امنیت غذایی در میدان نبرد

«امنیت غذایی» یکی از ارکان «امنیت ملی» به حساب می آید. تحولات اخیر در عرصه بین الملل نشان داده است که امروز از «غذا» به مثابه «سلاح» استفاده می شود. روند حاکم بر حکمرانی جهانی امنیت غذایی پس از جنگ بین اوکراین و روسیه و تحولات منطقه ای پس از جنایات بی سابقه رژیم صهیونیستی در نوار غزه شاهدی بر این مدعاست. رژیم اشغالگر صهیونیستی پس از عملیات «طوفان الاقصی» از سیاست تحمیل گرسنگی و جلوگیری از ورود مواد غذایی به غزه به عنوان ابزاری برای تحت فشار قرار دادن فلسطینی ها استفاده کرده است. در چنین شرایطی و در حالی که شتاب تحولات منطقه روزانه سرعت بیشتری می یابد و ابعاد گسترده تری به خود می گیرد، توجه به تقویت همه ارکان امنیت ملی، مصون سازی کشور و افزایش بازدارندگی و پایداری ملی از اوجب واجبات است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در یک سالگی طوفان الاقصی، غرب آسیا در آستانه یک درگیری فزاینده میان رژیم جنایتکار صهیونیستی و جبهه مقاومت و در راس آن جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. بیش از یک سال پس از 7 اکتبر 2023، جنگ در نوار غزه همچنان ادامه دارد، درنتیجه آن میلیون ها فلسطینی در شرایط غیرانسانی زندگی می کنند. امروز جنگی هیبریدی، چندلایه و همه جانبه در جریان است و یکی از ابعاد این جنگ هیبریدی «امنیت غذایی» است. استکبار جهانی نشان داده علیرغم تمامی شعارها و ادعاهای حقوق بشری و اخلاقی، هیچ ابایی از اعمال «جنگ غذایی» و استفاده از «غذا به مثابه سلاح» ندارد و از اعمال «گرسنگی» به عنوان یکی از ابزارهای خود در این جدال بهره می برد. رژیم جنایتکار صهیونیستی «غذا» را تبدیل به سلاحی ساخته که از آن برای فشار به فلسطینیان استفاده می کند. داده های جدید نشان می دهد که رژیم غاصب صهیونیستی مانع از ورود 83 درصد کمک های غذایی مورد نیاز به نوار غزه می شود و بدین ترتیب جنایت جنگی دیگری را در کارنامه سیاه خود مرتکب می شود.

این گزارش راهبردی بر «امنیت غذایی» متمرکز است که رژیم غاصب صهیونیستی نشان داده آن را هدف سهل الوصول و دارای تاثیرگذاری بالا برای خود می داند. از همین روی در این گزارش به منظور شناسایی نقاط قوت و ضعف دشمن و برنامه ریزی برای ضربه به نقاط قوت و استفاده از نقاط ضعف او در حوزه امنیت غذایی، در ابتدا به بررسی تاثیر اقدامات رژیم صهیونیستی در جنگ غذا علیه مردم غزه پرداخته شده و سپس وضعیت امنیت غذایی رژیم صهیونیستی بر اساس آخرین داده های سازمان کشاورزی و غذای ملل متحد (فائو) و برخی منابع صهیونیستی مورد بررسی قرار گرفته است . در انتها نیز توصیه های سیاستی متناسب با این وضعیت به منظور افزایش پایداری ملی، مصون- سازی کشور در مقابل تهدیدات غذایی و اتخاذ راهبردهای متناسب در قبال این رژیم جنایتکار در شرایط جنگی ارائه می شود.

تاثیر اقدامات رژیم صهیونیستی در جنگ غذایی علیه فلسطینی ها

ماه هاست که فلسطینی ها به گواه سازمان ملل متحد، در نوار غزه با ناامنی غذایی عمیق و تهدید قحطی مواجه بوده اند. تخمین زده می شود که بیش از 41000 نفر جان باخته اند و ده ها هزار نفر به شدت مجروح شده اند. جنگ از یک سو و تعطیلی های مستمر از سوی دیگر، مانع از ورود تدارکات ضروری به نوار غزه شده که این امر خود منجر به ناامنی گسترده غذایی و کمبود شدید آب، سوخت و تجهیزات پزشکی شده است. غزه با یک فاجعه انسانی مواجه است.

بررسی های دوره ای تغذیه غیررسمی در میان آوارگان نشان می دهد که از هر سه کودک خردسال در شمال غزه، یک کودک دچار سوء تغذیه شدید است. تقریبا تمام مردم غزه با کمبود شدید مواد غذایی مواجه هستند. آخرین تجزیه و تحلیل طبقه بندی یکپارچه امنیت غذایی نشان می دهد که 15 درصد از جمعیت غزه شرایطی شبیه به قحطی را تجربه می کنند و علاوه بر این، یک سوم جمعیت در وضعیت اضطراری قرار دارند و از کمبود شدید غذا و میزان مرگ و میر بالاتر رنج می برند. این شرایط به ویژه در مناطق شمالی، شهر غزه و استان های دیرالبلاح، خان یونس و رفح شدیدتر است. 90 درصد کودکان زیر 5 سال در وضعیت نگران کننده هستند، 95 درصد از زنان باردار و شیرده در غزه از فقر غذایی شدید رنج می برند و حدود 95 درصد از خانواده ها وعده های غذایی و اندازه وعده های غذایی را محدود می کنند، به طوری که از هر سه خانوار، دو خانواده یک وعده غذایی در روز می خورند.

امنیت غذایی رژیم صهیونیستی

رژیم غاصب صهیونیستی به لحاظ شاخص های ابعاد چهارگانه امنیت غذایی شامل «موجودی (فراهمی غذا)»، «دسترسی غذا»، «استفاده و بهره برداری از غذا» و «پایداری و ثبات» در وضعیت مناسبی به سر می برد. بر اساس آخرین گزارش شاخص جهانی امنیت غذایی در سال 2022، رژیم صهیونیستی در رتبه 24 ام قرار داشته است. در منطقه خاورمیانه تنها امارات متحده عربی با رتبه 23 بالاتر از این رژیم در این شاخص جای گرفته است. در زیرشاخص های این شاخص، بهترین رتبه رژیم، متعلق به بعد کیفیت و سلامت غذایی است که رژیم صهیونیستی رتبه 7 را از آن خود کرده و ضعیف ترین رتبه رژیم در حوزه پایداری و سازگاری است که رتبه 67 را توانسته کسب کند.

به طور کلی، وضعیت امنیت غذایی در اسرائیل بهتر از بسیاری از کشورها است، اما تهدیدات امنیت غذایی ناشی از خطر سه گانه تغییرات آب و هوایی، درگیری های بین المللی و اختلال در زنجیره های تامین جهانی، امنیت غذایی رژیم را تهدید می کند. رشد جمعیت اسرائیل و کاهش سرعت رشد تولیدات کشاورزی آن و نیز تمایل سیاسی کوتاه مدت برای کاهش قیمت ها، این رژیم را به سمت وابستگی فزاینده ای به واردات مواد غذایی سوق می دهد. خطر سه گانه جهانی برای امنیت غذایی در حال حاضر برای رژیم صهیونیستی به دلیل خطر کمبود نیروی کار به دلیل وضعیت امنیتی تشدید شده است و این استراتژی مدیریت ریسک را برای صهیونیست ها ضروری تر می سازد. این امر مستلزم ایجاد یک مرجع دولتی برای نظارت بر تدوین استراتژی بلندمدت امنیت غذایی، تقسیم آن به اهداف و اقدامات سیاستی امکان پذیر و نظارت بر اجرای آن ها است.

طوفان الاقصی و امنیت غذایی رژیم صهیونیستی

به گواهی منابع صهیونیستی عملیات طوفان الاقصی ضربه شدیدی به بخش کشاورزی و امنیت غذایی اسرائیل وارد نموده است. پس از 7 اکتبر، نزدیک به 90 درصد از مزارع اسرائیل تحت تاثیر جنگ قرار گرفتند و به دلیل از دست دادن کارگران مزرعه و مزارع آسیب دیده توسط موشک، تولید 35 درصد کاهش یافت. چالش های اصلی که امنیت غذایی رژیم تا به امروز با آن مواجه شده است، شامل اختلال قابل توجه در نیروی کار کشاورزی و کانال های بازاریابی است. علاوه بر این، کشاورزان مستقر در مناطق مرزی برای دسترسی به مزارع خود و انتقال محصولات خود به بازار مشکل دارند. این امر منجر به کاهش 35 درصدی تولید و درآمد کل کشاورزی اسرائیل و 70 درصد کاهش تولید و درآمد مزارع نزدیک غزه شده است.

ضایعات مواد غذایی در شش ماه اول جنگ به طرز چشمگیری افزایش یافته و تقریبا یک میلیارد شِکِل برای اقتصاد اسرائیل هزینه داشته است. همچنین به دلیل مشکلات بوجود آمده در بخش کشاورزی، این رژیم شاهد افزایش 18 درصدی قیمت سبزیجات و 12 درصدی قیمت میوه ها بوده است. در چنین شرایطی فقط کشاورزان این رژیم نیستند که از جنگ آسیب دیده اند، بلکه قیمت های بالاتر برای میوه و سبزیجات، تغذیه سالم را به یک کالای لوکس در این رژیم تبدیل کرده است، کالایی که بسیاری از خانواده ها در داخل رژیم به سادگی قادر به پرداخت هزینه آن نیستند. در نتیجه نرخ ناامنی غذایی در اسرائیل نسبت به زمان پیش از جنگ بالاتر رفته است.

توصیه های سیاستی به منظور مقابله با جنگ هیبریدی

با توجه به اینکه در حال حاضر جمهوری اسلامی نیز در شرایط جنگ ترکیبی قرار داشته و در این شرایط لزوم اتخاذ راهبردهای پدافندی (با هدف افزایش پایداری ملی و کاهش آسیب پذیری های احتمالی) و راهبردهای آفندی در حوزه امنیت غذایی احساس می شود، پژوهش حاضر اقدام به ارائه توصیه هایی در این زمینه کرده است که برخی از آن ها عبارتند از:

• تهیه و ارائه گزارش به ریاست محترم جمهوری از آخرین وضعیت ذخایر استراتژیک کشور بر مبنای مصوبات شورای عالی امنیت ملی و بررسی امکان افزایش سطح ذخایر استراتژیک و تجدیدنظر احتمالی در میزان مصوب با توجه به شرایط جنگ هیبریدی و تغییرات جمعیتی جمهوری اسلامی ایران (وزارت جهاد کشاورزی با همکاری سازمان پدافند غیرعامل کشور)؛
• شناسایی نقاط ضعف و نقاط آسیب پذیر امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران و ارائه الزامات پدافندی جهت کاهش آسیب پذیری ها و افزایش پایداری ملی در این حوزه با توجه به حساسیت شرایط منطقه ای و بین المللی در حال حاضر (سازمان پدافند غیرعامل)؛
• تحلیل وضعیت امنیت غذایی کشورهای جبهه مقاومت و طراحی سناریوها و راهبردهای مشارکت در تقویت امنیت غذایی این کشورها (وزارت جهاد کشاورزی با همکاری معاونت راهبردی ریاست جمهوری).

جمع بندی

این گزارش راهبردی بر «امنیت غذایی» متمرکز بود که رژیم غاصب صهیونیستی نشان داده آن را هدف سهل الوصول و دارای تاثیرگذاری بالا برای خود می داند. با تحمیل جنگ غذایی توسط رژیم صهیونیستی به مردم غزه، یک فاجعه انسانی در حال زخ دادن است. تقریبا تمام مردم غزه با کمبود شدید مواد غذایی مواجه هستند. در مقابل، بررسی وضعیت امنیت غذایی در رژیم صهیونیستی نشان می دهد که این رژیم، همواره در وضعیت مناسبی به سر برده است. با این حال، به گواهی منابع صهیونیستی، عملیات طوفان الاقصی ضربه شدیدی به بخش کشاورزی و امنیت غذایی اسرائیل وارد کرده است. به دلیل مشکلات بوجود آمده در بخش کشاورزی، رژیم صهیونیستی با افزایش قیمت مواد غذایی مواجه بوده است، درنتیجه این افزایش قیمت نرخ ناامنی غذایی در اسرائیل نسبت به زمان پیش از جنگ بالاتر رفته است. در این راستا لزوم اتخاذ راهبردهای پدافندی و آفندی در حوزه امنیت غذایی، برای جمهوری اسلامی ایران، در شرایط جنگ ترکیبی احساس می شود. لذا این گزارش اقدام به ارائه توصیه های سیاستی در این زمینه همچون شناسایی نقاط ضعف و نقاط آسیب پذیر امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران کرده است.

این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری غذایی کشتبان توسط محمد امامی در سال 1403 انجام شده است.