تاثیر بازگردانی قدرت اقوام در انتخابات ریاست جمهوری ایران

انتخابات آزاد و عادلانه به همراه رقابت سیاسی سالم یکی از وجوه دموکراسی و مشروعیت نظام های سیاسی محسوب می شود که در جوامع در حال گذار دارای اهمیت است. یکی از ارکان مهم در هر جامعه ای اقوام و اقشار آن جامعه هستند. بحث تفاوت های قومی و زبانی، یکی از فرصت ها و چالش های امنیتی کشورها، به ویژه کشورهای دارای تکثر قومی مانند ایران بوده است و مدیریت، نگرش و برنامه ریزی برای قومیت ها، در تضعیف یا تقویت امنیت ملی نقش تاثیرگذاری دارد. نقش اقوام و اقشار در انتخابات ریاست جمهوری سال 1403 به خوبی نشان دهنده اهمیت آن ها در سپهر سیاسی کشور بود که باید به درستی مورد بررسی قرار گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

یکی از متغیرهای مهم در ساختار فرهنگی بسیاری از کشورها و از جمله ایران، قومیت است. یکی از حوزه های تاثیرپذیر از تنوع های قومی، رفتارهای انتخاباتی شهروندان کشورهای مختلف است. این امر، به ویژه در کشورهای دموکراتیک یا نیمه دموکراتیک، که انتخابات در آن ها نقش تعیین کننده ای در اداره امور جامعه و گردش نخبگان حاکم ایفا می کند، مشهودتر است. از این رو مسئله قومیت یکی از کانون های مورد توجه در عرصه رقابت های انتخاباتی و یکی از عناصر مورد استفاده نخبگان و احزاب سیاسی در مبارزات انتخاباتی است که با تاثیر بر الگوهای رای دهی اقوام می تواند نقش تعیین کننده ای در نتایج انتخابات داشته باشد.

بررسی ساختار قومیتی جامعه ایران نیز نشان دهنده مجموعه متنوع و ناهمگونی از اقوام مختلف است که این تنوع قومی همراه با تفاوت های مذهبی، زبانی، فرهنگی دیده می شود. بر اساس شاخص چندپارگی قومی، ایران رتبه 47 ناهمگون ترین کشورهای جهان را از نظر تنوع قومی و رتبه 29 را از نظر تنوع زبانی دارد. این تنوع در روندهای مختلف کشور موثر بوده که عرصه انتخابات یکی از این عرصه ها است. بررسی الگوهای رای دهی اقوام در استان های قومیتی کشور به خوبی نوعی جهت گیری در رفتارهای انتخاباتی اقوام را نشان می دهد. لذا در پژوهش حاضر تمام تجربیات میدانی در طی انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری سال 1403 مورد بررسی قرار گرفته است.

روش شناسی پژوهش

تحقیق حاضر از لحاظ هدف، کاربردی و از حیث ماهیت، میدانی- پیمایشی است و با جامعه آماری واقعی مورد ارزیابی قرار گرفته است. جامعه آماری این تحقیق اقوام پرجمعیت کشور مانند کرد زبان ها، لرها و آذری زبان ها بودند و افراد بالای 18 سال دارای حق رای تا افراد 60 سال در محدوده جغرافیایی کل کشور ایران به طور کلی مورد ارزیابی قرار گرفتند.

مهم ترین نکات موجود در انتخاب 1403

یکی از نکات مورد بررسی در پژوهش حاضر بحث اقوام و اقشار است که ابزار قدرتمند بدون برنامه ریزی این انتخابات بود. یکی از نامزدها دارای اصالت ترک آذری زبان بود و جالب اینکه زبان ترکی هم به طور مداوم صحبت می کرد و چون ساکن اقلیم ترک نشین بود، برحسب اتفاق و یا ماهیت اقلیم شناسی، محبوبیت خاصی را بدون در نظر گرفتن هر ابزاری به دست آورد که از آن به عنوان محبوبیت قومیتی یاد می شود. به دلیل محبوبیت و گستره پراکندگی این قوم در بسیاری از استان ها به خصوص در تبریز، اردبیل، تهران و زنجان، این اقبال قومیتی نتیجه ای مثبت را برای ایشان به بار نشاند. نکته دیگر در اقبال به سمت ایشان، عدم ارائه وعده های انتخاباتی بود که این باور را در میان مردم ایجاد کرده بود ایشان وعده های پوچ نمی دهد. در برخی موارد هم شیوه و مسلک حزب پشتیبان کاندید منتخب بی تاثیر نبود. در شرایط فرهنگی کشور بحث عفاف و حجاب که سال ها اثرگذاری در منصه های سیاسی کشور نداشت؛ امروز خودش سکاندار جهت دهی به جمعیتی از مردم برای رای دادن به کاندید بی تفاوت به عفاف و حجاب، در مقابل کاندیدای متمرکز بر روی بحث عفاف و حجاب بود.

نتیجه حاصل از بررسی های انجام شده

در این پژوهش با در نظر گرفتن نتیجه مطالعات قبل و مطالعات علمی و بعضا تجربی، صرفا در وسط میدان و صحنه واقعی انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری 1403 با تشکیل «ستاد تکریم اقوام و ادیان» و فعالیت های رسانه ای، انسانی، ستادی، جلسات حضوری و حتی کنشگری فیزیکی و مجازی، به تبیین موضوع پرداخته شد. برخی از پژوهشگران با رد عدم تاثیر شعارهای قوم گرایانه و رفتار قومیتی در انتخابات، تاثیر کلام و طرح مسائل و معضلات ملی را موجب اقبال و موفقیت انتخاباتی ریاست جمهوری می دانند. با این حال پژوهش حاضر این موضوع را در این دوره انتخابات و شرایط کشور رد می کند؛ زیرا در این دوره ریاست جمهوری، منتخب مردم ابدا نه طرح موضوع امنیتی کردند، نه قولی دادند و نه پیمانی بستند و جالب بود که ایشان فقط از واقعیت جامعه به طور سربسته صحبت کردند و حل مسائل را به بخش کارشناسی سپردند و نقش اصلی خود را در واقع اجرایی تبیین کردند. این خود سبک جدیدی از مناظرات ریاست جمهوری بود که رئیس جمهور خود را ناجی مردم و مشکلات اقتصادی و فرهنگی ندانست، اما اقبال خوبی با اختلاف رای بالا از رقیب خود پیدا کرد. بنابراین «ستاد تکریم اقوام و ادیان» با دقت در شرایط جامعه ایران در تیرماه 1403 و ارتباط کاندیدها با یکدیگر و جایگاه اجتماعیشان در بین مردم و نوع رفتار انتخاباتی آن ها، 5 مورد تقویت کننده و تاثیرگذار در انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری سال 1403 به نفع کاندید منتخب را نقطه قوت این دوره می داند:

• شرایط فرهنگی و اقتصادی جامعه (جو جامعه)؛
• وجود کاندیدی از یکی از اقوام برتر ایران (تکریم اقوام)؛
• برنامه ریزی از قبل در قالب مهندسی اجتماعی افکار (همستر کامبت یا زن زندگی آزادی)؛
• رفتارهای تخریبی و فعالیت های مجازی بدون برنامه ریزی در برخی گروه ها (مهندسی معکوس)؛
• عدم وعده دادن، سپردن کار به کاردان و کارشناس و تبیین جایگاه ریاست جمهور در حد مجری نه ناجی و اصلاح کننده (تبیین درست وظیفه رئیس جمهور).

جمع بندی

پژوهش حاضر با بررسی تمام تجربیات میدانی در طی انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری سال 1403، به بررسی نقش اقوام در نتیجه این انتخابات پرداخت. در این پژوهش با در نظر گرفتن نتیجه مطالعات علمی و بعضا تجربی، با تشکیل «ستاد تکریم اقوام و ادیان» در صحنه واقعی انتخابات و فعالیت های رسانه ای، انسانی، ستادی، جلسات حضوری و حتی کنشگری فیزیکی و مجازی، به تبیین موضوع پرداخته شد. این ستاد با دقت در شرایط جامعه ایران در تیرماه 1403، ارتباط کاندیدها با یکدیگر و جایگاه اجتماعیشان در بین مردم و نوع رفتار انتخاباتی آن ها را مورد بررسی قرار داده بود. درنهایت 5 مورد تقویت کننده و تاثیرگذار در نتایج انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری سال 1403 به نفع کاندید منتخب را شناسایی شد که عبارت اند از: «شرایط فرهنگی و اقتصادی جامعه»، «وجود کاندیدی از یکی از اقوام برتر ایران»، «برنامه ریزی از قبل در قالب مهندسی اجتماعی افکار»، «رفتارهای تخریبی و فعالیت های مجازی بدون برنامه ریزی در برخی گروه ها» و «عدم وعده دادن، سپردن کار به کاردان و کارشناس و تبیین جایگاه ریاست جمهور در حد مجری نه ناجی و اصلاح کننده».

این مطالعه در اندیشکده تکریم اقوام و ادیان با همکاری معصومه مرادی و سروش رحیمی پور در سال 1403 انجام شده است.