آسیب شناسی بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست

افزایش مصرف غیر بهینه حامل های مختلف انرژی از یک سو و عدم بسندگی میزان تولید با رشد مصرف به دلیل وجود محدودیت ها از سوی دیگر، کشور را با چالش رو به گسترش ناترازی انرژی رو به رو کرده است. هرچند افزایش ظرفیت تولید و مدیریت و بهینه سازی مصرف انرژی دو راه حل پیش روی این معضل هستند، اما به دلیل بین نسلی بودن منابع انرژی، نیاز به سرمایه گذاری کمتر طرح های بهینه سازی، پایدار بودن انرژی حاصل از بهینه سازی و محدودیت در منابع انرژی و مالی در دسترس، بایستی بهینه سازی در اولویت قرار گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سال ۲۰۲۲ شاخص شدت مصرف انرژی در ایران ۰.۲۰۷ کیلوگرم معادل نفت خام به دلار بود که ۱.۸ برابر متوسط جهانی و ۲.۸ برابر کشورهای توسعه یافته است. این رقم نشان دهنده هدررفت بالای انرژی و ظرفیت بالای بهینه سازی مصرف انرژی در کشور است. یکی از ابزارهای مهم در بهینه سازی مصرف انرژی، بازار بهینه سازی مصرف انرژی است که بر اساس ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر در سال ۱۳۹۶ راه اندازی شده است. این بازار با بهره گیری از اختلاف تعرفه های بخش ها و زمان های مختلف، طرح های بهینه سازی را اقتصادی می کند و ظرفیت مناسبی برای کاهش مصرف انرژی ایجاد می کند. . با گذشت بیش از ۶ سال از تصویب آیین نامه، بررسی عملکرد این بازار و ریشه یابی دلایل ناکامی آن ضروری است. لذا در این گزارش، عملکرد این بازار و راهکارهای اجرایی شدن آن بررسی شده است.

بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست

بازار بهینه سازی انرژی با این هدف شکل گرفت که سرمایه گذاران بتوانند از محل اختلاف تعرفه انرژی در بخش های کم مصرف و پرمصرف، بازگشت سرمایه داشته باشند. در این سازوکار، متقاضیان طرح های خود را به دبیرخانه ارائه می دهند و پس از تأیید طرح و اجرای آن با نظارت شرکت های اندازه گیری و صحه گذاری (M&V)، گواهی صرفه جویی انرژی دریافت می کنند. این گواهی ها در بورس انرژی به مصرف کنندگانی که تعرفه بالاتری می پردازند فروخته شده و می تواند جایگزین جریمه های ناشی از ماده ۲۶ قانون اصلاح الگوی مصرف شود.

عملکرد بازار بهینه سازی مصرف انرژی و محیط زیست

آیین نامه این بازار در سال ۱۳۹۶ تصویب شد، اما تنها چارچوبی کلی را مشخص کرد و تدوین دستورالعمل های اجرایی به «کمیسیون صرفه جویی انرژی» واگذار شد. این کمیسیون، که زیر نظر شورای عالی انرژی فعالیت می کند، موظف بود ظرف ۳ ماه مقررات لازم را تدوین کند، اما با تأخیری ۴ ساله، دستورالعمل اجرایی و نظام نامه ثبت، اندازه گیری و راستی آزمایی (M&V) در سال ۱۴۰۰ به تصویب رسید. این تأخیر طولانی، به تشدید بحران هایی مانند خاموشی های گسترده برق و کسری گاز در کشور دامن زد و خسارات اقتصادی و زیست محیطی فراوانی به همراه داشت.

• حوزه برق: تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۲، از ۳۲ طرح مدیریت و بهینه سازی مصرف برق ارائه شده به دبیرخانه سازمان انرژی های تجدیدپذیر (ساتبا) در حوزه های روشنایی معابر، کشاورزی، صنعت و ساختمان، تنها ۱۰ طرح به تصویب رسیده است. این طرح ها با برآورد صرفه جویی ۶۰۵ میلیون کیلووات ساعت، نیازمند ۸۳۷۴ میلیارد تومان سرمایه گذاری هستند. با این حال، تاکنون هیچ گواهی صرفه جویی انرژی از سوی شرکت توانیر صادر نشده و عملاً بازار بهینه سازی برق فاقد عملکردی چشمگیر بوده است.
• حوزه گاز: تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۲، از ۲۱ طرح کاهش مصرف گاز ارائه شده به شرکت بهینه سازی مصرف سوخت، تنها ۵ طرح تصویب شده است. از این تعداد، یک طرح در مرحله عقد قرارداد است و ۴ طرح دیگر به دلیل افزایش شدید نرخ ارز و غیراقتصادی شدن پروژه، از اجرا انصراف داده اند. در این حوزه نیز هیچ گواهی صرفه جویی انرژی صادر نشده و بازار بهینه سازی گاز نیز عملکردی نداشته است.

با وجود تأخیر ۴ ساله در تدوین دستورالعمل ها، پس از گذشت ۲ سال از ابلاغ آن ها نیز هیچ گواهی صرفه جویی صادر نشده است. بنابراین، بازار بهینه سازی انرژی پس از بیش از ۶ سال، عملاً هیچ خروجی ملموسی نداشته است.

آسیب شناسی بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست

موفقیت بازار بهینه سازی به تعامل سه بازیگر اصلی یعنی متقاضی (سرمایه گذار)، ناشر (وزارتخانه های نفت و نیرو) و دبیرخانه بستگی دارد. اختلال در انگیزه یا عملکرد هر یک از این سه ضلع، کل فرآیند را فلج می کند. دلایل عملکرد نامطلوب بازار را می توان در سه حوزه زیر دسته بندی کرد:

• فقدان انگیزه اقتصادی: نخستین و کلیدی ترین چالش، نبود انگیزه اقتصادی کافی برای جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی است. این مانع، ریشه در ساختار بازار و شرایط اقتصاد کلان کشور دارد. طبق آیین نامه، صدور گواهی صرفه جویی منوط به پرداخت هزینه انرژی صرفه جویی شده توسط متقاضی است که جذابیت طرح ها را کاهش می دهد. از سوی دیگر، ریسک نوسانات ارزی سودآوری پروژه ها را تهدید کرده و منجر به انصراف سرمایه گذاران می شود. همچنین، سازوکار فعلی بازار به ظرفیت صادرات سوخت صرفه جویی شده (موضوع بند «الف» ماده ۳ آیین نامه) بی توجه بوده، در حالی که این می توانست مشوق اقتصادی قدرتمندی باشد.
• عدم تضمین در صدور و تسویه گواهی ها: دومین مانع بزرگ، نبود تضمین برای صدور به موقع گواهی صرفه جویی و تحویل حامل انرژی معادل آن است. ناشران (وزارتخانه های نفت و نیرو) به دلیل کاهش درآمد ناشی از صدور گواهی، انگیزه ای برای انتشار آن ندارند. ناترازی شدید انرژی در زمان اوج مصرف نیز تحویل فیزیکی سوخت صرفه جویی شده را با چالش جدی مواجه می کند. تجارب گذشته نیز نشان داده است که تسویه ریالی گواهی ها با دولت، فرآیندی نامطمئن و طولانی است. این عوامل، ریسک سرمایه گذاری را به شدت افزایش داده است.
• ساختار و فرآیند زمان بر و پیچیده: فرآیند ارزیابی و تأیید طرح ها به دلیل تعدد ذی نفعان، تأخیر در برگزاری جلسات کمیسیون صرفه جویی و بروکراسی اداری، بسیار طولانی و فرسایشی است. زمان بندی های تعیین شده در نظام نامه به ندرت رعایت می شود و مراحل پس از تصویب، مانند انتخاب شرکت M&V و اخذ استعلام از سازمان محیط زیست، به این کندی می افزاید. کمبود شرکت های M&V واجد صلاحیت نیز یک گلوگاه دیگر در این فرآیند است.

راهکارهای کلیدی برای بهبود و توسعه بازار بهینه سازی انرژی در ایران

بازار بهینه سازی انرژی ابزاری کلیدی برای کاهش هدررفت انرژی است، اما فقدان یک متولی واحد و ناهماهنگی دستگاه های اجرایی، آن را ناکارآمد کرده است. همان طور که در ماده ۴۶ برنامه هفتم پیشرفت نیز تصریح شده، تشکیل یک سازمان فرادستگاهی برای مدیریت یکپارچه انرژی امری ضروری است. پیش از هر راهکار دیگری، باید چالش های بنیادین یعنی عدم تضمین صدور و تسویه گواهی ها و فقدان انگیزه اقتصادی برطرف شوند.

تضمین صدور و تسویه گواهی های صرفه جویی انرژی

اصلی ترین مانع ورود سرمایه گذاران، عدم اطمینان از نقدشوندگی سرمایه گذاری است. با توجه به ناترازی برق و گاز، پیشنهاد می شود صنایع دارای گواهی صرفه جویی در اولویت مدیریت انرژی نباشند و در صورت لزوم، تضمین خرید و تسویه گواهی ها از طریق راهکارهای مشخص ایجاد شود. این راهکارها عبارتند از:

• تاسیس حساب بهینه سازی مصرف انرژی: طبق قانون، ناشران موظف به تحویل حامل انرژی معادل گواهی هستند، اما ناترازی انرژی این امکان را محدود کرده است. پیشنهاد می شود «حساب بهینه سازی مصرف انرژی» برای تضمین بازپرداخت سرمایه ایجاد شود. منابع این حساب از محل هایی مانند بخشی از درآمد صادرات نفت و گاز، عوارض هدررفت سوخت و جرائم تأمین می شود. در صورتی که گواهی در بورس فروش نرفت یا امکان تحویل حامل انرژی نبود، این حساب گواهی ها را با قیمت تضمینی (مثلا نصف قیمت داخلی انرژی) خریداری می کند.
• امکان تهاتر گواهی صرفه جویی با قبوض انرژی: از آنجا که طرح های بهینه سازی نیازمند سرمایه اولیه سنگین و دوره بازگشت طولانی هستند، حضور حامیان مالی (مانند صنایع بزرگ) ضروری است. برای تشویق آن ها، پیشنهاد می شود امکان تهاتر گواهی های صرفه جویی سررسیدشده با قبوض انرژی یا بدهی مالیاتی صنایع بزرگ فراهم شود.
• مردمی سازی بهینه سازی انرژی: برای افزایش انگیزه در بخش خانگی، پیشنهاد می شود صرفه جویی مشترکانی که مصرف آن ها کمتر از الگوی متعارف (مثلاً ۷۵٪ متوسط منطقه) است، توسط دولت به قیمت تضمینی خریداری یا با قبوض آن ها تهاتر شود.

افزایش انگیزه اقتصادی

برای جذاب کردن سرمایه گذاری در این بازار، اقدامات زیر ضروری است:

• صدور گواهی صرفه جویی انرژی در قبال پرداخت حق نشر: در حال حاضر، چون مکانیسم بازار بر اختلاف تعرفه استوار است، اجرای طرح در صنایع انرژی بَری مانند فولاد و پتروشیمی که تعرفه بالایی دارند، اقتصادی نیست. پیشنهاد می شود این محدودیت برداشته شده و صنایع بتوانند با پرداخت حق النشر (معادل کمترین تعرفه انرژی)، گواهی صرفه جویی دریافت کرده و آن را در بورس بفروشند. این کار پای صنایع بزرگ را به بازار باز می کند.
• امکان بازنگری در دوره صدور گواهی: دوره بازگشت سرمایه در طرح ها ثابت و غیرقابل تغییر است. با توجه به نوسانات شدید ارزی، پیشنهاد می شود امکان بازنگری در دوره صدور گواهی متناسب با تغییرات نرخ ارز و میزان سرمایه گذاری واقعی فراهم شود تا سودآوری طرح ها حفظ گردد.

اصلاح فرایند M&V و تصویب طرح ها

حتی با رفع موانع مالی، فرآیندهای اداری کند می توانند بازار را از کار بیندازند. لذا پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• کاهش فرایند تصویب طرح ها: بروکراسی حاکم بر تأیید طرح ها باید به شدت کاهش یابد. زمان بندی مراحل استعلام و برگزاری جلسات کمیسیون باید به صورت الزام آور تعریف شده و فرآیند از زمان درخواست متقاضی تا تصویب نهایی، به شکل محسوسی کوتاه شود.
• افزایش تعداد شرکت های M&V: در حال حاضر تنها ۱۰ شرکت M&V مورد تأیید فعالیت می کنند که برای نیازهای آتی بازار کافی نیست. باید با برگزاری دوره های آموزشی تخصصی و تسهیل فرآیند اعتبارسنجی، زمینه افزایش تعداد و ارتقای کیفیت این شرکت ها فراهم شود.

جمع بندی

ناترازی انرژی در ایران، با وجود ظرفیت عظیم بهینه سازی، به یک چالش ملی تبدیل شده است. در همین راستا بازار بهینه سازی مصرف انرژی راه اندازی شده است، اما پس از بیش از ۶ سال، نمی توان عملکرد آن را قابل قبول دانست. نبود انگیزه اقتصادی، عدم تضمین تسویه گواهی ها و فرآیندهای اداری فرسایشی دلایل اصلی این مسئله هستند. برای احیای این بازار کلیدی، راهکارهایی مانند ایجاد حساب تضمین تسویه، امکان تهاتر گواهی ها، اصلاح تعرفه ها، تسریع فرآیندهای اداری و توانمندسازی شرکت های M&V ضروری است. در نگاهی کلان تر، تشکیل یک سازمان فرادستگاهی برای مدیریت یکپارچه انرژی می تواند هماهنگی و کارایی لازم برای اجرای موفقیت آمیز این راهکارها و حرکت به سوی توسعه پایدار انرژی در کشور را فراهم کند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط علی صابری در سال 1403 انجام شده است.