عملیات روانی دشمن در جنگ تحمیلی 12 روزه و پس از آن

جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با آتش بس موقت پایان یافت، اما نبرد رسانه ای و عملیات روانی آن ادامه دارد. برای پیروزی، باید سیستم اطلاع رسانی فعال با روایت سازی قوی و تولید محتوای بومی ایجاد شود تا خلا اعتماد، پر شده و افکار عمومی محافظت شود. دشمن تلاش کرد با ترور فرماندهان و دامن زدن به اعتراضات، جامعه را تفرقه افکن کند، اما هوشیاری مردم و رهبری، نقشه ها را ناکام گذاشت و انسجام ملی را تقویت کرد. پیروزی در این نبرد نیازمند راهبردهای هوشمند و جامع است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در دنیای معاصر، مفهوم «جنگ» از حوزه صرفا نظامی و میدانی فراتر رفته و به ابعاد گسترده تر و پیچیده تری گسترش یافته است. جنگ رسانه ای و عملیات روانی، در کنار جنگ سخت، به ابزارهای قدرتمندی برای شکل دهی افکار عمومی، تضعیف روحیه و تغییر معادلات سیاسی و اجتماعی بدل شده اند. جنگ 12 روزه میان ایران و اسرائیل، نمونه ای برجسته از اهمیت رو به افزایش این بعد از منازعات به شمار می رود. در این نبرد، عملیات روانی پیش، حین و پس از جریان های میدانی و همچنین نبرد روایت ها به چشم می خورد. روایت های متضاد، تصاویر متفاوت، حملات سایبری و کمپین های مجازی در بسترهای داخلی و خارجی، روایت های رسمی را به چالش کشیدند. این متن به بررسی بخشی از ابعاد عملیات روانی دشمن و راهبردهای مقابله با آن می پردازد.

عملیات روانی پس از آتش بس: اوج گیری تاکتیک های روانی دشمن

پس از آغاز آتش بس، رسانه ها و کانال های همسو با دشمن عملیات روانی خود را شدت بخشیدند تا از وضعیت حساس پس از آتش بس بهره برداری کنند. هدف اصلی آن ها ایجاد تفرقه در داخل ایران و فراهم کردن زمینه نفوذ برای عوامل خود بود که با استفاده از تاکتیک های مختلف و هماهنگ تلاش کردند افکار عمومی را تحت تاثیر قرار دهند. اهم محورهای عملیات روانی و رسانه ای آن ها در این دوره عبارتند از:

• تاکید بر ادعای پیروزی رژیم صهیونیستی در برابر ایران: رسانه های دشمن با وجود شکست های رژیم صهیونیستی و آمریکا، تلاش کردند تا اسرائیل را پیروز جنگ نشان دهند. آن ها با تحریف واقعیت، ضعف ایران را در مقابله نظامی بزرگنمایی کردند تا روحیه نیروهای خود و متحدان را تقویت و مقاومت منطقه ای را تضعیف کنند. این تبلیغات با سانسور حملات موثر ایران و ارائه تحلیل های جانبدارانه همراه بود تا پیام برتری نظامی اسرائیل و ناتوانی ایران در حمایت از محور مقاومت را منتقل نمایند؛
• ایجاد تشکیک در وضعیت سلامتی رهبر معظم انقلاب: دشمن با شایعه پراکنی درباره سلامتی رهبر ایران، تلاش می کند نااطمینانی و تردید در جامعه ایجاد کرده، جایگاه رهبری را تضعیف و ثبات داخلی را برهم زند. این تاکتیک تکراری با استفاده از منابع نامعتبر و تحریف تصاویر، به دنبال کاهش انسجام داخلی و بی ثباتی سیاسی است تا توان تصمیم گیری کشور را تضعیف کند. این اقدامات بخشی از برنامه ای گسترده برای جبران شکست در ترور فرماندهان و تخریب روحیه نیروهای مسلح و مردم در دفاع از کشور است؛
• القای ضعیف شدن ایران: رسانه های دشمن با هدف نشان دادن ناکارآمدی ایران در مقابله با تهدیدات و تشویق دشمنان به اقدامات تهاجمی تر، مشکلات داخلی، تاثیر تحریم ها و چالش های منطقه ای را برجسته کردند تا ایران را ضعیف و ناتوان جلوه دهند. این تاکتیک برای تضعیف روحیه داخلی و ترغیب کشورها به افزایش فشار و درگیری با ایران، به ویژه با تاکید بر شهید شدن فرماندهان ارشد، صورت گرفته است؛
• القای برتری تکنولوژیکی رژیم صهیونیستی: رسانه های دشمن با بزرگنمایی توانمندی های نظامی و تکنولوژیکی رژیم صهیونیستی، تلاش کردند تا تصویر شکست ناپذیری ارتش اسرائیل را ایجاد کنند. این تاکتیک با هدف مرعوب کردن افکار عمومی، کاهش اعتماد به نفس نیروهای داخلی و دلسرد کردن اقدامات نظامی علیه رژیم اشغالگر غزه انجام شد تا پیام شکست قطعی در صورت رویارویی نظامی منتقل شود.

ابتکارات و روش های مقابله ایران در جنگ تحمیلی

در مقابل جمهوری اسلامی ایران نیز ابتکاراتی را برای مقابله با این جنگ رسانه ای انجام داد که برخی از آن ها عبارتند از:

• ایجاد روایت مشترک در رسانه های محور مقاومت: رسانه های همسو و همراه سعی کردند حملات گروه های مقاومت را با عنوان «نبرد شمشیر قدس» یک روایت واحد جلوه دهند. برجسته کردن دفاع مشروع فلسطین و معرفی حملات به عنوان «واکنش به تجاوز اسرائیل» و پیگیری آن در تمامی رسانه های همسو به عنوان یک روایت درست تاثیر مهمی در شکست عملیات روانی دشمن ایفاد کرده است؛
• مستندسازی تصویری: انتشار گسترده فیلم های لحظه ای از شلیک موشک ها به تل آویو و تصاویر تخریب، ترس و وحشت در شهرک های اسرائیلی امید به پیروزی را در ایران و منطقه به خصوص مردم مظلوم غزه زنده کرد. تمرکز بر نمایش صحنه های فرار و پناه گرفتن مردم اسرائیل، برای ضربه به روحیه عمومی دشمن نقش مهمی در تضعیف روحیه صهیونیست ها داشت؛
• پوشش لحظه به لحظه عملیات ها: پوشش زنده و فوری پرتاب موشک ها یا پاسخ های مقاومت، برای ایجاد حس توانمندی و تاثیرگذاری بسیار حائز اهمیت بود و مردم در کوچه و خیابان ها، صحنه های فرود موشک های ایران اسلامی را بر شهرک های صهیونیستی تبیین و تشریح می کردند.

راهبردهای مقابله با عملیات روانی دشمن: یک چارچوب جامع

برای مقابله با عملیات روانی دشمن به ویژه پس از آتش بس، باید از رویکردهای هماهنگ و چندلایه استفاده کرد. دشمنان در این موقعیت حساس تلاش می کنند افکار عمومی را تحریک، بی اعتمادی ایجاد و روایت رسمی را تضعیف کنند؛ بنابراین مقابله با آن ها نیازمند به کارگیری تاکتیک ها و روش های متنوع است که برخی از آن ها عبارتند از:

ایجاد روایت رسمی و معیار و تقویت آن (حفظ انسجام گفتمانی)

برای مقابله موثر با جنگ رسانه ای، باید روایت رسمی یکپارچه، شفاف و جامع از سوی مراجع رسمی ارائه شود تا از نشت اطلاعات و تناقض پیام ها جلوگیری شود. این روایت باید عقلانی، احساسی و هویتی طراحی شود به گونه ای که پیام ها مبتنی بر شواهد منطقی بوده و در عین حال ارتباط احساسی و تقویت همبستگی ملی داشته باشند و با ارزش ها و هویت ملی همخوانی داشته باشند. از تکرار مفرط خودداری و بر واقعیت ها و مستندات قوی تاکید شود تا روایت پایدار و معتبر باقی بماند و اعتماد عمومی حفظ شود. در نهایت، مروری مستمر بر روش های روایتگری ضروری است تا پیام ها همواره جذاب و موثر باشند.

مدیریت سریع اطلاعات (کنترل خبر)

اطلاع رسانی به موقع و شفاف اهمیت زیادی دارد تا مردم کمتر به منابع خارجی مراجعه کنند و کانال های رسمی پیش دستی در انتشار اخبار داشته باشند. برای مقابله با شایعات باید پاسخ گویی سریع، دقیق و مستند انجام شود. ایجاد تیم های رصد ۲۴ ساعته برای شناسایی و تحلیل اخبار کذب ضروری است. همچنین باید پروتکل پاسخ گویی فوری با مسئولیت مشخص و کانال های مناسب تعریف شود. پاسخ ها بهتر است همراه با شواهد معتبر و از سوی چهره های مورد اعتماد ارائه شوند. انتشار منظم بخش های پرسش و پاسخ در رسانه های رسمی به شفافیت اطلاعات و رفع ابهامات مخاطبان کمک می کند.

تولید محتوای بومی و مردمی (افزایش مشارکت اجتماعی)

برای بازنشر روایت رسمی به صورت موثر، لازم است از ظرفیت نخبگان، هنرمندان و روزنامه نگاران سراسر کشور، چه در تهران و چه شهرستان ها، بهره گیری شود. تولید محتوا باید اصیل، جذاب، منطبق با فرهنگ بومی و متنوع از نظر قالب (طنز، جدی، تحلیلی و…) و موضوع (فرهنگی، هنری، اجتماعی و…) باشد تا برای گروه های سنی و قومی مختلف جذابیت داشته باشد. استفاده از چهره های محبوب محلی و منطقه ای برای افزایش اعتماد مخاطب اهمیت دارد. همچنین حمایت از فعالان و تولیدکنندگان محتوای بومی از طریق آموزش، تامین مالی، ابزار لازم و برگزاری جشنواره ها ضروری است. نقش سازمان های مردم نهاد و غیردولتی نیز در تولید و ترویج پیام بسیار مهم و موثر است.

راهکارهای عملی برای اجرای راهبردهای مقابله

برای اجرای موفق موارد ذکر شده، به عنوان راهبردهای مقابله با عملیات روانی دشمن می توان راهکارهای عملی زیر را مورد توجه قرار داد:

• تقویت رسانه های ملی: برای کاهش نفوذ رسانه های خارجی و جذب مخاطب، ارتقای کیفیت محتوای رسانه های داخلی ضروری است. این امر شامل سرمایه گذاری در آموزش و جذب نیروی خلاق متخصص، بهره گیری از فناوری های نوین مانند استودیوهای مدرن و هوش مصنوعی و تولید محتوای متنوع در قالب های مختلف (سرگرمی، علمی، مستند و …) می شود. همچنین افزایش تعامل دوطرفه با مخاطبان از طریق نظرسنجی و مشارکت مردم اهمیت زیادی دارد تا همه گروه ها پوشش داده شوند و رسانه داخلی جذاب تر شود؛
• آموزش سواد رسانه ای: افزایش آگاهی عمومی درباره تحلیل محتوا و شناسایی اخبار جعلی راهکاری کلیدی برای مقابله با عملیات روانی دشمن است. این هدف با گنجاندن سواد رسانه ای در برنامه های آموزشی مدارس و دانشگاه ها، تولید محتوای آموزشی متنوع (انیمیشن، موشن گرافیک، برنامه های تلویزیونی و رادیویی) و برگزاری کارگاه های تخصصی برای گروه های مختلف جامعه قابل تحقق است. همچنین همکاری با شخصیت های محبوب فضای مجازی برای انتقال موثر پیام ها اهمیت دارد؛
• گفت و گوی سازنده: ایجاد بسترهای گفت و گو و همفکری درباره مسائل روز در رسانه ها با مشارکت مخاطبان، به شفافیت و اقناع عمومی کمک می کند. این امر شامل برگزاری مناظرات تخصصی با کارشناسان مختلف، ایجاد تریبون های گفتگو در مکان های مختلف و فضای مجازی، استفاده از نظرات مردمی در تولید محتوا و پرهیز از یک سویه نگری رسانه ای است تا اعتماد مخاطبان حفظ و از گرایش به رسانه های خارجی جلوگیری شود.

جمع بندی

جنگ تحمیلی ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل تنها یک نبرد نظامی نبود، بلکه جبهه ای پیچیده از جنگ رسانه ای و عملیات روانی بود که پس از آتش بس نیز ادامه یافت. دشمن با استفاده از روایت های جعلی، شایعه پراکنی درباره رهبران و برجسته سازی ضعف های ایران، هدف ایجاد تفرقه و تضعیف روحیه ملی را دنبال می کرد. در مقابل، رسانه های ایران با ایجاد روایت مشترک مقاومت، مستندسازی لحظه ای عملیات و پوشش زنده اقدام ها، توانستند روحیه ملی را حفظ و عملیات روانی دشمن را ناکام کنند. مقابله موثر نیازمند راهبردی جامع شامل تولید محتوای بومی، ارتقای سواد رسانه ای، کنترل سریع اطلاعات و گفت و گوی سازنده با مخاطبان است. تقویت رسانه های ملی و استفاده خلاقانه از فناوری های نوین نیز از جمله الزامات مقابله با تهدیدات رسانه ای آینده است. این نبرد رسانه ای پیچیده، ضرورت ایجاد سیستم اطلاع رسانی فعال و هوشمند برای حفظ انسجام ملی و تاب آوری جامعه را برجسته می کند.

این مطالعه در اندیشکده راهبرد تحول خلاق در سال 1404 انجام شده است.