علل و عوامل خودکشی در استان ایلام

خودکشی یکی از پیچیده ترین و دردناک ترین مسائل اجتماعی و روانی است که جوامع مختلف با آن روبرو هستند. این پدیده نه تنها زندگی فرد را تحت تاثیر قرار می دهد، بلکه اثرات عمیقی بر خانواده، دوستان و جامعه به جا می گذارد. عوامل متعددی مانند اضطراب، افسردگی، فشارهای اجتماعی و اقتصادی و ناکامی های فردی در وقوع خودکشی نقش دارند. با توجه به روند رو به افزایش آن در سراسر جهان، شناخت علل و پیامدهای خودکشی و تلاش برای پیشگیری از آن به یکی از اولویت های مهم سلامت عمومی تبدیل شده است. به همین دلیل، بررسی این مسئله و ارائه راهکارهای موثر برای کاهش آن اهمیت ویژه ای دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه خودکشی یکی از مشکلات عمده اجتماعی و بهداشت روانی در بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای اروپایی است. در برخی کشورها، تعداد خودکشی ها به مقدار قابل توجهی بیشتر از مرگ های ناشی از تصادفات است و در گروه های سنی جوان، خودکشی پس از تصادفات یکی از علل اصلی مرگ به شمار می رود. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، در سال 2019 حدود 700,000 نفر و در سال 2023 حدود 703,000 نفر به دلیل خودکشی جان خود را از دست دادند، در حالی که تعداد اقدام به خودکشی بسیار بیشتر است. استان ایلام به عنوان یکی از استان های با نرخ بالای خودکشی در ایران شناخته می شود و پژوهش حاضر با بررسی آمار و عوامل موثر در خودکشی این منطقه، به ارائه طرحی جامع و عملیاتی برای کاهش آن می پردازد.

آمار خودکشی در جهان و ایران

آمار جهانی نشان می دهد سالانه حدود یک میلیون نفر بر اثر خودکشی جان خود را از دست می دهند و بیش از 79 درصد این موارد در کشورهای کم درآمد و متوسط اتفاق می افتد. خودکشی در گروه سنی 15 تا 29 سال به ویژه در میان مردان رو به افزایش است. نرخ خودکشی در اروپای شرقی بالاتر و در کشورهای مسلمان و آمریکای لاتین کمتر گزارش شده است.

در ایران، نرخ خودکشی از سال ۱۳۸۰ تا کنون روند افزایشی داشته است. این نرخ از ۴.۴ نفر در ۱۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۸۰ به حدود 8.2 نفر در ۱۰۰ هزار در سال ۱۴۰۱ رسیده است. بیشترین خودکشی ها در استان های تهران، فارس، آذربایجان شرقی، خوزستان و کرمانشاه رخ داده است. استان ایلام یکی از مناطق با نرخ بسیار بالای خودکشی در کشور است. نرخ خودکشی این استان از دهه ۶۰ رو به افزایش بوده و در سال ۱۴۰۱ به ۱۹.۲ نفر در ۱۰۰ هزار نفر رسیده است.

متغیرهای اپیدمیولوژی خودکشی در ایران و جهان

ویژگی های شخصیتی و اجتماعی متعددی در خطر خودکشی تاثیر دارند، از جمله:

• طبقه اجتماعی: افراد فقیر بیشتر در معرض خطرند، اما در طبقات مرفه نیز افزایش دیده شده است؛
• شغل: بیکاری و مشاغل آزاد بیشترین نرخ خودکشی را دارند، کمترین نرخ خودکشی در روحانیون و قضات است؛
• سن و تحصیلات: حدود ۴۰ خودکشی کنندگان سن ۳۰ تا ۴۹ سال دارند و ۲۰ درصد بین ۱۸ تا ۲۴ سال سن دارند؛

در استان ایلام حدود ۴۸ درصد خودکشی ها متعلق به افراد ۱۶ تا ۲۵ سال است. در این استان خودکشی زنان بیشتر است، اما خودکشی های موفق بیشتر در مردان رخ می دهد. همچنین ۵۹.۵ درصد موارد در مناطق شهری و ۴۰.۵ درصد در روستاها رخ داده اند. بیشترین آمار خودکشی نیز مربوط به شهرستان های ایلام، دره شهر، ایوان، شیروان چرداول و آبدانان است. به طور کلی، عوامل جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعددی در بالا بودن نرخ خودکشی در ایلام نقش دارند.

عوامل و انگیزه های خودکشی

خودکشی معمولا نتیجه ای چندوجهی است که عوامل روانی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی را در بر می گیرد و صرفا یک مسئله روانپزشکی نیست؛ بنابراین پیشگیری از آن نیازمند توجه جامع به تمام این جنبه هاست. در این بخش علل و ریشه های خودکشی در استان ایلام مورد بررسی قرار گفته است:

علل و ریشه یابی عوامل اجتماعی خودکشی در ایلام

پدیده های اجتماعی مانند اعتیاد، اختلافات خانوادگی و ناتوانی در طلاق به صورت زنجیره ای به هم مرتبط اند و می توانند منجر به خودکشی در افراد شوند. در ادامه، عواملی که در استان ایلام موجب خودکشی می شوند مورد بررسی قرار گرفته است:

• خودکشی به عنوان جایگزین طلاق: خودکشی جایگزین طلاق شده است؛ چراکه به دلیل نبود حمایت خانواده از زنان برای جدایی، تقبیح شدید طلاق در جامعه و سرزنش اطرافیان، افراد خودکشی را ترجیح می دهند؛
• کمبود محبت و جلب محبت به واسطه خودکشی: خودکشی گاهی ابزاری برای جلب محبت یا کسب حقوق است. این امر ناشی از بی توجهی اطرافیان به خواسته ها و کمبود حمایت عاطفی خانواده به دلیل نبود تفاهم و مهارت در تعاملات اجتماعی است؛
• خودکشی به دلیل مشکلات زناشویی: مشکلات زناشویی ناشی از پایین بودن فرهنگ مدارا، فرهنگ مردسالارانه و تنهایی زنان به دلیل کمبود حمایت خانواده، از عوامل مهم خودکشی در ایلام هستند. بسیاری از مشکلات با تعامل قابل حل اند اما غلبه فرهنگ ایلاتی مانع آن است.

علل و ریشه یابی عوامل فرهنگی خودکشی در ایلام

از جمله این عوامل عبارتند از:

• چرخش هنجاری خودکشی در عرف: خودکشی، به دلیل کاهش گرایش معنوی، انتشار مکرر اخبار خودکشی و کمبود آموزش درباره مضرات آن در عرف اجتماعی به تدریج عادی شده است؛
• اعتراض به محدودیت های ایجاد شده: برخی خودکشی ها در استان ایلام به دلیل اعتراض به محدودیت ها و فقدان آزادی در تصمیم گیری، به ویژه ازدواج اجباری رخ می دهد. علت اصلی آن نبود گفت و گو و نادیده گرفتن حقوق زنان و فرزندان توسط خانواده هاست. غالبا افراد خودکشی را نه برای کشتن خود، بلکه به عنوان راهی برای کسب آزادی و تحقق خواسته هایشان انتخاب می کنند؛
• فقدان ارتباطات عمیق اجتماعی: در استان ایلام، کمبود ارتباطات عمیق اجتماعی به ویژه در خانواده ها به دلیل پایین بودن اعتماد به نفس و فقدان روابط عاطفی با دوستان و خانواده، باعث انباشت مشکلات روحی و گرایش به خودکشی شده است.

علل و ریشه یابی عوامل اقتصادی خودکشی در ایلام

مطالعات نشان می دهد تنها ۲ تا ۳ درصد افراد خودکشی کننده عوامل اقتصادی را دلیل اصلی می دانند، اگرچه خودکشی ها بیشتر در مناطق فقیرنشین ایلام رخ می دهد. این به عادی شدن شرایط سخت اقتصادی و تاثیر غیرمستقیم آن باز می گردد. با این حال، عوامل اجتماعی و فرهنگی تاثیر بیشتری دارند، چراکه ایلام در شاخص هایی مانند بیکاری و ضریب جینی وضعیت متوسط دارد. از عوامل اقتصادی مهم می توان بیکاری، فقر، پایین بودن مشارکت اقتصادی و نبود چشم انداز مالی را نام برد.

طرح ها و راهکارهای اجرا شده و ارائه طرح نامه پیشگیری از خودکشی

برنامه کشوری پیشگیری از خودکشی از سال ۱۳۷۹ با هدف تشخیص و درمان افسردگی آغاز و از سال ۱۳۹۳ به صورت گسترده در ۶۳ دانشگاه علوم پزشکی اجرا می شود؛ این برنامه شامل جمع آوری آمار، آموزش کارکنان، مداخله و پیگیری افراد اقدام کننده است. سامانه «طعم گیلاس» پلتفرمی نوشتاری و چت آنلاین برای حمایت روانشناسی در شرایط بحرانی است، اما فعلا غیرفعال است. همچنین، برنامه های پیشگیری در مدارس با آموزش مهارت های شناسایی و ارجاع دانش آموزان در معرض خطر، ترویج رفتار کمک جویی، آموزش کارکنان و والدین برای افزایش آگاهی و حذف اشیا خطرناک اجرا می شود.

طرح نامه پیشگیری از خودکشی

نرخ خودکشی در استان ایلام تقریبا دو برابر میانگین کشوری است و شهرستان آبدانان نیز از مناطق پرخطر می باشد. لذا نیازمند اقدامات پیشگیرانه و مقابله ای مردم پایه است. طرح نامه پیشگیری از خودکشی در همین راستا ارائه می شود. اهداف اصلی این طرح عبارتند از: کاهش نرخ خودکشی، ایجاد و توسعه شبکه های مردمی پایدار، ارتقای اثربخشی اقدامات میدانی و هماهنگی بین بازیگران مرتبط.

• ساختار قرارگاه استانی حیات: شامل نمایندگان بهزیستی، کمیته امداد، پزشکی قانونی، بهداشت، نیروی انتظامی و ستاد اجرایی فرمان امام است. شورای استانی مسئول آموزش و توانمندسازی هسته های مردمی است. معین های شهرستانی با شناسایی شبکه های مردمی، تشکیل و تسهیل هسته ها را برعهده دارند. هسته های مردمی (سفیران حیات) مسئول شناسایی، حمایت و آموزش افراد در معرض خطر هستند؛
• کارکردهای قرارگاه: هماهنگی و هم افزایی بین دستگاه ها، انعقاد تفاهم نامه ها، مدیریت اطلاعات و داده ها، حمایت و فراهم سازی بسترهای عملیاتی برای هسته ها، رصد و گزارش مستمر فعالیت ها؛
• دسته بندی مخاطبان: مخاطبان این طرح عبارتند از: سفیران حیات (شبکه های مردمی فعال) که آموزش و توانمندسازی می شوند؛ افراد دارای اقدام ناموفق به خودکشی که مشاوره و حمایت ویژه می گیرند و افراد در معرض خطر شناسایی شده در مناطق و مراکز پرخطر با آموزش های عمومی و فرهنگی.
• عملیات های میدانی: برخی از این عملیات ها عبارتند از:
• دوام حیات: مشاوره و حمایت فردی از اقدام کنندگان ناموفق به خودکشی؛
• قوام حیات: ارائه بسته های حمایتی متناسب نیازهای شناسایی شده (اشتغال، معیشت، ازدواج و غیره)؛
• همدلی حیات: برگزاری برنامه های جمعی اجتماعی و فرهنگی مانند اردوهای جهادی و جنگ شادی جهت تقویت همبستگی اجتماعی.
• پایدارسازی و توسعه: تامین منابع مالی از طریق ستاد اجرایی فرمان امام، مشارکت مردمی و خیریه ها، آموزش های مستمر تیم های مشاوره، طراحی کمپین های آگاه سازی و توسعه تیم های فعال هسته ها.

کلیه اقدامات با حفظ محرمانگی و حمایت مستمر از افراد در معرض خطر و خانواده های آنان اجرا می شود تا ضمن کاهش نرخ خودکشی، ارتقای سلامت روان و امنیت اجتماعی در شهرستان آبدانان استان ایلام حاصل شود.

جمع بندی

خودکشی به عنوان یک چالش پیچیده اجتماعی و بهداشت روانی، سالانه جان هزاران نفر را در جهان و ایران می گیرد؛ به ویژه استان ایلام با نرخ دو برابر میانگین کشوری در مواجهه با این مسئله قرار دارد. عوامل روانی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به صورت ترکیبی در وقوع خودکشی نقش دارند که در ایلام عموما تحت تاثیر مشکلات خانوادگی، محدودیت های اجتماعی و کمبود ارتباطات عمیق است. در این راستا طرح نامه پیشگیری از خودکشی طراحی شده است. این طرح نامه با بهره گیری از ساختاری مردمی و همکاری نهادهای متولی، اهدافی چون کاهش نرخ خودکشی، توانمندسازی شبکه های مردمی و ارائه حمایت های روانی و اجتماعی را دنبال می کند. اجرای برنامه های مشاوره ای، حمایتی و فرهنگی همراه با تامین منابع پایدار، کلید ارتقای سلامت روان و امنیت اجتماعی در شهرستان های پرخطر مانند آبدانان است. این رویکرد جامع و مشارکتی می تواند گامی موثر در کاهش خودکشی و بهبود کیفیت زندگی افراد در معرض خطر باشد.

این مطالعه در اندیشکده موج توسط مهدی هاشم زاده در سال 1403 انجام شده است.