بررسی رابطه تولیدات علمی و پیچیدگی اقتصاد کشورها

انباشت دانش را می توان به عنوان کاتالیزوری در نظر گرفت که مولدبودن اقتصاد کشورها را هدایت می کند. ارتباط بین علم و اقتصادی زمانی بروز می کند که سرمایه انسانی کارگران در اثر آموزش های فنی افزایش پیدا می کند؛ متعاقبا ترغیب سرمایه انسانی کارگران تاثیرات متنوعی بر نوآوری و رشد و توسعه اقتصادی می گذارد. بحث های علمی در خصوص نقش مولد بودن در ابعاد مختلف بین حوزه ای برای درک اقتصاد کلان در حال حاضر به وفور یافت می شود. در حال حاضر محققان مختلفی از شاخص های متنوعی جهت ارزیابی اثر تحقیقات علمی بر عملکرد اقتصادی کشورها استفاده می کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

بیان دقیق تاثیر فعالیت های تحقیقاتی بر رشد و توسعه اقتصادی بدون انجام یک مطالعه تجربی دشوار است، زیرا تولید تحقیقات ممکن است تاثیر مثبت، منفی یا ترکیبی بر اقتصاد داشته باشد. محققان مختلف استفاده از شاخص های گوناگون را برای یررسی تاثیر تولیدات پژوهشی بر رشد و توسعه اقتصادی کشورها پیشنهاد می کنند. در میان آن ها بیشتر تمرکز بر روی تعداد مقالات دانشگاهی منتشرشده یا تعداد استنادهایی است که هر مقاله دریافت می کند. در مورد استفاده از شاخص های مختلف برای سنجش رشد و توسعه اقتصادی کشورها نیز همین سناریو اتفاق افتاده است.

بحران مالی سال های اخیر و به دنبال آن رکود اقتصادی و رونق ناچیز، همگی نشان دهنده لزوم روی آوردن به تفکر جدید اقتصادی است. برای غلبه بر این مشکل در این پژوهش از شاخص پیچیدگی اقتصادی (ECI) استفاده شده است. این رویکرد نشان داده است که مسیر توسعه و رشد یک کشور به پتانسیل انباشت دانش مولد برای تولید محصولات پیچیده تر و متنوع تر وابسته است. از این رو در این پژوهش به بررسی رابطه علیت بین تولیدات علمی و رشد اقتصادی و ارائه راهکارهای سیاستی در این حوزه پرداخته شده است.

بررسی رابطه علیت بین تولیدات علمی و رشد اقتصادی

از مبنای نظری می توان چهار مسیر را در رابطه علیت بین تولیدات علمی و رشد اقتصادی مشخص کرد.

• اول اینکه رشد اقتصادی عامل تاثیرگذار بر عملکرد علمی یک کشور است. سطح بالاتر رشد اقتصادی در یک کشور می تواند ترغیب کننده ظرفیت های دانشی بالاتر باشد و بالتبع کیفیت سرمایه انسانی را که منجر به خروجی های بیشتر علمی می گردد، بهبود بخشد.
• دومین رابطه همانگونه که تئوری رشد دورنزا بیان می دارد نشانگر تاثیرگذاری تولیدات علمی و انباشت دانش بر افزایش رشد و توسعه اقتصادی است.
• در حالت سوم یک رابطه دوسویه ای وجود دارد که در آن رشد اقتصادی و تولیدات علمی بصورت دوطرفه بر هم تاثیر گذار هستند.
• نهایتا حالت چهارم مبین وجود هیچ ارتباطی بین این دو متغیر است.

در زمینه وجود رابطه آماری دقیق بین انباشت دانش و رشد اقتصادی و نیز مسیر علیت این رابطه کماکان در هاله ای از ابهام باقی مانده است. هرچند مطالعات زیاد در این زمینه دال بر وجود ارتباط است اما علیت می تواند از هر سمتی وجود داشته باشد. از یک طرف کشورهای با رشد اقتصادی بالاتر می توانند بستر مناسب تری برای فرصت های دانشی را فراهم کرده و بالتبع کیفیت سرمایه انسانی را بهبود بخشند و از طرفی دیگر ارتقای کیفیت سرمایه انسانی می تواند سطح رشد و توسعه اقتصادی را افزایش دهد.

روش انجام پژوهش

در این پژوهش سعی شده است تا علاوه بر متغیرهای اصلی، یعنی پیچیدگی اقتصادی و تولیدات علمی، از متغیرهای توضیحی (تورم، جمعیت، سرمایه انسانی، بازبودن اقتصاد و آزادی مالی) استفاده شود تا نتایج قابل اتکاتری را بدست آورده شود. به همین منظور از داده های سال های 2005 تا 2020 در 87 کشور برای متغیرهای فوق الذکر استفاده شده است. برای شاخص پیچیدگی اقتصادی از داده های SITC چهار رقمی موجود در سایت سازمان ملل استفاده شده و تخمین های مربوطه صورت پذیرفت تا به شاخص پیچیدگی اقتصادی کشورها دست یافته شود.

جهت استخراج داده های مربوط به تولیدات علمی نیز از داده های موجود در سایت سایمگو برای 27 حوزه علمی و 309 زیرحوزه علمی استفاده شده است. داده های توضیحی مدل نیز از منابع و ماخذ معتبر بین المللی برای دوره تحت بررسی و کشورهای منتخب گردآوری شده اند. در ادامه آزمون های مختلف نیز جهت ایستایی داده ها در گذر زمان همچون آزمون ریشه واحد استفاده شده است. پس از بررسی داده ها از این منظر نتایج مبین ایستا بودن داده ها در سطح (0) بود. به دلایل مختلف از جمله داینامیک بودن مدل از روش گشتاور تعمیم یافته GMM)) استفاده شده است. این روش معتبر بودن متغیرها را بررسی می کند و برای تعیین هر نوع همبستگی بین متغیرها و خطاها به کار برده می شود.

نتایج پژوهش

در این پژوهش براساس مطالعات قبلی در زمینه عوامل تعیین کننده پیچیدگی اقتصادی سعی شد تا مدلی برای بررسی رابطه بین تولیدات علمی و پیچیدگی اقتصادی کشورها معرفی شود. به همین منظور از رویکرد GMM برای آزمایش اثر تولید علم بر شاخص پیچیدگی اقتصادی یک کشور با استفاده از داده های تابلویی برای 89 کشور طی دوره 2005 تا 2020 استفاده شد. برآوردهای تجربی مبین تاثیر مثبت خروجی تحقیقات بر پیچیدگی اقتصادی کشورهای سراسر جهان بود.

نتایج معیار این پژوهش بر اساس برآوردگر سیستم GMM تاثیر استناد بر پیچیدگی اقتصادی در جهان را نشان می دهد. نتایج نشان می دهد که افزایش 1 درصدی ارجاع به مقالات، ECI را 0.0734 درصد بهبود می بخشد. باز بودن تجاری و مالی نیز تاثیر مثبتی بر پیچیدگی اقتصادی داشته است؛ به نحوی که افزایش 1 درصدی در باز بودن تجاری و مالی، ECI را به ترتیب 0.1203 و 0.0549 درصد بهبود می بخشد.

سرمایه انسانی و جمعیت دو متغیر دیگری هستند که تاثیر مثبتی بر پیچیدگی اقتصادی دارند. نتایج نشان می دهد که افزایش 1 درصدی شاخص های سرمایه انسانی و جمعیت به ترتیب 0.7665 درصد و 1.3134 درصد ECI را بهبود می بخشد. نهایتا نتایج این پژوهش نشان می دهد که ECI با تورم رابطه منفی دارد. به عبارت دیگر، افزایش 1 درصدی تورم، ECI را 0.3226 درصد کاهش می دهد.

نتایج این پژوهش نشان دهنده رابطه مطلوب بین بازدهی علم و شاخص پیچیدگی اقتصادی است، زیرا بیان می دارد که استنادها عاملی هستند که ممکن است بر رشد اقتصادی یک کشور تاثیر بگذارند. نتایج علیت معکوس، یعنی تاثیر پیچیدگی اقتصادی بر کیفیت تحقیق (استنادها)، نشان می دهد که وضعیت توسعه اقتصادی یک کشور ممکن است بر کیفیت انتشارات آن نیز تاثیر بگذارد. این رابطه ای است که هنوز مورد بررسی قرار نگرفته است و بنابراین ادبیاتی وجود ندارد که بتوان با آن مقایسه کرد.

با توجه به یافته های این پژوهش، ابتدا باید توجه داشت که توسعه کیفیت پژوهش و سرمایه انسانی بر شاخص پیچیدگی اقتصادی تاثیر مثبت دارد. ثانیا باید به تلفیق دانش و مهارت اهمیت زیادی داد، به این معنی که باید ترکیب و تطبیق تولید علمی و انباشت سرمایه انسانی را در نظر گرفت. توسعه بهره وری پژوهشی برای بهبود سرمایه انسانی در اقتصاد مفید است. بنابراین بی توجهی به پرورش بهره وری پژوهشی برای ارتقای توان تولید داخلی مطلوب نیست.

راهکارهای سیاستی

با توجه به مطالعات انجام شده در این پژوهش، راهکارهای زیر جهت بهبود ارتباط بین بخش علمی و اقتصادی کشور ارائه شده است:

• عدم وجود پیوندهای مناسب بین بخش دانش و بخش صنعتی را در برخی از کشورها باید از فقدان رابطه بین تولیدات علم و پیچیدگی اقتصادی آن ها دانست. سیاستگذاران می توانند با ایجاد ترویج و حمایت از چنین کانال هایی نه تنها از طریق برنامه های تامین مالی، بلکه با تسهیل تلاش های بین موسسات دانشگاهی و پژوهشی و به کارگیری خروجی های آن ها در تولیدات اقتصادی، این وضعیت را تغییر دهند.
• سیاست گذاران باید به طور مستمر برنامه های خود را با نیازهای واقعی اقتصاد تنظیم کنند. نتیجه مطلوب این تعدیل، پیدایش بستری از فارغ التحصیلان است که بتواند دانش خود را فراتر از محدودیت های موجود گسترش دهند.
• تلاش در جهت حصول اطمینان از اینکه در آینده بروندادهای پژوهشی (و در نتیجه دانش تجسم یافته کشور) بر پیچیدگی اقتصادی چه اثری می گذارد، برای سیاست گذاران سودمند است؛ چرا که با آشنایی از این موضوع می توان ابزار جدیدی برای سیاست گذاری های کلان اقتصادی نسبت به محصولات پیچیده پیشنهاد داد.
• دولت می تواند با یارانه دادن به تحقیق و توسعه خصوصی یا تامین مالی تحقیقات در دانشگاه ها و موسسات تحقیقاتی دولتی به فعالیت های تحقیق و توسعه کمک کند.

جمع بندی

مطالعه تاثیر خروجی تحقیقات بر رشد اقتصادی نه تنها از نظر، نظری مورد توجه است، بلکه می تواند سیاست های اصلاح کیفیت و احتمالا کمیت خروجی تحقیقات را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در این پژوهش به بررسی تاثیر کیفیت تحقیق بر پیچیدگی اقتصادی برای 78 کشور در بازه زمانی 2005 تا 2020 پرداخته شده است. یافته ها حاکی از آن است که تمامی متغیرهای توضیحی تاثیر معناداری بر پیچیدگی اقتصادی کشورها دارند. اما با در نظر گرفتن علائم متغیرها، همه متغیرها به جز تورم تاثیر مثبتی بر شاخص پیچیدگی اقتصادی دارند. نتایج این پژوهش همچنین نشان دهنده رابطه مطلوب بین بازدهی تولیدات علم و شاخص پیچیدگی اقتصادی است، زیرا بیان می دارد که استنادها عاملی هستند که ممکن است بر رشد اقتصادی یک کشور تاثیر بگذارند.

این مطالعه در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور توسط بهروز شاهمرادی در سال 1403 انجام شده است.