مقابله با سوزاندن پسماند در فضای باز

سوزاندن پسماند در فضای باز یکی از روش های قدیمی دفع زباله است که به دلیل سادگی و هزینه پایین هنوز در برخی مناطق انجام می شود. این روش باعث انتشار گازهای سمی، ذرات معلق و مواد خطرناک به هوا، خاک و آب می شود که سلامت انسان و محیط زیست را تهدید می کند. مشکلات ناشی از این روش شامل آلودگی هوا، کاهش باروری خاک و انتقال سموم به زنجیره غذایی است. راهکار اصلی مقابله با این معضل، توسعه سیستم های مدیریت جامع و پایدار پسماند است که شامل پیشگیری، بازیافت، بازیابی انرژی و دفع بهداشتی می شود و نیازمند همکاری فنی، اقتصادی و اجتماعی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

سوزاندن پسماند در فضای باز، فرایندی ناپسند زیست محیطی است که منجر به انتشار آلاینده های خطرناک، ذرات معلق و مواد شیمیایی مضر به هوا، خاک و آب می شود. این روش، به دلیل آسانی و هزینه کم، توسط افراد غیرمجاز و در مناطق مختلف برای دفع پسماندهای مختلف، از جمله پسماندهای کشاورزی، خانگی و صنعتی استفاده می شود. آثار زیان بار آن شامل آلودگی محیط زیست، کاهش تنوع زیستی، آسیب به سلامت انسان و حیوانات و ورود آلاینده ها به زنجیره غذایی است. مطالعات نشان می دهد سوزاندن بقایای کشاورزی به طور خاص موجب انتشار گازهای گلخانه ای و ذرات معلق به شکل گسترده می شود. علت اصلی این معضل، ناکافی بودن یا نبود مدیریت جامع پسماندها است. نظر به آن که همه روزه در اقصی نقاط کشور بخشی از انواع مختلف پسماندها در فضای باز سوزانده می شود، در این مطالعه به بررسی قوانین مرتبط و وقوع این پدیده در کشور پرداخته شده و راهکارهای اجرایی و تقنین به منظور رفع این معضل ارائه شده است.

بررسی پدیده سوزاندن پسماندها در فضای باز در کشور

نظر به متداول بودن سوزاندن برخی از انواع پسماندها در این بخش به توضیح در خصوص اقلام مذکور پرداخته شده است.

پسماندهای کشاورزی (پسماندهای حاوی زیست توده)

زیست توده شامل پسماندهای گیاهی مانند چوب، علف و بقایای کشاورزی است که بسته به منطقه، ممکن است شامل پوسته ها و ساقه های مختلف باشد. سوزاندن زیست توده به ویژه در برداشت محصولاتی مانند نیشکر به دو روش سبز و سوخته صورت می گیرد که روش سوخته آلاینده های فراوانی منتشر می کند. این فرایند علاوه بر آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانه ای، تاثیر منفی بر کیفیت خاک داشته و باعث از بین رفتن میکروارگانیسم ها، کاهش نیتروژن و مواد آلی خاک و افزایش فرسایش می شود. همچنین، سوزاندن بقایای کشاورزی موجب کاهش تنوع زیستی خاک و بروز مشکلات تنفسی در انسان می شود و در برداشت نیشکر، عملکرد و کیفیت محصول را کاهش می دهد.

پسماندهای برقی و الکترونیکی

پسماندهای برقی و الکترونیکی مانند کابل ها و بردهای الکترونیکی به دلیل نبود سیستم جمع آوری مناسب، اغلب همراه با زباله های عادی دفع می شوند. زباله گردها و افراد غیرمجاز این پسماندها را جدا کرده و برای بازیابی فلزات گران بهایی مانند مس، آن ها را به صورت غیرقانونی در فضای باز می سوزانند. این اقدام علاوه بر آسیب های زیست محیطی، انتشار آلاینده های آلی پایدار بسیار خطرناکی مانند دیاکسین و فوران را افزایش می دهد. مطالعات نشان می دهد که سوزاندن هر تن کابل در فضای باز تا صد برابر بیشتر از دفن آن در مراکز بهداشتی آلاینده منتشر می کند، بنابراین این روش به شدت مخرب و تهدیدی جدی برای محیط زیست است.

پسماند تایرهای فرسوده

تایرها ترکیبی از مواد پلیمری، گوگرد، کلر و مواد معدنی هستند که هنگام سوزاندن ناقص در فضای باز، موجب انتشار آلاینده های خطرناکی مانند دیاکسین، فوران و دی اکسید گوگرد می شوند. مدیریت تایرهای فرسوده به دلیل حجم زیاد و عدم قابلیت فشرده سازی دشوار است و انبار کردن آن ها خطر آتش سوزی و تجمع آفات را افزایش می دهد. به علت نبود برنامه مدون جمع آوری و بازیافت در کشور، بعضی افراد غیرمجاز تایرها را جمع آوری و در فضای باز می سوزانند. در مقابل، در برخی کشورها با ایجاد کنسرسیوم های اجباری، چرخه بازیافت تایرها کامل شده و تایرهای فرسوده به روش هایی مانند خرد کردن برای تولید آسفالت و کف پوش، پیرولیز برای بازیابی سوخت، سوزاندن کنترل شده در کوره های سیمان و تولید صنایع دستی استفاده می شوند.

بررسی وضع موجود و اقدامات انجام شده در کشور

در این بخش به بررسی وضع موجود و اقدامات انجام شده در کشور پرداخته شده است:

نظارت، شناسایی و برخورد با مقصران سوزاندن پسماندها در فضای باز

بر اساس قانون مدیریت پسماندها (مصوب 1383) و قانون هوای پاک (مصوب 1396)، نظارت بر ممنوعیت سوزاندن پسماند در فضای باز بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است. گزارش ها نشان می دهد که در سال 1402 بیش از 990 مورد سوزاندن پسماند در فضای باز در استان تهران شناسایی شده است. پیگیری قضایی این تخلفات با چالش هایی نظیر نبود مدارک کافی، انکار متخلفان و کاهش مجازات ها همراه بوده و بازدارندگی لازم را ندارد. علاوه بر این، شرکت کنترل کیفیت هوای شهرداری تهران با استفاده از داده های ماهواره ای، مناطق با آلودگی بالا را شناسایی می کند. کانون های آتش فعال شامل زمین های کشاورزی، کارگاه ها، مراکز دفع پسماند و صنایع کوچک هستند. این آلودگی ها بیشتر در مناطق جنوبی، جنوب شرقی و جنوب غربی تهران به ویژه در شهرک هایی مانند کهریزک، باقرشهر و اسلامشهر متمرکز است که عمدتا مرتبط با مدیریت پسماند هستند.

مدیریت تایرهای فرسوده در کشور

مدیریت تایرهای فرسوده در ایران با چالش های متعددی مواجه است؛ به دلیل نبود برنامه مدون در بیشتر شهرها و مشکلات جمع آوری منظم، توجیه اقتصادی سیستم دائمی کم است. در برخی شهرها مانند مشهد و اصفهان تلاش هایی صورت گرفته اما مشکلاتی از جمله تامین مواد اولیه، موانع فروش روغن پیرولیمی، اخذ استانداردها و معافیت های مالیاتی وجود دارد. این مسائل مانع توسعه بازیافت موثر تایرها شده و باعث ایجاد موانع در استفاده از فناوری های پیشرفته مانند پیرولیز و صادرات محصولات بازیافتی به خارج از کشور شده است.

سوزاندن بقایای کشاورزی و برداشت سوخته (سیاه) در کشور

استان خوزستان با تولید بیش از 21 درصد محصولات زراعی کشور، به دلیل سوزاندن پسماندهای کشاورزی و برداشت سوخته نیشکر با آلودگی هوای جدی مواجه است. بیش از 60 درصد مزارع نیشکر آتش زده می شود و مشکلاتی مانند ناکارآمدی ماشین آلات، نبود تجهیزات جمع آوری و ناآگاهی کشاورزان مانع پیشرفت شده اند. سوزاندن پسماندها انتشار قابل توجه گازهای گلخانه ای و ذرات معلق را افزایش می دهد. آتش سوزی مزارع برنج نیز در پاییز آلودگی را تشدید می کند. دلایل اصلی سوزاندن عبارتند از: سهولت، هزینه پایین، کمبود نیروی کار و نداشتن ماشین آلات مناسب. آموزش و فرهنگ سازی و استفاده از تجربیات بین المللی در مدیریت پسماندها می تواند به کاهش این معضل کمک کند.

چالش های موجود در خصوص جلوگیری از سوزاندن پسماندها در فضای باز در کشور

بررسی اقدامات انجام گرفته در خصوص نظارت، کاهش و جلوگیری سوزاندن پسماندها در فضای باز در کشور نشان می دهد که به واسطه عدم کفایت اقدامات انجام شده، غفلت از توجه به پسماندهای دارای مدیریت خاص و پسماندهای ویژه و همچنین عدم اجرایی سازی کامل قوانین توسط دستگاه های مربوطه یا نقص قوانین، معضل سوزاندن پسماندها در فضای باز پابرجا باقی مانده است. به نظر می رسد چالش های موجود در مسیر جلوگیری از سوزاندن پسماندها در فضای باز در کشور مبتنی بر موارد پنجگانه ذیل باشد:

• عدم شکل گیری همکاری بین دستگاهی، کمبود تجهیزات و منابع و غفلت از ظرفیت پایش مردمی به منظور نظارت و پایش کانون های سوزاندن پسماندها در فضای باز؛
• عدم بازدارندگی جرائم قانونی اختصاص یافته برای متخلفان؛
• عدم استقرار امتداد مسئولیت تولیدکنندگان، توزیع کنندگان و واردکنندگان در کشور؛
• محول کردن وظیفه مدیریت اجرایی پسماند در خارج از حریم شهرها و روستاها به بخشداری ها؛
• نبود برنامه مدون و عدم تکافوی اقدامات اجرایی، نظارتی، راهبردی و حمایتی انجام شده برای مدیریت پسماندهای کشاورزی، برقی و الکترونیکی، ویژه و لاستیک ها.

راهکارهای موثر برای مقابله با معضل سوزاندن پسماندها در ایران

مطالعات نشان می دهد عامل اصلی سوزاندن پسماندها در فضای باز در ایران، کمبود و ناکارآمدی مدیریت جامع پسماندها است که علاوه بر تخلف قانونی، موجب آسیب های زیست محیطی، ضررهای اقتصادی و مشکلات سلامت می شود. برای رفع این معضل، راهکارهای پیشنهادی شامل موارد زیر است:

• تقویت نظارت سازمان محیط زیست با افزودن آلودگی ناشی از سوزاندن پسماند به فهرست سیاهه انتشار، افزایش گشت های میدانی، استفاده از فناوری های نوین پایش و ارتقای سامانه گزارش مردمی 1540؛
• اصلاح قوانین مرتبط با مدیریت پسماندها به ویژه ماده های ۴ و ۱۲ قانون مدیریت پسماندها و حذف برخی مواد قدیمی؛
• افزایش بازدارندگی جرائم مدیریت غیرمجاز پسماندها با جرم انگاری تکرار تخلفات؛
• گسترش خدمات مدیریت پسماندها از طریق تدوین برنامه های مدیریت پسماندهای خاص، تشکیل شرکت های منطقه ای با مشارکت شهرداری ها و دهیاری ها و تشویق تبدیل پسماند به انرژی یا کود با کمک بخش خصوصی؛
• اجرای قوانین مربوط به حفاظت از حریم راه ها و ثبت هوشمند تخلفات توسط سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای.

اجرای این اقدامات می تواند در کوتاه مدت به بهبود وضعیت آلودگی ناشی از سوزاندن پسماندها کمک کند و در بلندمدت مشکل را رفع نماید.

جمع بندی

سوزاندن پسماندها در فضای باز در ایران، به ویژه پسماندهای کشاورزی، برقی-الکترونیکی و تایرهای فرسوده، به دلیل ضعف مدیریت جامع، تجهیزات ناکافی و نبود همکاری بین دستگاهی، موجب آلودگی شدید محیط زیست، انتشار گازهای گلخانه ای و تهدید سلامت انسان و حیوانات شده است. استان خوزستان با بیشترین تولید محصولات کشاورزی، نمونه بارز این معضل است که برداشت سوخته نیشکر و آتش سوزی مزارع، آلودگی را تشدید می کند. چالش های اصلی شامل نبود بازدارندگی قانونی، غفلت از پایش مردمی و برنامه ریزی ناقص است. برای مقابله، تقویت نظارت محیط زیست، اصلاح قوانین، افزایش جرائم، توسعه مدیریت پسماندها با مشارکت بخش خصوصی و حفاظت از حریم راه ها ضروری است. اجرای این راهکارها در کوتاه مدت موجب کاهش آلودگی و در بلندمدت مرتفع کردن مشکل سوزاندن پسماندها خواهد شد.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری هومن غلامپور و الهه سلیمانی در سال 1404 انجام شده است.