تأثیر جنگ بر تجارت زمینی ایران با کشورهای همسایه 

✍️ یادداشت مرکز پژوهشی آرا

اهمیت تجارت زمینی در سیاست منطقه ای و اقتصادی ایران 

در این دورانی که تنش های نظامی و سیاسی میان جمهوری اسلامی ایران و رژیم صهیونیستی به فاز جدیدی گسترش یافته است تجارت زمینی ایران به عنوان یکی از مراکز اقتصادی و امنیتی اساسی این منطقه مواجه با چالش های جدی و احتمالی شده است. این تجارت نه تنها بخشی از صادرات غیر نفتی ایران را در بر میگیرد بلکه ارتباطات اقتصادی و امنیتی با کشورهای همسایه را نیز در برگیرد. در این گزارش به بررسی اثرات احتمالی تشدید تنش های نظامی میان ایران و رژیم  صهیونیستی بر تجارت زمینی ایران و ارائه راهکارهای سیاستی جهت مدیریت بحران می پردازیم.

تحلیل وضعیت فعلی تجارت زمینی ایران 

تجارت زمینی ایران به ۱۵ کشور هم مرز ارتباط دارد و بیش از ۵۰ درصد صادرات غیر نفتی ایران از طریق این مسیرها انجام می شود مسیرهای زمینی اصلی ایران شامل مرزهای غربی عراق، ترکیه شرقی افغانستان پاکستان و شمالی جمهوری آذربایجان، ارمنستان ترکمنستان هستند. این مسیرها در ارتباط با حوزه کشورهای مستقل مشترک (CIS) و اتصال به بازارهای هدف مانند چین و اروپا اهمیت راهبردی بالایی دارند. 

در شرایطی که تنش های نظامی میان ایران و رژیم صهیونیستی تشدید یافته است، تجارت زمینی ایران در چند حوزه اساسی مواجه با چالش های جدی و احتمالی است. این چالش ها شامل بسته شدن مرزهای تجاری کاهش تردد کامیون ها افزایش هزینه بیمه و لجستیک کاهش اعتماد شرکای تجاری تغییر استراتژیک در کریدورهای منطقه ای و مداخله بازیگران منطقه ای است.

تاریخچه تجربه های اقتصادی و امنیتی در تجارت زمینی ایران 

تجارت زمینی ایران در مواجهه با بحران های امنیتی تجربه هایی از آسیب پذیری و ناپایداری نشان داده است. در جنگ ۸ ساله ایران و عراق بسته شدن مرزهای غربی موجب توقف تقریباً کامل تجارت زمینی شد. تحریم های اقتصادی اواسط دهه ۲۰۱۰ نیز به افزایش چشمگیر هزینه های حمل و نقل و  کاهش تعاملات تجاری منجر گردید همچنین ناپایداری های مرزی در شرق ناشی از درگیری با طالبان و داعش عبور و مرور کالا را کاهش داده است. 

در سطح منطقه ای نیز کشورهای دیگر مانند لبنان، ترکیه و اوکراین در دوره هایی مشابه با اختلالات قابل توجه در تجارت زمینی مواجه شده اند که سطح آسیب پذیری اقتصادهای منطقه ای را نشان می دهد. 

جمع بندی چالش های اقتصادی و امنیتی در تجارت زمینی ایران 

در شرایطی که امکان تداوم یا تشدید تنش نظامی میان ایران و رژیم صهیونیستی وجود دارد فراهم آوردن آمادگی، حقوقی زیر ساختی اقتصادی و دیپلماتیک برای مواجهه با تأثیرات منفی احتمالی بر تجارت زمینی امری حیاتی است حفظ و تقویت پیوندهای اقتصادی با همسایگان در دوره های بحران به عنوان عامل بازدارنده تبدیل تنش نظامی به بحران های اقتصادی و حفظ جایگاه منطقه ای ایران در زنجیره تجارت اهمیت راهبردی دارد.

توصیه های سیاستی راهکارهای جهت مدیریت بحران در تجارت زمینی 

تضمین حفظ عملکرد مستمر و امن مرزهای حیاتی 

برای تضمین عملکرد مستمر و امن مرزهای حیاتی لازم است همکاری های دیپلماتیک و منطقه ای با کشورهای همسایه از جمله عراق، ترکیه، پاکستان و ترکمنستان تقویت شود تا فعالیت مرزهای زمینی حتی در شرایط تنش حفظ شود استفاده از کانال های رسمی و  غیر رسمی دیپلماتیک می تواند به کاهش موانع سیاسی و امنیتی کمک کند. همچنین تقویت حضور نیروی انتظامی و مرزبانی نقش مهمی در تأمین امنیت مسیرهای ترانزیت دارد. 

توسعه و فعال سازی مسیرهای جایگزین حمل و نقل ریلی و دریایی 

از سوی دیگر توسعه و بهره برداری از مسیرهای جایگزین حمل و نقل مانند خطوط ریلی و بنادر دریایی باید به صورت هدفمند و با اولویت بالا دنبال شود سرمایه گذاری در زیر ساخت های ریلی داخلی و اتصال آنها به مناطق کم ریسک بهره گیری بیشتر از ظرفیت بنادر چابهار و بندر عباس و آماده سازی امکانات لجستیکی مرتبط به کاهش وابستگی به مسیرهای زمینی آسیب پذیر کمک خواهد کرد. 

راه اندازی سامانه جامع مدیریت بحران تجارت زمینی 

راه اندازی سامانه ای جامع برای مدیریت بحران تجارت زمینی به وزارت صنعت، معدن و تجارت و گمرک امکان می دهد تا با پایش مستمر وضعیت مرزها هماهنگی های فوری و مدیریت واکنش های سریع در شرایط بحران را بهبود دهند این سامانه باید شامل ابزارهای اطلاع رسانی و هشدار به موقع برای فعالان اقتصادی و حمل و نقل باشد و ساختارهای لازم  برای هماهنگی بین بخشی را فراهم کند. 

حمایت مالی و کاهش مخاطرات بیمه ای برای فعالان حوزه حمل و نقل 

همچنین حمایت های مالی و کاهش ریسک های بیمه ای از فعالان حوزه حمل و نقل جهت کاهش آسیب های مالی ناشی از ناامنی ها ضروری است پرداخت یارانه های سوخت ارائه تسهیلات مالی خرد و طراحی بسته های بیمه ای ویژه مرتبط با ریسک های سیاسی و  امنیتی میتواند فشارهای مالی ناشی از بحران ها را برای شرکت ها و رانندگان کاهش دهد  و تداوم فعالیت های تجاری را ممکن سازد.