بررسی وضعیت عرضه اینترنتی دارو در ایران

امروزه توزیع عادلانه دسترسی به خدمات پزشکی در جامعه، از اولویت های هر کشور است. برای دستیابی به این هدف در بسیاری از کشورها، فراهم آوردن خدمات پزشکی از راه دور یکی از راهکارهای موفق در این زمینه بوده است. خدمات درمانی و آزمایشگاهی در محل (خارج از مراکز درمانی) و پایش سلامت از راه دور از جمله مواردی هستند که زنجیره خدمات پزشکی از راه دور را تکمیل می کنند. با وجود قدمت دیرینه این خدمات، فناوری اطلاعات نقش موثری در رشد این حوزه داشته است. در این میان، مشاوره پزشکی از راه دور، عرضه اینترنتی دارو و تحویل دارو درب منزل را می توان از اساسی ترین خدمات سلامت الکترونیک قلمداد کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

همه گیری ویروس کرونا نیازمندی مردم به خدمات حوزه سلامت و جلوگیری از مراجعه حضوری به مطب پزشکان و داروخانه ها، اهمیت ثبت سفارش دارو از طریق داروخانه ها به صورت اینترنتی را نمایان کرد. افزایش این نیازها باعث شد تا در سال ۱۳۹۹ برخی از فروشگاه های اینترنتی بخش سلامت را به خدمات خود اضافه کنند تا در آن بخش اقلامی همچون مکمل های ورزشی ویتامین ها و مکمل های تقویتی را با تهیه از داروخانه به مشتری عرضه کنند. در کنار این موضوع برخی از سکوها امکان تهیه دارو با نسخه الکترونیکی را فراهم کردند تا از حجم حضور بیماران در داروخانه بکاهند؛ اما در مقطع ذکرشده مخالفت هایی با این رویه مطرح شد. درواقع مخالفت ها برگرفته از شرایط موجود در دستورالعمل سازمان غذا و دارو برای مجوز فروش اینترنتی اقلام سلامت محور غیردارویی بود. مطابق با این ضابطه داروخانه ها نمی توانند فرآورده های دارویی را در تارنمای اختصاصی خود به فروش برسانند. این موضوع موجب عدم رشد فروش اینترنتی داروها شد. از همین رو پژوهش حاضر با بررسی وضعیت فعلی داروخانه های دارای مجوز فروش اینترنتی و چالش های آن، وضعیت آن در سایر کشورها، چشم اندازهای آینده آن به ارائه راهکارهای پیشنهادی پرداخته است.

بررسی وضعیت فعلی داروخانه های دارای مجوز و چالش های آن

با بررسی ضابطه فعلی سازمان غذا و دارو برای دریافت مجوز توسط داروخانه ها مشخص شد، هر داروخانه صرفا با ایجاد تارنمای اختصاصی خود می تواند فروش اینترنتی داشته باشد و امکان حضور در پلتفرم های میزبان مثل «دیجی کالا» یا «باسلام» و فروش محصولات خود از این طریق وجود ندارد. این در حالی است که بیماران یا همراهشان لزوما داروخانه محل مراجعه درمانگاه و بیمارستان خود را نمی شناسند؛ چه برسد که از سایت آن اطلاع داشته و بخواهند ثبت سفارش دهند. علاوه بر این بیماران اعتماد کمتری به تارنماهای گمنام و متعدد و کیفیت ارائه خدمات توسط آن ها دارند. به این ترتیب در این مدل، دسترسی راحت تر و سریع تر به خدمات دارویی برای بیماران و متقاضیان میسر نمی شود و با این رویه خریداران باید به چندین داروخانه مراجعه کرده تا شاید در یکی از آن ها داروی مورد نظر پیدا شود.

در مقابل سکوها می توانند نیاز کاربران را تقسیم کرده و به داروخانه نزدیک تر درخواست دهند و حتی در این صورت قیمت اقلام غیردارویی یا هزینه ارسال مقایسه شود. به طور کلی داروخانه ها دارای مجوز باید در دسترس کاربران باشند در حالی که کاربران در جستجوی داروخانه اینترنتی در موتورهای جستجو تنها به برخی از داروخانه های در شهر تهران می رسند و پیدا کردن سایت یک داروخانه اینترنتی در دیگر مناطق کشور به راحتی امکان پذیر نیست. این دلیل نیز بیانگر نیاز داروخانه ها به حضور در سکوهای خدمت رسان است.

بررسی های به عمل آمده نشانگر این است که ضابطه فعلی فاقد صرفه اقتصادی لازم برای اکثریت داروخانه های کشور است. هزینه های بالای طراحی و مدیریت زیرساخت برای تارنمای اختصاصی فروش اقلام سلامت محور برای همه داروخانه ها قابل تامین نیست و فضای انحصاری به وجود آمده ناشی از شرایط مندرج در مجوز سبب شده تا با وجود علاقه داروخانه ها برای گسترش بازار خود از این ظرفیت محروم بمانند.

در صورت حذف شرط معرفی تارنمای اختصاصی و امکان حضور در سکوهای ذکرشده، هزینه شروع کسب و کار به شدت کاهش می یابد و فرصتی برابر برای داروخانه های سراسر کشور در ارائه خدمات به صورت اینترنتی فراهم می شود. در نهایت لازم به ذکر است سیاست اعطای تارنمای اختصاصی به هر داروخانه به دلیل مشکلات فوق الذکر عملا کارایی لازم را نداشته و به نظر می رسد کشور برای توسعه زیست بوم اقتصاد دیجیتال در حوزه سلامت نیاز به رسمیت شناختن فروش دارو از طریق پلتفرم های آنلاین است.

وضعیت عرضه اینترنتی دارو در سایر کشورها

امروزه یکی از موضوعاتی که همواره توسط تصمیم گیران نسبت به اجرای یک سیاست مورد توجه قرار می گیرد، تجربه اجرای آن سیاست توسط کشورهای مختلف است. به همین منظور ضرورت دارد تا موضوع فروش اینترنتی دارو در سایر کشورها بررسی شود. به طور مثال در یکی از مطالعات بین المللی که توسط گروه پژوهشی Convert Group در این حوزه انجام گرفته است وضعیت امکان دارورسانی برخط در ۹۶ کشور مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس این پژوهش در ۴۷ کشور امکان خرید داروی نسخه ای و بدون نسخه به صورت برخط وجود دارد. همچنین در حدود ۹۰ کشور، فقط امکان خرید داروهای بدون نسخه به صورت برخط فراهم است. با توجه به این پژوهش می توان دریافت که بخش قابل توجهی از کشورهای توسعه یافته توانسته اند با غلبه بر چالش های حوزه دارورسان آنلاین، با بهره مندی از رشد اقتصاد دیجیتال در بخش سلامت، رفاه عمومی را در کشور خود افزایش دهند.

چشم انداز اقتصادی عرضه اینترنتی دارو

بررسی ابعاد اقتصادی و حجم بازار می تواند نقش مهمی در تصمیم گیری در خصوص کسب و کارها داشته باشد. طبق تخمین شرکت پریسیدنس ریسرچ (precedence research) که پیش بینی های راهبردی برای بازار ارائه می کند، حجم بازار جهانی دارو در سال ۲۰۲۱ حدود هزار میلیارد دلار است. پیش بینی می شود حجم بازار تا سال ۲۰۳۰ بیش از هزار و 600 میلیارد دلار رشد کند که این میزان از رشد به دلایل افزایش نرخ بیماری ها، افزایش افراد مسن و تنوع نسخه ها خواهد بود. همچنین بر اساس گزارش پژوهشی این شرکت، حجم بازار فروش برخط دارو در جهان در سال ۲۰۲۱ شصت میلیارد دلار برآورد شده است.

به دلایل افزایش ضریب نفوذ اینترنت، استقبال از تلفن های همراه و فناوری های نوین و رشد سلامت الکترونیک، پیش بینی این شرکت این است که تا سال ۲۰۳۰ حجم این بازار به 256 میلیارد دلار خواهد رسید که نشانگر رشد 300 درصدی آن است. این در حالی است که طبق پیش بینی همان شرکت رشد حجم کل صنعت دارو در این بازه زمانی تنها 50 درصد خواهد بود. این مقایسه نشان می دهد که خدمات تحویل اینترنتی دارو با سرعت قابل توجهی در حال رشد بوده و رشدی فراتر از رشد اقتصاد صنعت دارو خواهد داشت.

راهکارهای پیشنهادی به منظور ایجاد بستری مناسب برای عرضه اینترنتی دارو

در ابتدای شکل گیری تجارت الکترونیکی در ایران ضوابط مربوط به فروش اقلام غیر دارویی توسط سازمان غذا و دارو ابلاغ شد و برای برخی داروخانه ها امکان فروش مکمل های ورزشی از طریق اینترنت فراهم آمده است. با وجود اینکه این داروخانه ها مجوز فروش اینترنتی دارند نمی توانند از طریق سکوهای برخط داروی خود را بفروش برسانند و باید حتما در تارنمای خود اقدام به فروش اقلام غیر دارویی کنند. از سوی دیگر هرچند این طرح (طرح دارورسانی تا درب منزل) در دولت سیزدهم اجرایی شد؛ اما اجرای آن محدود بوده و این طرح تاکنون به صورت جدی و گسترده در ایران به رسمیت شناخته نشده است و سکوهای فعال در این زمینه نیز با چالش ها و ریسک های قانونی متعددی روبه رو هستند. بررسی های صورت گرفته نشان می دهد در بسیاری از کشورها امکان خرید اقلام دارویی به صورت اینترنتی وجود دارد و در این کشورها راهکاری برای حل چالش های عرضه اینترنتی دارو اتخاذ شده است.

با توجه به سیاست های دولت در بهبود محیط کسب و کار و تسهیل خدمت رسانی بهتر به مردم، امکان ورود داروخانه خرد در سراسر کشور با کمترین هزینه به چرخه فروش یکی از مواردی است که باید در تدوین دستورالعمل مورد توجه قرار گیرد. همچنین اتصال داده ها به سامانه ردیابی رهگیری و کنترل اصالت دارو (TTAC) می تواند نظارت هوشمند و دقیق تری فراهم کند، به طوری که در کنار رصد داروها بتوان از عرضه داروهای غیرمجاز و تاریخ مصرف گذشته جلوگیری کرد. نکته دیگری که باید موردتوجه قرار گیرد این است که نبود ضوابط مشخص ضدانحصاری برای این کسب و کارها می تواند به تک قطبی شدن بازار منجر شود. این موضوع مورد توجه هیئت وزیران نیز قرار گرفته و در بخشی از آیین نامه به تدوین دستورالعمل مربوطه با رعایت اصل «رقابت و جلوگیری از انحصار» اشاره شده است. از این رو توجه متولیان تدوین دستورالعمل به رعایت اصول رقابتی و ضد انحصاری می تواند منجر به بهبود کارایی عملکرد و توسعه بیشتر بازار دارو و نظام سلامت کشور شود.

جمع بندی

همه گیری ویروس کرونا نیازمندی مردم به خدمات حوزه سلامت و جلوگیری از مراجعه حضوری به مطب پزشکان و داروخانه ها اهمیت ثبت سفارش دارو از طریق داروخانه ها به صورت اینترنتی را نمایان کرد. با این حال این امر با چالش هایی در ایران مواجه است. برای مثال هر داروخانه صرفا با ایجاد تارنمای اختصاصی خود می تواند خدمات دارویی اینترنتی ارائه کند و از طریق پلتفرم های میزبان مثل «دیجی کالا» یا «باسلام» امکان فعالیت و دریافت مجوز وجود ندارد. این مسئله موجب شده تا دسترسی مردم برای دریافت خدمات دارویی به صورت اینترنتی محدود شود و راه اندازی سایت ارائه دارو برای داروخانه صرفه اقتصادی نداشته باشد. بررسی مطالعات وضعیت خرید اینترنتی دارو در سایر کشورها نشان دهنده این است که در ۴۷ کشور امکان خرید داروی نسخه ای و بدون نسخه به صورت اینترنتی فراهم است. با توجه به چالش های راه اندازی سایت ارائه اقلام دارویی در ایران، ایجاد امکان ارائه خدمات دارویی از طریق سکوهای میزبان ازجمله مواردی است که باید در تدوین دستورالعمل عرضه اینترنتی دارو مورد توجه قرار گیرد.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان توسط علیرضا بهرامی با همکاری رضا ملکی و رضا مهری و به سفارش دبیرخانه کارگروه ویژه اقتصاد دیجیتال دولت (وزارت امور اقتصاد و دارائی) در سال 1402 انجام شده است.