مذاکره با غرب بعد از جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران

مذاکره همواره یکی از مهم ترین ابزارهای دیپلماسی بوده که به کشورها امکان می دهد اختلاف ها و چالش های بین المللی خود را بدون درگیری نظامی حل و فصل کنند. در دنیای پیچیده امروز، مذاکرات نه تنها فرصتی برای رسیدن به تفاهم و توافق هستند، بلکه بستری برای تقویت روابط، حفظ منافع ملی و ارتقای جایگاه کشورها در عرصه جهانی به شمار می آیند. اهمیت مذاکره زمانی دوچندان می شود که با مسائل حساسی مانند امنیت ملی، حقوق بین الملل و تحولات منطقه ای مرتبط باشد؛ بنابراین، داشتن رویکردی هوشمندانه و منطبق با منافع و اصول اساسی کشور در مذاکره، به ویژه با غرب و آمریکا، امری ضروری و تعیین کننده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

مذاکره به معنای گفت و گو برای رفع چالش ها و رسیدن به توافق، در فرهنگ و تاریخ ایران ریشه دار است و همواره به عنوان ابزاری برای درک طرف مقابل و اعلام مواضع استفاده شده است. جمهوری اسلامی در منطق سیاست خارجی خود هرگز از مذاکره شانه خالی نکرده است؛ با این حال اخیرا جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران تحمیل شد و افکار عمومی داخلی و جهانی منتظر واکنش ایران به مذاکرات احتمالی اند. ایران باید رویکردی مبتنی بر حقوق بین الملل و منافع ملی اتخاذ کند تا جایگاه خود را به عنوان بازیگر موثر منطقه ای حفظ کند و مذاکره نباید به ابزاری برای تضعیف حقوق مشروع کشور تبدیل شود.

اگرچه امیدی به مذاکره با آمریکا کم است و مذاکره با رژیم صهیونیستی منتفی است، با توجه به تحولات منطقه و جهان، بازنگری در سیاست ها و بهره گیری هوشمندانه از مذاکره ضروری است. همچنین باید به پرسش هایی نظیر امکان اعتماد به آمریکا، طرف مذاکره جایگزین، پیامدهای عدم مذاکره و اصول و رویکرد مناسب مذاکرات پاسخ داده شود. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی نکات مهم مذاکره ایران و آمریکا به ارائه پیشنهادهای راهبردی پرداخته است.

شناسایی ظرفیت های مذاکراتی

در مذاکرات، معرفی ظرفیت ها به عنوان برگه های فشار می تواند جهت مذاکرات را تحت تاثیر قرار دهد. دستگاه دیپلماسی ایران باید با بهره گیری از پیشینه تاریخی، انسجام ملی و جغرافیای سیاسی، این ظرفیت ها را شناسایی و برای پیشبرد اهداف به کار گیرد. این ظرفیت ها شامل نفوذ منطقه ای و بین المللی ایران، جایگاه ژئوپولیتیک حساس در کانون های ارتباطی جهان، توان دفاعی و بازدارندگی در برابر تهدیدات، نقش کلیدی در صادرات نفت و گاز و دسترسی به مسیرهای ترانزیتی انرژی است.

ایران با پایبندی مستند به قوانین بین المللی و همکاری با آژانس انرژی اتمی، می تواند فرصت های مذاکره ایجاد کند، مثلا از طریق کاهش سطح غنی سازی در ازای اقدام متقابل طرف مقابل. علاوه بر این، برجسته سازی خروج یک جانبه آمریکا از برجام و پیامدهای آن، از جمله بازگشت تحریم ها، به عنوان دلایلی برای نقض تعهدات توسط آمریکا و اروپا، می تواند در مذاکرات به نفع ایران باشد و موقعیت این کشور را تقویت کند.

چالش ها و محدودیت های مذاکره با آمریکا

از جمله این چالش ها عبارتند از:

• عدم اعتماد تاریخی و ریشه دار: تجربیات تاریخی و گذشته ایران از مذاکره با آمریکا، از کودتای ۲۸ مرداد تا خروج آمریکا از برجام و به ویژه مذاکرات اخیر موسوم به مذاکرات هسته ای که در میانه مذاکرات جنگ تحمیلی ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران صورت گرفت، سابقه طولانی از نقض عهد و بدبینی طرف متقابل دارند. این سابقه، هر گامی به سمت مذاکره برای رسیدن به نتایج قطعی و دائمی را با تردید عمیقی همراه می کند؛
• هم زمانی تحریم های غیرقانونی و مذاکره: از دیدگاه ایالات متحده، تحریم ها ابزاری قدرتمند برای فشار آوردن به ایران جهت تغییرات مورد انتظار است. این در حالی است که هیچ کشوری مذاکره در شرایط فشار و تحریم را نمی پذیرد. مذاکره تحت فشار و تحریم ها به معنای «تسلیم شدن» در مذاکره تصور می شود؛ در حالی که در منطق مذاکراتی، هدف واگذاری برخی امتیازات در برابر اخذ یکسری امتیازات است؛
• سقف و کف غنی سازی هسته ای: ایران بر اساس قوانین آژانس بین المللی، خواهان حق کامل غنی سازی اورانیوم در سقف تعریف شده برای مقاصد صلح آمیز است. با این حال آمریکا به دنبال محدودیت های سختگیرانه تر و نظارت بیشتر به معنای حذف حق غنی سازی ایران و تضعیف آن است؛
• توانمندی های دفاعی و موشکی: در حالی که هر کشوری حق دفاع مشروع از موجودیت سرزمینی و منافع ملی خود را مبتنی بر توانمندی های دفاعی و تسلیحاتی خود دارد، آمریکا اصرار دارد که توانمندی های نظامی و موشکی ایران باید محدود شود و تلاش می کند تا آن را در هر توافقی وارد کند؛
• مسائل منطقه ای: آمریکا الهام بخشی و نفوذ منطقه ای ایران را در جهت تضاد با منافع خود می داند؛ در حالی که حضور ایران برای مبارزه با تروریسم و حمایت از متحدان و دفاع از منافع ملی کشور، ضروری است.

مخالفان مذاکره با آمریکا

از جمله مخالفان مذاکره با آمریکا در داخل و خارج از کشور عبارتند از:

• برخی از فعالان سیاسی و رسانه ها: این افراد و گروه ها با توجه به شرایط تاریخی و «عدم اعتماد تاریخی» نسبت به آمریکا هرگونه توافق با این کشور را سطحی و زودگذر دانسته با آن مخالف هستند و یا آن به منزله تسلیم در برابر آمریکا می دانند. آن ها معتقدند که تجربه تاریخی ملت ایران نشان می دهد که آمریکا شریک و طرف قابل اعتمادی در مذاکرات نیست؛
• رژیم صهیونیستی اسرائیل: این رژیم، ایران، به خصوص برنامه هسته ای و نفوذ منطقه ای آن، را اصلی ترین تهدید امنیتی خود در منطقه می داند. آن ها بیم دارند که هرگونه توافق و عادی سازی روابط آمریکا با ایران، علاوه بر تقویت توان نظامی، به ایران مشروعیت بین المللی بیشتری ببخشد که اسرائیل آن را به ضرر خود می بیند؛
• برخی کشورهای همسایه: متاسفانه این کشورها به دلایل واهی و غافل از نیات و اهداف رژیم اسرائیل، ایران را رقیب اصلی خود برای هژمونی منطقه ای می دانند. آن ها نگرانند که هرگونه توافق ایران و آمریکا، به نفوذ ایران در منطقه مشروعیت بیشتری ببخشد و توازن قوا را به ضرر آن ها تغییر دهد.

منطق مذاکراتی جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران بر پایه اصول عزت، حکمت و مصلحت، همواره از مذاکره برای حل مسائل مختلف حمایت کرده است و در این مسیر از رهنمودهای مقام معظم رهبری بهره می گیرد. رهبر انقلاب تاکید داشته اند که سیاست خارجی باید مبتنی بر این سه اصل عزت، حکمت و مصلحت باشد و در موارد لازم تقیه رعایت شود. ایشان همواره بر اجتناب از جنگ تاکید کرده و آن را وظیفه همه مسئولان نظام دانسته اند. همچنین معتقدند ایران اهل مذاکره است و دستگاه دیپلماسی باید فعالانه با دولت ها و نهادهای بین المللی ارتباط برقرار کرده و در مذاکرات شرکت کند. به گفته ایشان، مذاکره باید به منظور رسیدن به نقاط مشترک و توافق منطقی بین طرفین باشد، جایی که هر دو طرف یکدیگر را قبول داشته و به حد وسطی برسند. این دیدگاه ها که با تجربیات تاریخی از جمله جنگ تحمیلی همراه بوده است، چارچوب اصولی و منطقی جمهوری اسلامی را در مذاکرات، به ویژه با آمریکا، تعیین می کند و نشان دهنده رویکردی عقلانی و متوازن در سیاست خارجی است.

الزامات حقوقی و رویکرد رسانه ای مذاکرات

برخی از این الزامات عبارتند از:

• اصل حسن نیت: از جمله مهم ترین اصول در مذاکرات این است که دولت ها در تمام مراحل مذاکره و اجرای معاهدات باید با «حسن نیت» رفتار کنند. این بدان معناست که باید با نیت صادقانه برای رسیدن به توافق مذاکره کرده و از اقداماتی که هدف مذاکرات را ناکام می گذارد، پرهیز کنند؛
• اصل حاکمیت برابر دولت ها: بر این اساس، هیچ دولتی نمی تواند به دلیل قدرت بیشتر، دیکته کننده و تحمیل کننده شرایط بر طرف مقابل باشد. همه طرفین از نظر حقوقی در مذاکرات شرایط برابر دارند؛
• پرهیز از پیش شرط های مداخله جویانه: منظور از این اصل، گذاشتن پیش شرط هایی است که به معنای تغییر سیاست های داخلی یک دولت باشد و یا شرایطی خارج از موضوع اصلی مذاکره داشته باشد که می تواند نقض این اصل تلقی شود؛
• تعهد واقعی به مذاکره: دولت ها باید با هدف واقعی حل اختلاف وارد مذاکره شوند، نه کسب مشروعیت و وجهه بین المللی و یا مشروعیت برای اقدامات غیرمسالمت آمیز بعدی مانند تحریم و یا جنگ.

راهبردها و اصول جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات بین المللی پس از جنگ تحمیلی

پس از جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی، بحث درباره مذاکره با آمریکا و غرب مطرح شده است. رهبر انقلاب مذاکره را با رعایت سه اصل عزت، حکمت و مصلحت، ابزاری مهم برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی می داند. با وجود عهدشکنی های مکرر آمریکا، ایران همواره از مذاکره حمایت کرده و میز گفتگو را ترک نکرده است. مذاکره تنها وقتی مورد قبول است که با احترام متقابل و برابری طرفین انجام شود. در این راستا پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• پرهیز از شرطی کردن دولت و ملت به مذاکرات؛
• تقویت تاب آوری داخلی پیش از مذاکره و در حین مذاکرات با در نظر گرفتن ظرفیت ها و توان و وحدت ملی؛
• تقویت دیپلماسی اقتصادی به منظور جذب سرمایه گذاری خارجی و تعاملات اقتصادی و بهره برداری از فرصت های بازارهای نوظهور در کشورهای همسایه و همسو؛
• بهره گیری از ظرفیت های نخبگی و مردمی در جهت کمک به اهداف مذاکراتی و تامین منافع ملی؛
• آینده سازی و امیدآفرینی منطقی، همراه با توجه به هویت ملی و اقتدار میهنی ایرانیان، در پرتو مذاکرات.

جمع بندی

مذاکره به عنوان ابزاری ریشه دار در فرهنگ ایران، همواره در سیاست خارجی جمهوری اسلامی اهمیت داشته است. با وجود چالش های جدی مانند بی اعتمادی تاریخی به آمریکا، تحریم ها و فشارهای سیاسی، ایران رویکردی مبتنی بر حقوق بین الملل، منافع ملی و سه اصل عزت، حکمت و مصلحت را در مذاکرات دنبال می کند. ظرفیت های منطقه ای، ژئوپولیتیکی و دفاعی کشور، به همراه پایبندی به قوانین بین المللی، زمینه ساز قدرت چانه زنی ایران است. با این حال، مذاکره تنها در صورت رعایت احترام متقابل و برابری طرفین پذیرفتنی است. برخلاف مخالفان داخلی و خارجی، سیاست ایران تاکید بر ادامه گفتگوها بدون شرط گذاری های همراه با تقویت تاب آوری داخلی و دیپلماسی اقتصادی غیرواقعی است. بدین ترتیب، بهره گیری هوشمندانه از مذاکره می تواند به حفظ جایگاه ایران به عنوان بازیگر موثر منطقه ای و تضمین منافع ملی کمک کند.

این مطالعه در اندیشکده راهبرد تحول خلاق در سال 1404 انجام شده است.