راهبردهای تداوم عرضه انرژی در شرایط جنگی کشور

امنیت انرژی یکی از ارکان حیاتی برای توسعه پایدار کشورها به شمار می رود و در شرایط کنونی، کشورهای خاورمیانه، به ویژه ایران، به دلیل موقعیت جغرافیایی و ذخایر غنی انرژی، در کانون توجهات جهانی قرار دارند. با توجه به چالش های سیاسی و نظامی که این کشورها با آن مواجه اند، آسیب پذیری در حوزه انرژی به طور فزاینده ای افزایش یافته است. جنگ ها و منازعات منطقه ای می توانند به زیرساخت های انرژی لطمه بزنند و به بحران های جدی منجر شوند؛ بنابراین، شناخت و بهره گیری از اصول پدافند غیرعامل به منظور کاهش خسارات و تداوم عرضه انرژی، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می رسد.

ضرورت و اهداف پژوهش

تاریخچه خسارات ناشی از جنگ ها، به ویژه جنگ تحمیلی و منازعات اخیر، نشان می دهد که با شناخت و رعایت اصول پدافند غیرعامل می توان به طور مؤثر خسارات اقتصادی را کاهش داد. ایران در حال حاضر با تهدیدات جدی از سوی رژیم صهیونیستی و آمریکا مواجه است که این خطرات می توانند بر زیرساخت های انرژی کشور تاثیر بگذارند. با توجه به اهمیت انرژی در زندگی روزمره و فعالیت های اقتصادی، آسیب پذیری های موجود در حوزه تامین و تولید انرژی، ضرورت بررسی راهکارهای مناسب را بیش از پیش نمایان می کند.

در این راستا، بهبود و تقویت زیرساخت ها، سرمایه گذاری در فناوری های نوین و افزایش تنوع منابع انرژی می تواند راهکارهایی موثر برای تداوم عرضه انرژی باشد. همچنین، آموزش و آگاهی رسانی به جامعه درباره اصول پدافند غیرعامل و تقویت همکاری های بین مرزی جهت مقابله با تهدیدات نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. با اتخاذ این راهکارها، کشور می تواند تا حدود زیادی از خسارات ناشی از منازعات احتمالی در آینده جلوگیری کند و امنیت انرژی را در اولویت قرار دهد. از این رو در ادامه ضمن ارائه مختصری از وضعیت انرژی کشور و ابعاد آسیب پذیری در حوزه انرژی، راهکارهای مورد استفاده برای تداوم عرضه انرژی بیان شده است.

وضعیت کلی انرژی کشور

ایران به عنوان یکی از کشورهای بزرگ و مهم تولید و مصرف انرژی در جهان، دارای منابع هیدروکربوری بسیار قابل توجهی است. حجم کل منابع متعارف کشور شامل 158.01 میلیارد بشکه نفت خام و 32.56 تریلیون مترمکعب گاز غنی می باشد. این منابع به ایران اجازه می دهد که به عنوان یکی از بازیگران اصلی در بازار جهانی انرژی شناخته شود. تولید سالانه انرژی کشور برابر با 3302.5 میلیون بشکه معادل نفت خام است که عمدتا از ترکیب 27 درصد نفت خام و 72 درصد گاز غنی تامین می شود.

بخش های خانگی، صنعتی و حمل و نقل نیز به عنوان اصلی ترین مصرف کنندگان انرژی در ایران، سهم زیادی در تقاضا و استفاده از این منابع دارند. ایران با ظرفیت پالایشگاهی بیش از 2500 هزار بشکه در روز و 13 پالایشگاه گازی، زیرساخت های قدرتمندی برای عرضه و مدیریت انرژی دارد. با این حال، در شرایط کنونی، چالش هایی نظیر تحریم ها، فرسودگی زیرساخت ها و تقاضای روزافزون می تواند روند تولید و توزیع انرژی را تحت تاثیر قرار دهد و منجر به بحران های جدی شود.

به همین علت، شناسایی نقاط آسیب پذیر و تدوین راهکارهای لازم برای حفظ و تداوم عرضه انرژی در شرایط بحرانی و ناامنی، امری ضروری و الزامی است که باید مدنظر تصمیم گیران و برنامه ریزان قرار گیرد.

آسیب پذیری در زنجیره تامین انرژی کشور

بررسی زنجیره عرضه انرژی کشور در بخش های بالادستی و پائین دستی نشان می دهد که رعایت شاخص های پدافند غیرعامل در بخش بالادستی بیشتر بوده است. در بخش پائین دستی، نقاط آسیب پذیری عمده ای وجود دارد که می تواند منجر به بحران انرژی شود:

• مجتمع گاز پارس جنوبی: این مجتمع حدود 70 درصد گاز تولیدی کشور را فرآوری می کند و اختلال در آن می تواند آسیب های اقتصادی و امنیتی جدی ایجاد کند، به ویژه در تامین گاز برای خانگی و نیروگاه ها؛
• پالایشگاه نفت ستاره: با تولید روزانه 45 میلیون لیتر بنزین، هرگونه اختلال در این پالایشگاه می تواند تامین سوخت برای بخش حمل و نقل را با مشکل مواجه کند و تاثیر منفی بر تامین کالاها داشته باشد؛
• پالایشگاه های تهران، امام خمینی (ره) اراک و اصفهان: نزدیکی این پالایشگاه ها به مراکز مصرف، آن ها را در تامین فرآورده های نفتی بسیار حیاتی می کند و اختلال در فعالیت آن ها می تواند به روانی و امنیت جامعه آسیب بزند؛
• پالایشگاه گازی شهید هاشمی نژاد سرخس: تامین گاز استان های شمالی از طریق این پالایشگاه انجام می شود و آسیب به آن می تواند عرضه گاز در این مناطق را مختل کند؛
• نیروگاه های بزرگ کشور: نیروگاه هایی مانند شهدای پاکدشت، شهید سلیمی نکا و سایر نیروگاه های بزرگ ظرفیت بالایی دارند و اختلال در آن ها می تواند تاثیر بسیار منفی بر تامین برق کشور بگذارد؛

این نقاط آسیب پذیر نیاز به توجه و برنامه ریزی برای تقویت امنیت انرژی کشور دارند.

راهبردهای تداوم عرضه انرژی در شرایط جنگی

برای اطمینان از تداوم عرضه انرژی کشور و کاهش آسیب پذیری جامعه در شرایط جنگی، نیاز به اتخاذ راهکارهای عملیاتی وجود دارد که به دوره های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت تقسیم می شوند. به برخی از این راهکارها اشاره می شود:

کوتاه مدت

• تسریع واردات بنزین و نفت گاز از روسیه و چین در قالب قراردادهای بلندمدت: در حال حاضر، حدود 17 میلیون لیتر از نیاز داخلی به بنزین و نفت گاز از طریق واردات تامین می شود. با توجه به روابط استراتژیک ایران با روسیه و چین، ضروری است که قراردادهای بلندمدتی با این کشورها برای تامین این انرژی ها منعقد شود تا نیاز داخلی و ذخایر استراتژیک کشور تامین شود؛
• توسعه زیرساخت های اتوگاز: ظرفیت پالایشگاه های کوچک در شرایط بحرانی می تواند به تولید سوخت کمک کند و این ظرفیت فعلا بیش از 100 هزار بشکه در روز است. این پالایشگاه ها می توانند در صورت عدم فعالیت یکی از ردیف های پالایشگاه نفت ستاره، جایگزین شوند؛ اما به دلیل مشکلات موجود، لازم است که این مشکلات برطرف شده و فعالیت های پالایشی در این واحدها ادامه یابد؛
• ترکیب متانول با بنزین: ظرفیت تولید متانول در ایران حدود 15 میلیون تن در سال است که سالانه 10 میلیون تن آن صادر می شود. یکی از کاربردهای متانول ترکیب آن با بنزین به عنوان سوخت است. بررسی ها نشان می دهد که ترکیب 3 درصد متانول با بنزین در دنیا عملیاتی شده و با توجه به تولید 120 میلیون لیتر بنزین در روز، امکان استفاده از 3.6 میلیون لیتر متانول در بخش سوخت وجود دارد که می تواند بخشی از نیاز به واردات بنزین را تامین کند.

میان مدت

• تسریع در واردات گاز از ترکمنستان و روسیه: در شرایط جنگی، تامین گاز یکی از چالش هاست. برای رفع این مشکل، علاوه بر ذخایر استراتژیک، ایران می تواند از واردات گاز از ترکمنستان و روسیه بهره برداری کند. ایران با روسیه تفاهم نامه ای برای واردات 150 میلیون مترمکعب گاز در روز و با ترکمنستان برای 50 میلیون مترمکعب در روز دارد. این سیاست می تواند آسیب پذیری عرضه گاز را کاهش و ناترازی گاز کشور را تامین کند؛
• تسریع در اجرای طرح ضربتی گاز: این طرح شامل توسعه میادین گازی و احداث ایستگاه تقویت فشار در محدوده عملیاتی شرکت ملی مناطق مرکزی است. هزینه سرمایه گذاری برای اجرای آن حدود 3.7 میلیارد دلار برآورد شده و تولید گاز کشور را 150 میلیون مترمکعب در روز (معادل 5.5 فاز پارس جنوبی) افزایش خواهد داد. از مزایای این طرح می توان به هزینه سرمایه گذاری پایین تر نسبت به توسعه میادین گازی دریایی و استفاده از پالایشگاه های گازی موجود اشاره کرد. این طرح همچنین می تواند در صورت بروز مشکل در پارس جنوبی، به تامین گاز کشور کمک کند؛
• رفع مشکل پالایشگاه های کوچک مقیاس: ظرفیت پالایشگاه های کوچک می تواند در تولید سوخت در شرایط بحرانی مؤثر باشد و در حال حاضر این ظرفیت بیش از 100 هزار بشکه در روز است. اگر یکی از ردیف های پالایشگاه نفت ستاره قادر به فعالیت نباشد، این پالایشگاه ها می توانند جایگزین شوند؛ اما این پالایشگاه ها در حال حاضر با مشکلاتی روبه رو هستند. بنابراین ضروری است که این مشکلات برطرف شده و فعالیت های پالایشی در این واحدها ادامه یابد؛
• توسعه تولید برق پراکنده (در مقیاس کوچک) و استفاده از باتری های ذخیره سازی برق: یکی از راه های تامین انرژی در شرایط بحرانی، استفاده از تولید برق پراکنده و مقیاس کوچک است که شامل ژنراتورهای دیزلی، گازی و پنل های خورشیدی می شود. با توجه به شرایط کشور، خانوارها می توانند با نصب پنل های خورشیدی برق مورد نیاز خود را تامین کنند و ضروری است که این روش به طور گسترده تری در کشور استفاده شود.

بلندمدت

• ایجاد ذخایر زیرزمینی استراتژیک گازی: بیش از 70 درصد عرضه انرژی کشور به گاز وابسته است و هر اختلالی در این عرضه می تواند بحران ایجاد کند؛ بنابراین، ایجاد ذخایر زیرزمینی استراتژیک گازی ضروری است تا بتوان حداقل به مدت دو ماه گاز مورد نیاز بخش خانگی و 40 درصد سوخت گازی نیروگاه ها را تامین کرد. این روش مشابه تجربیات کشورهای غربی، از جمله ایالات متحده، در زمان های بحرانی است؛
• ایجاد ذخایر استراتژیک فرآورده های نفتی (بنزین و نفت گاز): بنزین و نفت گاز نقش حیاتی در تامین سوخت بخش حمل و نقل دارند و هر اختلال در عرضه این سوخت ها می تواند مشکلات زیادی ایجاد کند. تولید روزانه بنزین و نفت گاز در کشور به ترتیب 120 و 115 میلیون لیتر است و حدود 17 میلیون لیتر در روز از طریق واردات تامین می شود؛ بنابراین، ضروری است ذخایر استراتژیک برای بنزین و نفت گاز ایجاد شود تا حداقل نیاز یک ماه کشور تامین شود؛
• ایجاد ذخایر استراتژیک نفت سبک و میعانات گازی: تامین خوراک برای پالایشگاه نفت ستاره و پالایشگاه های کوچک (مینی ریفاینری) در شرایط بحرانی می تواند به تامین سوخت کشور کمک کند. با توجه به اینکه خوراک این واحدها نفت سبک و میعانات گازی است، ضروری است ذخایری ایجاد شود تا حداقل نیاز یک ماه این پالایشگاه ها تامین شود.

جمع بندی

این پژوهش به بررسی ضرورت های پدافند غیرعامل و تقویت زیرساخت های انرژی در ایران در مواجهه با تهدیدات امنیتی پرداخت. ایران با منابع هیدروکربوری گسترده، به ویژه در زمینه تامین انرژی، در برابر چالش هایی چون تحریم ها و آسیب پذیری زیرساخت ها قرار دارد. نقاط آسیب پذیر شامل مجتمع های گازی و پالایشگاه های نفت هستند که هر اختلال در آن ها می تواند منجر به بحران های جدی شود. برای تضمین تداوم عرضه انرژی در شرایط بحرانی، راهکارهایی نظیر ایجاد ذخایر استراتژیک گاز و فرآورده های نفتی، توسعه توانمندی های پالایشگاهی و افزایش همکاری های بین المللی در تامین انرژی پیشنهاد می شود. این اقدامات می تواند به تقویت امنیت انرژی و کاهش وابستگی به واردات کمک کند و به کشور در برابر منازعات آینده محافظت دهد.

این مطالعه در موسسه مطالعات انرژی سبحان توسط علی طاهری فرد در سال 1404 انجام شده است.