پول دیجیتال بانک مرکزی: ابزار پدافند غیرعامل در حوزه پول

✍️ یاسر حاجی پور، پژوهشگر اندیشکده دینا

یکی از وقایعی که در جنگ تحمیلی 12 روزه اسرائیل علیه ایران، امنیت اقتصادی کشور را در معرض خطر قرار داد، حملات سایبری به برخی بانک‌ها از جمله بانک سپه بود. بر این اساس، یافتن راهکارهای پدافند غیرعامل در حوزه پولی، یکی از ضرورت‌های کلیدیِ این روزها می‌باشد. یک راهکار، افزایش سقف برداشت اسکناس از دستگاه‌های خودپرداز است که تا حدودی می‌تواند جایگزین حساب‌های بانکی بشود. با این حال پیشنهاد بهتر، عملیاتی کردن پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) می‌باشد تا در صورت به مخاطره افتادن حساب‌های مردم نزد بانک‌های عامل، پول دیجیتال بانک مرکزی به صورت یک سیستم پولی موازی، جانشین حساب‌های بانکی مردم شود و توقفی در تراکنش‌های پولی بازار رخ ندهد.

پول دیجیتال بانک مرکزی (که آن را به اختصار «پول دیجیتال» می‌نامیم) دارای ابعاد و ویژگی‌های مختلفی هست و منافع و چالش‌های فراوانی را می‌تواند به همراه داشته باشد. ما در این یادداشت، نسخه‌ای از پول دیجیتال بانک مرکزی را که در شرایط جنگی کشور به آن نیاز مبرم داریم پیشنهاد می‌کنیم به نحوی که سیستم موازی پولی به وجود بیاید و از چالش‌های عمومی پول دیجیتال نیز حتی الامکان جلوگیری شود.

در ادامه ابتدا ویژگی‌های پول دیجیتال مورد نیاز در شرایط جنگی و سپس منافع و چالش‌های پول دیجیتال را توضیح می‌دهیم و در نهایت با بررسی وضع موجود، پیشنهاداتی را ارائه می‌کنیم.

ویژگی‌های پول دیجیتال بانک مرکزی مورد نیاز در شرایط جنگی

پول دیجیتال هرچند می‌تواند به گونه‌های مختلفی طراحی شود اما گونه‌ای که دارای حداقلی‌ترین ویژگی‌ها و متناسب با شرایط جنگی باشد بدین صورت پیشنهاد می‌شود:

1. پول دیجیتال مبتنی بر توکن: با توجه به اینکه برخی از منافع پول دیجیتال همچون «ظرفیت برنامه‌پذیری پول» مختص به «پول دیجیتال مبتنی بر توکن» و نه «پول دیجیتال مبتنی بر حساب» است بنابراین بهتر است پول دیجیتال، مبتنی بر توکن طراحی شود.
2. پول دیجیتال خُرده: با توجه به اینکه هدف از طراحی پول دیجیتال در شرایط کنونی، پرداخت‌های روزمره مردم (و نه بانک‌ها) است نیازی به پول دیجیتال «عمده» نیست و پول دیجیتال «خرده» کفایت می‌کند. با این حال به عنوان اولویت دوم، می‌توان گفت که اگر احتمال خرابکاری در تراکنش‌های بین بانکی نیز جدی باشد پول دیجیتال عمده نیز مورد نیاز است و در این صورت باید پول دیجیتال «عمومی» طراحی شود.
3. پول دیجیتال بدون بهره: با توجه به اینکه هدف از طراحی پول در شرایط کنونی، صرفا ایجاد یک روش پرداخت موازی با روش پرداخت موجود است نیازی به «بهره‌دار» بودن نیست.
4. احراز هویت مشابه احراز هویت حساب‌های بانکی: با توجه به اینکه غرض از پول دیجیتال، افزایش سطح احراز هویت نیست پیشنهاد می‌شود که سطح احراز هویت، مشابه احراز هویت در شبکه بانکی(نه کمتر و نه بیشتر) باشد.
5. مدل عملیاتی واسطه‌ای: از بین سه مدل «یکجانبه»، «واسطه‌ای» و «مصنوعی»، مدل واسطه‌ای توصیه می‌شود که چرایی‌اش در گزارش سیاستی «منافع و چالش‌های پول دیجیتال بانک مرکزی» توضیح داده شده است.
6. شیوه نقل و انتقال پول دیجیتال: نقل و انتقالات می‌تواند به شیوه متمرکز مانند سامانه‌های تسویه ناخالص آنی(ساتنا) (RTGS) و یا به شیوه غیرمتمرکز مانند فناوری دفتر کل توزیع‌شده (DLT) تسویه شود.
7. ظرفیت پرداخت برون‌خط: هر چند پرداخت برخط به کمک پول دیجیتال، یک مسیر پرداخت موازی با حساب‌های بانکی است اما در فرضی که امکان پرداخت برخط (آنلاین) به کمک پول دیجیتال از بین برود پرداخت پول دیجیتال به کمک ظرفیت برون‌خط (آفلاین)، می‌تواند همچنان تراکنش‌های روزمره مردم را استمرار ببخشد ولو اینکه به دلیل محدودیت پرداخت‌های برون‌خط، مبالغ کمتری از پرداخت امکان‌پذیر باشد.

منافع پول دیجیتال بانک مرکزی

به طور کلی برای پول دیجیتال، منافع مختلفی شمرده شده از جمله: 1. بسترسازی و تسهیل در مبادلات اقتصاد دیجیتال 2. بهره‌مندی از منافع فناوری دفتر کل توزیع شده (DLT) 3. حفظ حاکمیت پولی بانک مرکزی 4. افزایش شمول مالی و گسترش عدالت 5. افزایش ایمنی در ابزار پرداخت 6. بهبود کارایی پرداخت‌های برون‌مرزی.

با این حال در شرایط جنگی، منفعت اصلی پول دیجیتال، ایجاد شیوه موازی پرداخت و انعطاف‌پذیری در سیستم پرداخت، است که یک ابزار پدافند غیرعامل برای کشورها می‌باشد. به همین دلیل گفته شده که اگر پرداخت‌ها در شبکه بانکی، مثلاً به ‌دلیل مشکلات فنی یا تحت فشار بودن بانک عرضه‌‌کننده انتقال اعتباری، مختل شود، خانوارها و کسب‌وکارها همچنان از طریق پول دیجیتال بانک مرکزی می‌توانند پرداخت‌های دیجیتالی‌شان را انجام دهند؛ عملی که در صورت ناپدید شدن پول نقد (غالباً) مهم است‏(Bank for International Settlements, 2018).

به عنوان مثال، در چین، بازار پرداخت موبایلی تحت سلطه دو شرکت AliPay و TenPay/WeChat Pay است. به همین دلیل، بانک خلق چین (بانک مرکزی چین)[2]، یوان دیجیتال (e-CNY) را به عنوان پشتیبان روش‌‌های پرداخت دیجیتالِ موجود معرفی کرده است‏(Soderberg et al., 2022).

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نیز یکی از اهداف طراحی پول دیجیتال را، افزایش انعطاف و تاب‌‌آوری نظام پرداخت کشور معرفی کرده است؛ زیرا در حال حاضر پرداخت کارتی و پول نقد تنها گزینه‌‌های موجود برای پرداخت هستند بنابراین پول دیجیتال می‌‌تواند انعطاف شبکه پرداخت را افزایش دهد ‏(بانک مرکزی ج.ا.ا, 1401).

لازم به ذکر است که اهمیت شیوه موازی پرداخت الکترونیک صرفا به خاطر پرداخت‌های بین مردم نیست بلکه به جهت پرداخت مستقیم دولت به مردم نیز می‌باشد زیرا در شرایطی که حساب‌های بانکیِ دریافت‌کنندگان یارانه به خاطر حملات سایبری از دسترس خارج شده باشند پرداخت یارانه دولتی از طریق پول دیجیتال بانک مرکزی همچنان امکان‌پذیر خواهد بود.

چالش‌های پول دیجیتال بانک مرکزی

اولین چالش، تأثیرگذاری پول دیجیتال بر سیاست‌های پولی بانک مرکزی و کنترل نرخ بهره است. این چالش در شرایطی که پول دیجیتال «با بهره» است مهمتر می‌باشد اما با توجه به اینکه در یادداشت کنونی، پیشنهاد «بی بهره بودن» پول دیجیتال را مطرح کردیم، این مسأله، یک چالش جدی نخواهد بود. با این حال در فرض بدون بهره نیز آن را بررسی می‌کنیم.

مطابق گزارش فدرال رزرو آمریکا، «سطح تقاضای عمومی» پول دیجیتال و «نوسانات» آن، بر میزان ذخایر سیستم بانکی، تأثیر می‌گذارد و این تأثیرگذاری، مشابه با ‌تأثیر‌ اسکناس بر میزان ذخایر است. پول دیجیتال، در ترازنامه بانک‌های عامل به عنوان دارایی شناخته می‌شود. از این رو، کاهش آن منجر به افزایش متناظر در ذخایر بانک‌های عامل (به عنوان یک دارایی دیگر) می‌شود. این امر ‌تأثیر‌ اندکی بر نرخ وجوه فدرال خواهد داشت. به طور مشابه، افزایش پول دیجیتال بانک مرکزی در ترازنامه بانک‌های عامل، ذخایر آنان نزد بانک مرکزی را کاهش می‌دهد. این امر ‌تأثیر‌ کمی بر نرخ وجوه فدرال خواهد داشت؛ البته به شرطی که عرضه اولیه ذخایر به اندازه کافی بزرگ باشد تا بافر کافی را فراهم کند. در بلندمدت، فدرال رزرو شاید مجبور شود اندازه ترازنامه خود را افزایش دهد تا امکان رشد پول دیجیتال را فراهم کند ‏(Federal Reserve, 2022).

با توجه به اینکه در شرایط کنونی، پول دیجیتال بانک مرکزی، بدون بهره در نظر گرفته شده، احتمالا انگیزه‌ای برای تبدیل حساب‌های بلندمدت بانکی به پول دیجیتال وجود نخواهد داشت لذا سپرده‌های بانکی، حداکثر به اندازه تراکنش‌های روزمره، تبدیل به پول دیجیتال خواهند شد و واضح است که چون بانک‌ها در شرایط کنونی، ذخایر کافی برای تراکنش‌های بین بانکی روزمره را دارند همین ذخایر می‌تواند تبدیل به پول دیجیتال بشود لذا مشکلی از حیث کمبود ذخایر به وجود نخواهد آمد.

دومین چالش، تهدیدات امنیت سایبری است. بنا به گفته بانک مرکزی چین، در صورتی که یوان دیجیتال (e-CNY) به یک سیستم پرداخت مهم تبدیل شود، خطرات ناشی از حملات سایبری چشمگیر خواهد بود ‏(Soderberg et al., 2022) زیرا شبکه CBDC، به‌طور بالقوه، نقاط ورودی بیشتری در مقایسه با سیستم خدمات پرداخت موجود دارد ‏(Federal Reserve, 2022).

با این حال، توجه به امنیت شبکه CBDC بسیار ضروری است به خصوص با توجه به اینکه گفته شده بانک مرکزی ایران در توافقی با یک شرکت خصوصی، در زمینه سازوکار فنی ثبت تراکنش‌ها، از زیرساخت هایپرلجر استفاده می‌کند. هایپرلجر[3] یک پروژه متن باز است که بنیاد لینوکس آن را مدیریت می‌کند. هایپرلجر مجموعه‌ای متنوع از پروژه‌ها و چارچوب‌ها را برای مشاغل و توسعه‌دهندگان فراهم می‌کند تا بتوانند شبکه‌ها و برنامه‌های بلاکچین را بسازند. یکی از پروژه‌های هایپرلجر، پروژه هایپرلجر فابریک است. هایپرلجر فابریک سکویی مبتنی بر دفتر کل توزیع‌شده (DLT) است که ویژگی‌هایی همچون انعطاف‌پذیری، انطباق‌پذیری و محرمانه بودن را عرضه می‌کند ‏(قاسمی، 2023). ضمنا لازم به ذکر است که شرکت IBM نقش به سزایی در توسعه پروژه هایپرلجر فابریک ایفا کرده است ‏(تیم آموزشی علیرضا محرابی، 1401).

سومین چالش نیز هزینه‌بر بودن عملیاتی کردن CBDC است به خصوص در شرایط جنگی ممکن است این چالش از اهمیت بیشتری برخوردار باشد. علاوه بر این‌ها، چالش‌های دیگری نیز شمرده شده که از اهمیت کمتری برخوردارند. نخست، اینکه ممکن است مردم تمایلی به استفاده از CBDC نداشته باشند. با این حال چون عملیاتی کردن CBDC «در شرایط کنونی» به طور ویژه برای مواقع اضطراری است عدم تمایل مردم در شرایط عادی اهمیت چندانی ندارد. دوم، اینکه فناوری CBDC سابقه چندانی ندارد و لذا ممکن است به دلیل فقدان تجربه در این زمینه، مشکلاتی پدید آید. سوم، به لحاظ فقهی، پول دیجیتال «بهره‌دار» نیازمند بررسی فقهی است اما با توجه به پیشنهاد بدون بهره بودن در این یادداشت، این چالش نیز عملا منتفی است. چهارم، به لحاظ حقوقی، باید اصلاحاتی در نظام حقوقی صورت بگیرد تا زمینه استفاده از CBDC فراهم شود.

به منظور خلاصه‌سازی، نکات فوق را به صورت جدول زیر ارائه می‌کنیم.

بررسی وضع موجود و پیشنهادها

بخش‌هایی از پروژه پول دیجیتال در ایران –که بانک مرکزی، آن را «ریال دیجیتال» نامیده است- تاکنون اجرایی شده که در این زمینه می‌توان از «پیامرسان بله»، برنامه‌های «ریال دیجیتال چندین بانک عامل» و «پایانه‌های فروشگاهی نانوایی‌ها» نام برد کما اینکه قبلا نیز «ریال دیجیتال عُمده» برای تراکنش‌های بین بانکی آزمایش شده بود. پیامرسان بله در حال حاضر امکاناتی از قبیل تبدیل «ریال» از حساب بانک ملی به کیف پول «ریال دیجیتال» و بالعکس دارد. همچنین قابلیت انتقال «ریال دیجیتال» به صورت کیف به کیف فعال شده است که این امکانات بسیار حایز اهمیت می‌باشد. با توجه به پیش نویس سند ریال دیجیتال بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (1401) و برخی شواهد، به نظر می‌رسد که این ریال دیجیتال، یک پول دیجیتال مبتنی بر توکن، خُرده، بدون بهره، دارای سطح احراز هویت مشابه حساب‌های بانکی، با مدل عملیاتی واسطه‌ای و شیوه نقل و انتقالات غیرمتمرکز (DLT) است یعنی همه ویژگی‌هایی که در بخش‌های قبل مطرح شد، اجرایی شده است غیر از ظرفیت پرداخت برون‌خط (آفلاین) که تاکنون اجرا نشده است. با توجه به اینکه مهمترین منفعت ریال دیجیتال در شرایط کنونی، تقویت پدافند غیرعامل و ایجاد یک سیستم موازی پرداخت است، در این راستا، پیشنهاداتی ارائه می‌گردد:

1. پیشنهاد می‌شود با توجه به وقایع امنیتی اخیر کشور، نکات امنیتی در زیرساخت ریال دیجیتال (از جمله زیرساخت هایپرلجر فابریک) مورد توجه مجدد قرار گیرد در غیر این صورت، ریال دیجیتال نه تنها ابزار پدافند غیرعامل نخواهد بود بلکه خود، مسیری برای نفوذ به نظام پرداخت کشور خواهد شد به خصوص که هایپرلجر فابریک یک پلتفرم متن باز است که تمام جزئیات معماری و آسیب‌پذیری‌های بالقوه آن، برای دشمنان، مشخص و قابل مطالعه می‌باشد لذا بسیار ضروری است که از به کارگیری چنین محصولاتی به شدت پرهیز شود.
2. به منظور ایجاد یک مسیر موازی پرداخت، ضروری است که زیرساخت ریال دیجیتال به طور کامل از زیرساخت شبکه بانکی مجزا باشد هم در سطح دیتاسنتر (مرکز داده)، هم در سطح شبکه ارتباطی و هم در سطح منبع برق. بر این اساس مثلا وقتی پیامرسان بله، ریال را از حساب بانک ملی به ریال دیجیتال تبدیل می‌کند چک کردن مبلغ حساب بانک ملی، نباید متوقف بر سایت بانک ملی بشود زیرا اگر چنین باشد، در فرض حملات سایبری به سایت بانک ملی یا حمله فیزیکی به مرکز داده آن بانک، علاوه بر اینکه پرداخت از حساب ملی غیرممکن می‌شود، دسترسی به ریال دیجیتال از مسیر پیامرسان بله نیز متوقف می‌شود. بنابراین عملکرد برنامه‌های ریال دیجیتالِ بانک‌های عامل باید مستقل از سایت آن بانک‌ها و زیرساخت‌های شبکه پرداخت مرسوم باشد. ضرورت این مسأله در شرایط کنونی که اغلب مردم حساب‌های الکترونیک‌شان را به ریال دیجیتال تبدیل نکرده‌اند دو چندان می‌شود. بنابراین اگر یک بانک عامل تحت چنین حملاتی قرار گرفت باید این قابلیت وجود داشته باشد که بانک مرکزی با اخذ امضا از مشتریان آن بانک و با کمک بک‌آپ داده‌های بانک عامل، مستقلا بخشی از حساب‌های ریالی مشتریان آن بانک (مثلا 30% حساب‌ها) را به ریال دیجیتال تبدیل کند و پس از بازگشت بانک عامل به شبکه پرداخت، این محاسبات، در ترازنامه بانک عامل به روزرسانی شود.

لازم به ذکر است که با توجه به ساختار متمرکز ریال دیجیتال، چنین ساختاری خودش، یک هدف جذاب برای حمله می‌باشد و ضروری است که برای مقابله با چنین تهدیدی، اقدامات لازم صورت بگیرد. ضمنا وضعیت بهینه این نیست که همه حساب‌های بانکی به ریال دیجیتال تبدیل شوند بلکه حالت بهینه، استفاده ترکیبی و همزمان از این دو سیستم پرداخت است.

3. به منظور فراگیر شدن ریال دیجیتال، ضروری است که در اسرع وقت، سایر بانک‌ها نیز به پروژه ریال دیجیتال متصل شوند تا قابلیت تبدیل حساب‌های الکترونیکِ همه بانک‌های عامل به ریال دیجیتال فراهم شود.
4. هرچند تراکنش‌های روزمره مردم می‌تواند از طریق برنامه‌های موبایلی ریال دیجیتال بانک‌های عامل صورت بگیرد اما به جهت تسهیل در فرآیند پرداخت، بهتر است دستگاه‌های کارتخوان نیز مجهز به قابلیت پرداخت با ریال دیجیتال شوند. همچنین ظرفیت ایجاد درگاه‌های پرداخت اینترنتی به کمک ریال دیجیتال فراهم شود.
5. پیشنهاد می‌شود ظرفیت پرداخت برون‌خط (آفلاین) نیز فعال شود تا در شرایطی که سیستم ریال دیجیتال برخط (آنلاین) به هر دلیلی مختل شد، تراکنش‌های ریال دیجیتال امکان استمرار داشته باشد. چنین ظرفیتی، پدافند غیرعامل را تقویت می‌کند و ضروری است که پس از عملیاتی شدن پول دیجیتال برخط در همه بانک‌ها، در گام دوم، پول دیجیتال برون‌خط که به لحاظ فناوری پیچیده‌تر است نیز راه‌اندازی شود.
6. علاوه بر موارد فوق، هر روش دیگری که شیوه‌های پرداخت را تسهیل کند به تقویت پدافند غیرعامل کمک می‌کند. در اینجا دو پیشنهاد را ذکر می‌کنیم؛ یک پیشنهاد، پرداخت ساده بدون اینترنت است تا در شرایط برون‌خط (آفلاین) نیز، قابلیت پرداخت الکترونیک وجود داشته باشد و با این روش، سیستم پرداخت، متوقف بر وجود اینترنت نخواهد ماند. پیشنهاد دیگر نیز اینکه کیف پول برنامه‌های موبایلی همانند اسنپ، آپ و غیره به یکدیگر متصل شود و با راه‌اندازی سوئیچ «تعامل‌پذیری کیف پول‌ها»، قابلیت انتقال اعتبار به سایر کیف پول‌های فرد و یا دیگران به وجود بیاید.