جایگاه عدالت فضایی در سیاست های اجرائی توسعه شهری مشهد

مفهوم عدالت و برابری یکی از بحث برانگیزترین مفاهیم در طول تاریخ اندیشه سیاسی است و درباره آن تفاسیر و نظریه پردازی های فراوانی انجام شده است. اهمیت مسئله عدالت اجتماعی، زمانی بیشتر می شود که در فضاهای انسانی چون شهرها مطرح می شود. چراکه از مهم ترین پیامدهای رشد شتابان شهرنشینی و توسعه فیزیکی شهرهای کشور، توزیع نامناسب خدمات شهری است که زمینه ساز نابرابری اجتماعی می شود. رفع نابرابری های اجتماعی و اقتصادی، کاهش آسیب پذیری اقشار کم درآمد و توزیع بهینه خدمات و امکانات ازجمله اموری هستند که بر اهمیت نگرش به توسعه پایدار را می افزایند. توسعه پایدار شهری نیز بسته به تحقق عدالت فضایی و تضمین کیفیت مناسب زندگی برای همه شهروندان است.

کلیدواژه: عدالت اجتماعی، عدالت فضایی، مشهد

ضرورت و اهداف پژوهش

مفهوم عدالت اساسی ترین مفهوم در فلسفه اخلاق، سیاست و حقوق است. عدالت فضایی شاخه ای از عدالت اجتماعی است که مرکز اصلی برنامه ریزی تأسیسات شهری نیز محسوب می شود. عدالت فضایی، وضعیت محلات را از شیوه توزیع خدمات و میزان برخورداری از شاخص های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیربنایی بررسی می کند. امروزه شهرها صرف نظر از موقعیت جغرافیایی و ساختار اقتصادی و سیاسی خود به صحنه ای از تضادهای اجتماعی بدل شده اند که باعث برهم خوردن توازن و تعادل جمعیت می شوند؛ لذا برای دستیابی به عدالت فضایی باید به بررسی سیاست و برنامه های توسعه شهری پرداخته شود. این سیاست ها به عنوان ابزار اصلی هدایت شهر، می توانند سبب جهت گیری و سوگیری اقدامات با هدف تحقق اجرایی عدالت فضایی در شهر شوند. این پژوهش با تکیه بر روش های توصیفی و کیفی اقدام به شناسایی نقاط ضعف سیاست های توسعه شهری در اجرای عدالت فضایی در شهر مشهد کرده است. در پایان نیز راهکارهایی جهت حل نقاط ضعف آن ارائه شده است.

تعریف عدالت و عدالت فضایی

عدالت برگرفته از واژه عدل است. در ارتباط با مفهوم عدالت، مفاهیمی همچون برابری، انصاف، مساوات نیز مطرح است. در واقع تحقق عدالت، سنگ پایه مشروعیت حاکمیت و بنای توجیه ضرورت دولت تلقی می شود. مفهوم عدالت از منظرهای مختلفی چون عدالت اجتماعی، عدالت فضایی، جغرافیایی و محیطی قابل تأمل است. استفاده از فضاها و توزیع مناسب خدمات عمومی شهری و به عبارتی کامل تر عدالت فضایی در جهت توجه به سیاست های توسعه پایدار، از مهم ترین اهداف برنامه ریزی شهری است. توزیع متناسب فضاها و کاربری های گوناگون در شهر و پراکندگی متعادل جمعیت در این فضاها از طریق خدمات رسانی با کمیت و کیفیت یکسان در مناطق مختلف شهر باعث به وجودآمدن عدالت فضایی می شود. هم چنین تعادل فضایی در توزیع مراکز خدماتی در شهر و دستیابی به آن، مقدمات توسعه پایدار شهری را فراهم می آورد.

جایگاه عدالت فضایی در طرح جامع کلان شهر مشهد

شهر مشهد به عنوان یک شهر زیارتی و سیاحتی، هم چنین از جهت سیاسی و اقتصادی در ایران جایگاه ویژه ای دارد. ازاین رو بررسی جایگاه عدالت فضایی در طرح جامع کلان شهر مشهد حائز اهمیت است. به منظور بررسی سیاست های مرتبط با عدالت فضایی در طرح جامع کلان شهر مشهد، نظر به تنوع موضوعات، اقدام به مطالعه آن ها در قالب دو دسته بندی پرداخته شده است. این دو دسته عبارت اند از: رویکردهای کلی طرح جامع کلان شهر مشهد مرتبط با موضوع عدالت فضایی و رویکردهای طرح جامع کلان شهر مشهد در ارتباط با کاربری اراضی.

رویکردهای کلی طرح جامع کلان شهر مشهد

مقصود از این رویکردها ارائه تصویر کلی از موضوع عدالت و عدالت فضایی در طرح جامع کلان شهر مشهد است. بر اساس دسته بندی انجام شده موضوعات مرتبط با این بخش ازلحاظ جهت گیری های توسعه، توجه به عدالت فضایی در امکانات و قابلیت های توسعه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه  به مطالعات انجام شده در خصوص جهت گیری های کلی توسعه شهر مشهد، باید بیان داشت عاملی که باعث رشد سریع مهاجرین به مرکز شهر و عدم توجه بر توسعه روستاها و شهرهای مجاور می شود تمرکز سرمایه در مشهد است. این امر سبب عدم تعادل و نابرابری در شهر و مناطق حاشیه ای شهر می شود و این مهم ترین مشکل این شهر محسوب می شود. عدم توزیع و پراکنش متعادل جمعیت سبب عدم تعادل و توازن در توسعه شهری از قبیل تأسیسات شهری، حمل ونقل، شبکه ارتباطی و…می شود. شهر مشهد در وضع موجود با عدم تعادل و نابرابری همراه است که نشان دهنده بی توجهی و اجرا نشدن عدالت فضایی در برنامه های توسعه شهر است. بررسی طرح جامع عدالت فضایی به دلیل توجه به توان و پتانسیل های موجود در کلان شهر مشهد حائز اهمیت است. استفاده از پتانسیل های موجود در شهر مشهد در مسیر توسعه زمینه تحولات اقتصادی و اجتماعی شهر می تواند نابرابری های موجود را کاهش و از بین ببرد.

رویکردهای طرح جامع کلان شهر مشهد مرتبط با کاربری اراضی

موضوعات مرتبط با کاربری زمین را از منظر عدالت فضایی با ابعاد گوناگون می توان موردمطالعه قرارداد. از منظر مفهوم عدالت و بی عدالتی در شهر، تفاوت های موجود بین مناطق، وجهی از عدم تعادل و عدم عدالت فضایی را نشان می دهد؛ ناکافی بودن خدمات در مناطق توسعه نیافته دلیلی بر عدم تعادل و محرومیت این مناطق است. در این زمینه ساکنین، زائران و گردشگران سه گروه عمده ای هستند که در خصوص بهره مندی از کاربری های خدماتی با مشکل مواجه اند. درنتیجه این شهر ازلحاظ ارائه خدمات و استفاده از امکانات فضای یکدست و همگنی را نشان نمی دهد. ازاین رو اجرای طرح عدالت فضایی در این شهر ضرورت دارد.

مشکلات پیشروی اجرای عدالت فضایی در طرح های توسعه شهری مشهد

با توجه  به مطالعات انجام شده، مشکلات و نارسایی های موجود در شهر مشهد باعث شده است تا برنامه های توسعه شهری مشهد از تعادل و توازن و همچنین اجرای عدالت فضایی بی بهره باشد. این مشکلات در قالب های زیر شناسایی شده اند:

• عدم درک صحیح مفهوم عدالت و فقدان منظومه فکری منسجم در باب عدالت فضایی؛
• عدم آشنایی کامل با وضع وجود در شهر مشهد؛
• عدم همخوانی سیاست های توسعه شهری با یکدیگر؛
• عدم آگاهی اعضای شورای به موضوع عدم تعادل های فضایی.

پیشنهاداتی در جهت اجرای عدالت فضایی در برنامه توسعه شهر مشهد

با توجه  به مسائل و مشکلات اشاره شده، شهر مشهد ازلحاظ توزیع خدمات و امکانات فضای یکدستی را نشان نمی دهد و ضرورت طرح عدالت فضایی در این شهر نیز ناظر به وجود همین تفاوت ها و تمایزات است. در این راستا راهکارهایی جهت رفع مشکلات و یا به حداقل رساندن آن ها پیشنهاد شده است:

• تشکیل گروه مشاور ایده ساز و ایدئولوگ در باب مسائل کلیدی شهر؛
• تهیه و اجرای طرح های موضوعی و موضعی به منظور رفع نابرابری های ناعادلانه فضایی؛
• نگاه تسهیلگری و تشویق کنندگی در مصوبات و تصمیمات در مناطق با سطح برخورداری نامناسب تر در مقایسه با سایر مناطق؛
• شناسایی معیارها و کمبودهای مرتبط به عدالت فضایی شهر مشهد در قالب یک دستورالعمل جهت استفاده و به کارگیری مشاورین طرح های توسعه شهری.

جمع بندی

رشد نامناسب شهرنشینی باعث به  وجود آمدن بی عدالتی فضایی و نابرابری در توزیع خدمات در شهرها می شود. عدالت فضایی، برابری همه ساکنان فضای جغرافیایی را در برخورداری از منابع، زیرساخت ها و … بررسی می کند. با توجه  به مطالعات انجام شده در شهر مشهد به دلیل توزیع نامتوازن جمعیت و امکانات در مناطق مختلف فضای یکدست و همگنی در شهر نشان داده نمی شود. همین امر سبب ضرورت طرح عدالت فضایی در این شهرمی شود. مشکلاتی از قبیل عدم درک صحیح مفهوم عدالت فضایی، عدم آشنایی کامل با وضع وجود در شهر مشهد و عدم همخوانی سیاست های توسعه شهری با یکدیگر باعث شده است تا برنامه های توسعه شهری مشهد از توازن و اجرای عدالت فضایی بی بهره باشند. در این راستا راهکارهایی جهت رفع مشکلات و یا به  حداقل  رساندن آن ها نظیر تشکیل گروه مشاور ایده ساز و ایدئولوگ در باب مسائل کلیدی شهر، تهیه و اجرای طرح های موضوعی و موضعی به منظور رفع نابرابری های ناعادلانه فضایی پیشنهاد شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های شورای اسلامی شهر مشهد توسط مصطفی امیرفخریان در سال ۱۳۹۷ انجام شده است.