نیمه رساناها و نبرد فناوری آمریکا و چین

کنترل بر نیمه رساناها مرکز ثقل امنیت ملی راهبردی در قرن بیست و یکم است. علاوه بر رقابت معمول اقتصادی و سیاسی بین ایالات متحده آمریکا و جمهوری خلق چین، بحران پیش رو در حوزه نیمه رساناها چشم انداز اختلال جدی در تولیدات صنایع فناورانه این کشورها، به خصوص آمریکا، را نشان می دهد که بر آتش این رقابت خواهد افزود. از این رو، در کنار رقابت های دو جانبه این دو قدرت اقتصادی، تایوان نیز عملا به بازیگر تعیین کننده و عرصه نبرد این دو کشور تبدیل شده است. بنابراین، نسبت آمریکا با تایوان را نه صرفا یک مساله سیاسی برای کاهش قدرت سیاسی چین، بلکه به عنوان یک مساله راهبرد امنیت ملی در زمینه اقتصاد و آینده فناوری جهان باید بررسی کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

با گسترش پاندمی کرونا در سطح جهان و محدودیت های ناشی از آن، استفاده از ابزارهای الکترونیکی مانند تلفن همراه هوشمند، لپ تاپ، تبلت و وبکم درمیان سرویس دهندگان افزایش چشمگیری داشت و تولید این ابزارها به معنای استفاده بیشتر این صنایع از نیمه رساناها یا چیپ های الکترونیکی بود. کنترل بر نیمه رساناها مرکز ثقل امنیت ملی راهبردی در قرن بیست و یکم است. علاوه بر رقابت معمول اقتصادی و سیاسی بین ایالات متحده آمریکا و جمهوری خلق چین، بحران پیش رو در حوزه نیمه رساناها چشم انداز اختلال جدی در تولیدات صنایع فناورانه این کشورها را نشان می دهد که بر آتش این رقابت خواهد افزود. تایوان نیز به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان این حوزه عملا به بازیگر تعیین کننده و عرصه نبرد این دو کشور تبدیل شده است. از این رو در این پژوهش به مطالعه وضعیت بازار نیمه رساناها در کشورهای تایوان، چین و آمریکا به عنوان تولیدکنندگان بزرگ این تکنولوژی و رقابت راهبردی چین و آمریکا پرداخته است.

دنیای سیلیکونی

امروزه با گسترش فناوری، نیمه رساناها در تمام ابعاد زندگی بشر رخنه کرده اند؛ از تلفن همراه و دوربین گرفته تا خودرو و لوازم خانگی همگی به نوعی از این اجزای الکترونیکی بهره می برند. نیمه هادی ها یا نیمه رساناها که در ادبیات فناوری به آن ها میکرو چیپ یا چیپ گفته می شود عمدتا از مواد خالصی مانند سیلیکون، ژرمنیوم و یا مواد ترکیبی ساخته می شوند و ویژگی های رفتاری آن ها موجب شده ابزارهای فناوری روز به روز کوچک و کوچک تر شوند. میکروچیپ ها مجموعه میلیاردها ترانزیستور هستند که در سطحی کوچک تر از یک سکه گنجانده شده اند و طی مراحل تولید به قطعات بسیار کوچک تقسیم می شوند که واحد اندازه گیری آن ها نانومتر است. خواص ویژه سیلیکون در انتقال جریان و هزینه مناسب آن در تولید چیپ و ترانزیستور باعث شد میکروچیپ ها به مهمترین عنصر فناوری های امروزی تبدیل شوند و شئون مختلف زندگی انسان را در بر بگیرند.

بازار چیپ ها در تایوان

صنعت نیمه رساناهای تایوان بسیار متمرکز است و عمدتا به دو شرکت TSMC و UMC محدود شده است. شرکت TSMC رتبه سوم پیشتازی فناوری را دارد و بزرگترین سازنده چیپ جهان است. چین بزرگترین شریک تجاری تایوان است که تقریبا یک چهارم تجارت این کشور و 20 درصد واردات تایوان را رقم می زند. یک سوم فروش صنعت نیمه رساناهای تایوان، بیش تر از 70.8 درصد از محصولات فناوری ارتباطات و اطلاعات تایوان در چین تولید می شوند و تقاضای بازار چین از شرکت TSMC در سال 2019 به تنهایی درآمد این شرکت را 17 درصد معادل تقریبا 7 میلیارد دلار افزایش داد. آمریکا دومین شرکت تجاری تایوان است که 13.2 درصد کل تجارت و 12.2 درصد از واردات تایوان را شکل می دهد. آمریکای شمالی 59 درصد از کل درآمد شرکت تایوانی را رقم می زند.

صنعت نیمه رساناها 15 درصد تولید ناخالص ملی تایوان را شامل می شودکه تقریبا 4 درصد سهم شرکت TSMC است. صادرات این صنعت در سال گذشته میلادی 10 درصد افزایش داشته که معادل 534 میلیارد دلار است. در سال 2016، دولت تایوان 350 میلیون دلار برای پروژه «سیلیکون ولی» آسیا اختصاص داد تا با همکاری آمریکا اکوسیستم استارت آپی خود را ایجاد کند. در سال 2020 نیز دولت فدرال تایوان 260 میلیون دلار دیگر برای بومی سازی صنعت نیمه رساناها اختصاص داد. ارزیابی وزارت اقتصاد تایوان پیش بینی می کند ارزش این صنعت تا سال 2030 تا حدود 170 میلیارد دلار افزایش یابد.

بازار چیپ ها در چین

نقش چین در فرایند طراحی تولید چیپ اندک است و تنها 5 درصد این صنعت را در اختیار دارد و عمدتا در فرایند ساخت محصولات نهایی و عرضه در زنجیره تامین نقش دارد. چین وابستگی بالایی به واردات دارد و بیش از 60 درصد نیمه رساناهای جهان را مصرف می کند که صرف مصارف داخلی و تولید محصولات فناورانه صادراتی مانند تلفن همراه هوشمند، کامپیوتر، ابزارهای ارتباطی و… می شود. 84 درصد از نیمه رساناهای چین وارداتی است یا توسط تولیدکنندگان خارجی در داخل خاک چین ساخته می شود. برای مقابله با این وابستگی چین به دنبال ایجاد «اکوسیستم مدار تولید نیمه رسانا» است که از مواد خام تا محصول نهایی را در بر بگیرد هدف خود را پیشتازی در صنعت نیمه رساناها تا 2030 قرار داده است. در این راستا، دولت این کشور با راه اندازی صندوق سرمایه گذاری ملی صنعت مدار مجتمع با عنوان مختصر «صندوق بزرگ» 22 میلیارد دلار به توسعه نیمه رساناها اختصاص داد. از 2014، چین مجموعا 150 میلیارد دلار در صنایع داخلی نیمه رساناها هزینه کرده که معادل ارزش سالیانه بازار نیمه رساناهای چین و دو برابر هزینه کرد سالیانه جهان در تحقیق و توسعه است.

بازار چیپ ها در آمریکا

نیمی از تولیدات آمریکا در عرصه نیمه هادی ها توسط 80 کارخانه در 19 ایالت انجام می شود، اما این کارخانجات تنها 12 درصد از صنعت جهانی را در می گیرند. نیمه رساناها بعد از هواپیما، نفت (خام و فرآوری شده) و خودرو در میان 5 رتبه اول صادرات آمریکا است. 82 درصد از درآمد این صنعت در آمریکا از صادرات است که 36 درصد آن معادل 70.5 میلیارد دلار حاصل از صادرات به چین است. بازار چین تقریبا دو پنجم درآمد نیمه رسانای آمریکا را نمایندگی می کند. با توجه به اینکه دولت فدرال آمریکا در مقایسه با چین کمک نسبتا اندکی به تحقیق و توسعه می کند، این صنعت در آمریکا به شدت به درآمد صادراتی به چین وابسته است.

رقابت راهبردی چین و آمریکا

در کنفرانس امنیتی مونیخ 2020 مهمترین موضوع مورد بحث مقامات آمریکایی تلاش برای فشار و اقناع اروپا بود تا قراردادهای G5 خود با چین را لغو کرده و نسبت به اعتماد و همکاری آن ها با دولت پکن هشدار دهد. اما حتی شرکت های آمریکایی نیز به دنبال مشارکت در بازار G5 چین هستند و با قوانین محدودکننده آمریکا علیه چین مخالفت می کنند. محدودیت های آمریکا علیه چین مخالفت می کنند. محدودیت های آمریکا خطر اعتمادزایی بین کشورها و شرکت ها را در پی دارد و متحدان آمریکا از یک سو تاکید دارند نمی توانند نسبت به تعهدات بلندمدت شرکت های آمریکایی در قبال ثبات اقتصاد جهانی اطمینان داشته باشند و از سوی دیگر اختلاف هزینه های چشم گیر محصولات و خدمات چینی و آمریکایی را نمی توانند به سادگی نادیده بگیرند.

جمع بندی

کنترل بر نیمه رساناها مرکز ثقل امنیت ملی راهبردی در قرن بیست و یکم است و این موضوع رقابتی جدید میان آمریکا و چین ایجاد کرده است. تایوان نیز به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان این حوزه عملا به بازیگر تعیین کننده و عرصه نبرد این دو کشور تبدیل شده است. صنعت نیمه رساناهای تایوان بسیار متمرکز است و عمدتا به دو شرکت TSMC و UMC محدود شده است. شرکت TSMC رتبه سوم پیشتازی فناوری را دارد و بزرگترین سازنده چیپ جهان است. چین بزرگترین شریک تجاری تایوان و آمریکا دومین شرکت تجاری تایوان است که 13.2 درصد کل تجارت و 12.2 درصد از واردات تایوان را شکل می دهد. صنعت نیمه رسانا یکی از 5 صنعت برتر آمریکا است ولی بیش از یک سوم درآمد صادراتی این صنعت ناشی از صادرات به چین است. از همین رو تلاش مقامات آمریکایی بر اقناع شرکت های مختلف اروپایی و آمریکایی بر خروج از بازار چین، با مقاوم این شرکت ها مواجه شده است.

این مطالعه در اندیشکده خانه دیپلماسی توسط حمیدرضا غلامزاده در سال 1400 انجام شده است.