هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق

اقلیم کردستان عراق بازیگری نوظهور در غرب آسیا و حوضه آبریز دجله و فرات است که به عنوان یک منطقه خودمختار در شمال کشور عراق قرار دارد. این منطقه خودمختار، برای عبور سرشاخه های دجله از ترکیه و ایران به مرکز عراق به عنوان یک گذرگاه عمل می کند. دولت منطقه ای کردستان، چالش های قابل توجهی در رابطه با دولت مرکزی عراق، کشورهای همسایه و حتی مسائل سیاسی درونی و رقابت های میان احزاب مختلف دارد. این بخش از عراق از یک سو تحت تاثیر عواملی چون تغییر اقلیم و رشد جمعیت قرار دارد و از سوی دیگر با چالش های حکمرانی، به ویژه در مدیریت منابع آب و مناقشات آبی با دولت مرکزی، دست به گریبان است. علاوه بر این، دولت منطقه ای کردستان با اقداماتی همچون ساخت و برنامه ریزی سدهای متعدد، بر مسائل این حوضه آبریز تاثیرگذار است؛ اقداماتی که ممکن است به عنوان اهرمی سیاسی در برابر دولت مرکزی عراق به کار گرفته شوند. این اقدامات نه تنها بر عراق، بلکه بر جنوب غربی ایران نیز تاثیرگذارند.

ضرورت و اهداف پژوهش

مسائل هیدروپلیتیکی کشورهای ساحلی حوضه آبریز دجله و فرات، به عنوان یک حوضه آبریز فرامرزی، در مطالعات مختلف به طور عمده مورد بررسی قرار گرفته اند؛ اما ابعاد و مسائل هیدروپلیتیکی اقلیم کردستان عراق، به عنوان بازیگری نوظهور در حوزه هیدروپلیتیک منطقه و حوضه آبریز دجله و فرات، تاکنون به ندرت مورد توجه قرار گرفته است. ازاین رو، شناخت درهم تنیدگی مسائل و چالش های هیدروپلیتیکی این منطقه برای سیاست گذاران ایرانی، امری حائز اهمیت است. بر این اساس، هدف از این خلاصه سیاستی، دستیابی به شناختی کلی از ابعاد مختلف هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق و تاثیر و تاثر آب در جهت گیری های سیاسی اقلیم، دولت مرکزی عراق و کشورهای همسایه است. از این رو این پژوهش به ابعاد داخلی و فرامرزی هیدروپلیتیک (سیاست گذاری آب) در اقلیم کردستان عراق و ارائه پیشنهادهای سیاستی در حوزه دیپلماسی آب و محیط زیست جمهوری اسلامی ایران پرداخته است

ابعاد داخلی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق

دولت منطقه ای کردستان عراق با مجموعه ای درهم تنیده از چالش های چند بعدی مرتبط با مدیریت منابع آب داخلی مواجه است که ریشه در روابط این دولت با دولت فدرال عراق و همچنین مسائل درونی اقلیم دارد. ابعاد داخلی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان در تعاملی پویا و پیچیده ای از ابهامات قانونی، اختلافات ارضی، تنش های مربوط به مدیریت نفت و درآمدهای آن، نارضایتی های تاریخی و چالش های داخلی شکل گرفته اند. این عوامل به رویکردهای ناهمساز و عمدتا یک جانبه اقلیم کردستان در مدیریت منابع آب دامن زده و روابط آن را با دولت مرکزی در بغداد تحت تاثیر قرار داده اند.

ابعاد فرامرزی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق

بُعد فرامرزی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق به شدت متاثر از موقعیت جغرافیایی این منطقه در حوضه رودخانه های دجله و فرات، روابط آن با کشورهای همسایه و فقدان اختیار مستقیم در مذاکرات بین المللی است. این بُعد عمدتا پیامد منازعات داخلی اقلیم با دولت فدرال عراق و تمایلات آن برای کسب خودمختاریِ بیشتر محسوب می شود. هیدروپلیتیک فرامرزی اقلیم کردستان با عواملی همچون ناتوانی دولت منطقه ای در مذاکره مستقیم با کشورهای همسایه پیرامون منابع آبی، تاثیر پروژه های هیدرولیکی کشورهای بالادست، تعامل درهم تنیده میان هویت کردی و مسائل امنیتی و همچنین ارتباط تنگاتنگ میان منابع آب، نفت و موضوعات کریدوری تعریف می شود. این مجموعه عوامل، ساختار درهم تنیده ای از محرک ها و عوامل اثرگذار را در دیپلماسی آبی فرامرزی اقلیم کردستان رقم زده است.

توصیه های سیاستی

• هرگونه سیاست موثر در مدیریت منابع آب در حوضه آبریز دجله و فرات، مستلزم در نظر گرفتن پویایی های چندسطحی و درهم تنیده ای از ابعاد اقلیمی، سیاسی، اقتصادی، هویتی، انرژی و ترانزیت است که بر هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق اثر می گذارند.
• درک بستر تاریخی و ساختارهای اجتماعی پیرامون مناقشات آبی در حوضه آبریز دجله و فرات ضروری است و نباید تنها به یک نگاه مادی یا فنی- مهندسی محدود شود.
• شناخت پیوند میان منابع آب، نفت، کریدورها و همچنین نقش آفرینی بازیگران خارجی مانند ترکیه، برای دستیابی به درکی جامع تر از چشم انداز هیدروپلیتیکی منطقه ضروری است.
• تلاش ها برای همکاری های آبی فرامرزی در حوضه آبریز دجله و فرات باید تمامی بازیگران ذی ربط، از جمله اقلیم کردستان عراق را پوشش دهد تا زمینه لازم برای مدیریت یکپارچه و پایدار منابع مشترک آب فراهم شود.

جمع بندی

مسائل هیدروپلیتیکی کشورهای ساحلی حوضه آبریز دجله و فرات، به عنوان یک حوضه آبریز فرامرزی، در مطالعات مختلف به طور عمده مورد بررسی قرار گرفته اند؛ اما ابعاد و مسائل هیدروپلیتیکی اقلیم کردستان عراق، به عنوان بازیگری نوظهور در حوزه هیدروپلیتیک منطقه و حوضه آبریز دجله و فرات، تاکنون به ندرت مورد توجه قرار گرفته است. لذا در این پژوهش به بررسی ابعاد داخلی و فرامرزی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق پرداخته شد و در نهایت توصیه هایی نظیر «محدود نشدن به نگاه مادی یا فنی- مهندسی در مسائل این منطقه» و «شناسایی پیوند میان آب، نفت و کریدورها در این منطقه» در جهت بهبود وضعیت دیپلماسی آب و محیط زیست جمهوری اسلامی ایران ارائه شد.

این مطالعه در اندیشکده رستار با همکاری بهنام اندیک، حجت میان آبادی، میلاد جعفری، رزیتا میهمی، احسان هوشمند و مهشید طالبی در سال 1404 انجام شده است.