تاثیر سیاست های کلان در تواناسازی زنان

امروزه میزان توانمندی بانوان یک جامعه یکی از مولفه های اصلی برای سنجش سطح توسعه کشورها شناخته می شود و سطح پایین توانمندی زنان نکته ای است که می تواند از معضلات یک جامعه انسانی تصور شود. عوامل گسترده ای بر میزان توانمندی زنان تاثیرگذار هستند که یکی از مهم ترین آن ها مسئله سیاست های کلان یک جامعه و نقش آنان در بهبود وضعیت زنان است. برنامه های توسعه به عنوان سیاست های کلان یک جامعه می توانند حاوی بهترین فرصت برای بهبود وضعیت زنان یا همان توانمندسازی آنان در همه عرصه ها باشند، به شرطی که قوانین و ابلاغیه ها به درستی تدوین و با ریل گزاری های درست پیاده شوند.

ضرورت و اهداف پژوهش

زنان تشکیل دهنده نیمی از جامعه ایران هستند و با توجه به فرهنگ ایرانی- اسلامی حاکم بر جامعه، سازنده نیم دیگر از جامعه نیز محسوب می شوند. پس نقش زنان در پیشرفت و تعالی کشور بسیار حیاتی است. اصطلاحی که سال هاست برای رشد جوامع خصوصا در عرصه بین الملل استفاده می شود، مسئله توانمندسازی علی الخصوص توانمندسازی زنان است. بدین منظور مسئله رشد و توانمندسازی زنان یکی از مسائل کلان همه کشورها است و در این زمینه تلاش های علمی و عملیاتی زیادی در سطح جهان صورت پذیرفته است. یکی از مولفه های اساسی برای این امر مسائل قانونی و سندهای کلان یک حکومت است که نقشی تعیین کننده برای اجرای اهداف سیاستگذاران در این حوزه است. در ایران نیز سندهای توسعه نقشه راه کشور برای رسیدن به افق های تعیین شده در همه عرصه ها است که به مسئله زنان و توانمندسازی زنان نیز در آنان پرداخته شده است. از همین رو در این پژوهش تلاش شده است تا مسئله زنان و توانمندسازی آنان در سندهای توسعه بررسی شود.

بررسی سندهای توسعه اول تا پنجم

در این بخش به بررسی مسائل زنان و یا به عبارتی دقیق تر توانمندسازی زنان در سندهای اول تا پنجم توسعه پرداخته می شود:

مشارکت زنان در امور اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی

به بحث مشارکت زنان در امور اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی در برنامه های اول تا پنجم اشاره شده است. در برنامه اول هدف مشارکت زنان در این امور حفظ شئونات خانواده و ارزش‌های متعالی شخصیت اسلامی زن بیان شده است. در برنامه دوم به خط مشی های اساسی مشارکت زنان اشاره شده است. همچنین ماده 71 برنامه سوم، ماده 111 برنامه چهارم و ماده 196 برنامه پنجم نیز به بحث مشارکت زنان در امور اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی پرداخته است.

زنان سرپرست خانوار

ماده 56 برنامه سوم توسعه به وظایف نظام بانکی کشور در خصوص اعطای تسهیلات به زنان سرپرست خانوار پرداخته است. ماده 158 نیز به وظایف مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری در خصوص زنان سرپرست خانوار اشاره می کند. همچنین در برنامه چهارم توسعه، ماده 30 به ارائه تسهیلات مسکن، ماده 69 به تامین بیمه و ماده 79 تهیه و تدوین طرح جامع توانمندسازی زنان خودسرپرست خانوار اشاره شده است. در برنامه پنجم نیز مواد 230 و 39 به بحث امور اقتصادی و گسترش عدالت اجتماعی با حمایت از اقشار محروم و زنان سرپرست خانوار پرداخته شده است.

زنان و کودکان بی‌سرپرست

بحث زنان و کودکان بی سرپرست در برنامه دوم و سوم مورد توجه قرار گرفته است. در برنامه دوم به کمک معاش ماهانه به این افراد و خط مشی های اساسی کمک به آن ها اشاره شده است. همچنین ماده 158 برنامه سوم به وظیفه مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری در خصوص این افراد پرداخته شده است.

اشتغال زنان

ماده 158 برنامه سوم به وظیفه مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری در خصوص اشتغال زنان پرداخته است. ماده 54 برنامه چهارم به موضوع ارائه دوره های آموزشی ضمن خدمت متناسب با مشاغل مورد تصدی کار آنان، ماده 110 به موضوع گسترش حمایت ‌های اجتماعی و ماده 210 به توانمندسازی زنان برای شکل گیری واحدهای تعاونی پرداخته اند. همچنین در برنامه پنجم نیز مواد 103 و 230 به بحث اشتغال زنان اختصاص یافته اند.

اوقات فراغت و ورزش زنان

در بخش دوم برنامه اول به خط مشی های اساسی مبحث اوقات فراغت و ورزش زنان پرداخته شده است. در تبصره 65 برنامه دوم نیز به وظیفه دولت در ایجاد و اختصاص امکانات ورزشی به این افراد اشاره شده است. همچنین در ماده 230 برنامه پنجم نیز به امر اوقات فراغت و ورزش زنان پرداخته شده است.

تدوین امور حقوقی و قضایی زنان

ماده 158 برنامه سوم توسعه به وظیفه مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری در زمینه تدوین امور حقوقی و قضایی زنان پرداخته است. همچنین مواد 89، 100 و 111 برنامه چهارم و ماده 230 برنامه پنجم نیز به این امر اشاره داشته اند.

باروری زنان

در برنامه اول به ارتقای سطح سلامت افراد جامعه و کاهش مرگ و میر مادران و کودکان پرداخته شده است. در برنامه دوم نیز بر اهمیت آموزش آگاهی بانوان در مقاطع سنی بالقوه باروری در زمینه مزیت های کنترل باروری اشاره شده است.

سند ملی امنیت بانوان و کودکان

در ماده 227 برنامه پنجم به وظیفه دولت در تهیه و تدوین «سند ملی امنیت بانوان و کودکان در روابط اجتماعی» با مشارکت و برنامه ‎ریزی نهادهای مختلف اشاره شده است.

تاسیس خانه سلامت دختران و زنان

ماده 26 برنامه پنجم به وظیفه سازمان بهزیستی برای صدور پروانه فعالیت تاسیس خانه سلامت دختران و زنان پرداخته است.

بیمه خاص زنان

ماده 3 برنامه پنجم توسعه به ضرورت تشکیل صندوق های بیمه ای مورد نیاز زنان پرداخته است.

بررسی توانمندسازی زنان در سند ششم توسعه

مقام معظم رهبری به همراه ابلاغ سیاست های کلی ششم توسعه می فرمایند: در تدوین این سیاست‌ ها تلاش شده است با در نظر گرفتن واقعیت ‌های موجود در صحنه‌ داخلی و خارجی، مجموعه ‌ای به عنوان سیاست‌ های کلی که مبنای تنظیم قانون پنج‌ ساله‌ ششم خواهد بود، تعیین شود که در یک دوره‌ پنج‌ ساله کاملا دست یافتنی باشد. ذیل بند 46 ام در امور اجتماعی متن سیاست های کلان ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری این چنین آمده است که: «تقویت نهاد خانواده و جایگاه زن در آن و استیفای حقوق شرعی و قانونی بانوان در همه عرصه‌ها‌ و توجه ویژه به نقش سازنده آنان.» برخی از محورهای توانمندسازی زنان در سند ابلاغی از سمت دولت عبارتند از:

• تولید، سرمایه گذاری و اشتغال: مواردی چون «تعدیل استانداردها و سرانه های آموزشی برای جلوگیری از ترک تحصیل دختران» و «گسترش آموزش و بهداشت برای نیروی کار زنان و جوانان در مناطق کمتر توسعه یافته و گروه های اجتماعی در معرض خطر، به منظور ارتقای کیفیت منابع انسانی»؛
• بهبود محیط کسب و کار و توسعه مشارکت بخش خصوصی و تعاونی: «شناسایی اقشار مختلف جویای کار از قبیل جوانان، زنان، فارغ التحصیلان دانشگاهی و توانایی ها و ویژگی های آن ها»؛
• جمعیت: مواردی چون «افزایش سهم زایمان های طبیعی»، «افزایش سهم تغذیه با شیر مادر» و «افزایش و نظام مند نمودن خدمات مراقبت از مادران باردار و نوزادها»
• راهبردها، سیاست ها و اقدام های توانمندسازی فقرا و محرومین: «توسعه دسترسی به آموزش های پایه و متوسطه و آموزش دختران در مناطق محروم» و «طرح اصلاح شبکه های تامین مواد اولیه، طراحی، بازاریابی و فروش مشاغل خانگی زنان سرپرست خانوار»؛
• زن و خانواده: مواردی چون «تقویت کارکرد خانواده و جایگاه زن در آن»، «تقویت نظام راهبری، ارزیابی و پایش برنامه های دولت در حوزه زنان و خانواده» و «اصلاح نظام حقوقی و رویه های قضایی مرتبط با زنان و خانواده»

مهم ترین اسناد اجرایی و کلان کشور سندهای توسعه هستند که نقشی نهادین در تحول سطح توانمندی زنان دارد و دولت ها می توانند با توسعه سطح توانمندی زنان هم جامعه را به رشد بیشتر هدایت کنند و هم زنان را با خود و حکومت همراه تر سازند؛ اما مطالعه سندهای توسعه نشان می دهد که با وجود تاکید فراوان مقام معظم رهبری در کلیات اسناد علی الخصوص در سند کلی ششم که بر استیفای تمام حقوق قانونی و معنوی زنان تاکید شده است. آنچه در لایحه دولت مشاهده می شود پرداختی بسیار مبهم و دارای کمترین ضمانت اجرایی است و یا بسترهای لازم آن برای اجرا فراهم نشده است. شاید بتوان از سویی آن را امکان بیشتری برای دولت به منظور عملکرد متنوع و از سویی دیگر اقدامی نمادین و تبلیغاتی تصور کرد که در هر دو صورت ضرر آن متوجه جامعه زنان است. امید است تا با گسترش مطالبه گری به صورت علمی و با توجه به عملکرد دولت ها در این زمینه قوانین بهتر و موثرتر در این خصوص تهیه و تدوین شوند.

جمع‌بندی

در ایران سندهای توسعه نقشه راه کشور برای رسیدن به افق های تعیین شده در همه عرصه ها است که به مسئله زنان و توانمندسازی زنان نیز در آنان پرداخته شده است. از همین رو در این پژوهش تلاش شد تا مسئله زنان و توانمندسازی زنان در سندهای توسعه بررسی شود. مشارکت زنان در امور اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی، زنان سرپرست خانوار، زنان و کودکان بی‌سرپرست و اشتغال زنان از جمله مسائل مهمی هستند که در برنامه های توسعه به آن ها پرداخته شده است. مطالعه این اسناد نشان می دهد که با وجود تاکید فراوان مقام معظم رهبری در کلیات اسناد علی الخصوص در سند کلی ششم که بر استیفای تمام حقوق قانونی و معنوی زنان تاکید شده است؛ آنچه در لایحه دولت مشاهده می شود پرداختی بسیار مبهم و دارای کمترین ضمانت اجرایی است و یا بسترهای لازم آن برای اجرا فراهم نشده است.

این مطالعه در اندیشکده تبار توسط زهرا میرزائی در سال 1401 انجام شده ‌است.