مکانیسم ایران در زنگزور از نگاه حقوق بین الملل

یادداشت مرتضی عبدی، مدیر اندیشکده مطالعات راهبردی حقوق بین‌الملل مرکز وکلا

مقدمه: ابعاد راهبردی و تهدیدات

• قطع اتصال زمینی ایران به ارمنستان و دریای سیاه، و در نتیجه محدودسازی مسیرهای جایگزین کریدور شمال–جنوب؛
• ایجاد پایگاه پیشروی ناتو در قفقاز جنوبی و نزدیک‌ترین فاصله به مرزهای شمال‌غربی ایران؛
• محاصره ژئوپلیتیکی ایران، روسیه و چین از مسیرهای ترانزیتی و تجاری؛
• مهار نقش هند در اتصال به اوراسیا از مسیر ایران؛ بازطراحی موازنه امنیتی منطقه به نفع بلوک غرب

ابعاد حقوقی و مغایرت‌ها با حقوق بین‌الملل

1. اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها (ماده ۲ بند ۷ منشور ملل متحد): حضور ناتو یا مدیریت آمریکا بر خاک ارمنستان، به‌ویژه با قرارداد ۹۹ ساله، تجاوز به حاکمیت ملی این کشور و تهدید مستقیم امنیت ملی ایران است.
2. اصل احترام به تمامیت ارضی (ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد و قطعنامه ۲۶۲۵ مجمع عمومی): هرگونه تغییر کاربری یا واگذاری سرزمین به قدرت‌های خارجی که پیامد امنیتی برای همسایگان داشته باشد، برخلاف این اصل است.
3. کنوانسیون ۱۹۶۹ وین درباره حقوق معاهدات: هر معاهده‌ای که با زور، تهدید یا در شرایط نابرابر منعقد شود، فاقد اعتبار بین‌المللی است (ماده ۵۲).
4. اصول امنیت دسته‌جمعی در منشور سازمان همکاری امنیت جمعی (CSTO): این سازمان که ارمنستان عضو آن بوده است، متعهد به عدم پذیرش پایگاه‌های نظامی دشمن در خاک اعضاست.
5. حقوق ترانزیت و دسترسی سرزمینی در کنوانسیون‌های بین‌المللی: مانند موافقت‌نامه تسهیل ترانزیت سازمان همکاری اقتصادی (ECO) که هرگونه انسداد مسیرهای سنتی و حقوق مکتسبه را نقض می‌کند.

پیامدهای اجرایی و امنیتی برای ایران

تغییر موازنه قدرت در مرز شمال‌غربی و تبدیل قفقاز جنوبی به جبهه فشار مضاعف علیه ایران؛

قطع یا محدودسازی کریدور شمال–جنوب که یکی از مهم‌ترین شریان‌های اتصال ایران به روسیه و اروپا است؛

ایجاد یک کمربند امنیتی تحت کنترل ناتو از دریای سیاه تا دریای خزر؛

امکان سناریوی دوم اوکراین در قفقاز جنوبی با درگیر کردن بازیگران محلی علیه روسیه و ایران.

جعبه‌ابزار مقابله ایران (مکانیسم‌های حقوقی و دیپلماتیک)

دیپلماسی چندضلعی و هم‌پوشان

• تشکیل محور تهران–مسکو–پکن برای مقابله با حضور نظامی ناتو در قفقاز؛
• فعال‌سازی سازوکار مشورتی سه‌جانبه ایران–ارمنستان–روسیه برای حفظ مسیرهای ترانزیتی؛
• گفت‌وگو با هند برای تأکید بر لزوم حفظ کریدور شمال–جنوب و ارائه جایگزین‌هایی به ارمنستان.

 اقدام حقوقی بین‌المللی

• ثبت اعتراض رسمی در شورای امنیت ذیل فصل ششم منشور ملل متحد به‌دلیل تهدید صلح و امنیت بین‌المللی؛
• استفاده از دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) در قالب دعوای مشورتی با حمایت کشورهایی که منافع ترانزیتی آن‌ها به خطر افتاده؛
• استناد به کنوانسیون‌های ترانزیتی منطقه‌ای و طرح شکایت در سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا.

 اقدامات بازدارنده امنیتی

• رزمایش مشترک با روسیه و ارمنستان در مرزها با پیام هشدار به ناتو؛
• تقویت حضور اقتصادی و زیرساختی ایران در ارمنستان برای ایجاد وابستگی متقابل.

 ابزار فشار اقتصادی

• استفاده از دیپلماسی انرژی برای پیشنهاد تأمین برق و گاز به ارمنستان در مقابل تعهد به عدم واگذاری حاکمیت مسیر به ناتو؛

پیشنهاد سرمایه‌گذاری ایران در زیرساخت‌های حمل‌ونقل جایگزین زنگزور

واگذاری مدیریت کریدور زنگزور به آمریکا و ناتو، یک تهدید چندبعدی علیه امنیت ملی ایران است که باید همزمان با ابزارهای حقوقی، دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی مهار شود. تجربه تاریخی حضور ناتو در بالکان، افغانستان و عراق نشان می‌دهد که هرگونه پایگاه‌سازی در مجاورت مرزهای ایران، به‌سرعت به ابزار فشار سیاسی و امنیتی تبدیل می‌شود. ایران باید با بهره‌گیری از ائتلاف‌سازی منطقه‌ای و بین‌المللی، و استفاده از سازوکارهای حقوقی موجود، مانع اجرایی شدن این طرح شود.