه هادی های خاص به ایالات متحده و دسترسی هرچه محدودتر ایران تحت تحریم به آنها و اعطای تسهیلات انرژی، مواد اولیه موردنیاز در تولید نیمه ها به شرکت های تولیدی چینی در ازای انتقال فناوری در عرصه تولید نیمه هادی در میان مدت مواجه سازد.

این مطالعه در اندیشکده حنان (حکمرانی نرم و فناوری های نوین) توسط نعمت الله پهلوانی در سال 1401 انجام شده است.