بسته سیاستی پیشنهادی برای موفقیت حذف ارز ترجیحی

علیرضا دیانی نژاد؛ اندیشکده راهبردی نگاه

در دی ماه سال ۱۴۰۴، دولت ایران تصمیمی بزرگ اتخاذ کرد: حذف ارز ترجیحی و انتقال این منابع مالی از جیب واردکنندگان نهاده های دامی به کیف پول مصرف کننده نهایی. این اقدام که در ادبیات سیاسی دولت از آن به عنوان «جراحی اقتصادی» یاد می شود، بلافاصله با موجی از نگرانی های عمومی و هشدارهای اقتصاددانان در خصوص جهش تورمی مواجه شد. گزارش حاضر تاکید می کند که موفقیت این جراحی، بیش از آنکه به اصل تصمیم وابسته باشد، به «چگونگی اجرا» و مدیریت هوشمندانه پیامدهای آن بستگی دارد.

روایت تجربیات جهانی

برای درک بهتر مسیر پیش رو، باید به آینه تجربیات دیگر کشورها نگریست. این گزارش سه روایت متفاوت را بازگو می کند:

۱. تجارب موفقیت: اندونزی و برزیل

• اندونزی (۲۰۱۴-۲۰۱۵): دولت «جوکووی» توانست یارانه سوخت را از ۲۲ میلیارد دلار به ۸ میلیارد دلار کاهش دهد. راز موفقیت آن ها در زمان بندی و ترتیب بندی بود؛ آن ها قبل از آنکه قیمت ها را بالا ببرند، برنامه کوپن را برای ۱۹ میلیون خانوار اجرا کردند. یعنی مردم ابتدا پول را در حساب خود دیدند و سپس با گرانی مواجه شدند. نتیجه این شد که برخلاف انتظار، فقر کاهش یافت و رشد اقتصادی به ۶ درصد رسید.
• برزیل (۲۰۰۳-۲۰۲۰): این کشور با اجرای برنامه “Bolsa Família” توانست فقر را از ۱۳ درصد به ۳ درصد کاهش دهد. قدرت اصلی برزیل در یک سیستم شناسایی پیشرفته به نام “Cadastro Unico” بود که اطلاعات خانوارها را به دقت ثبت و به روزرسانی می کرد. آن ها یارانه را مشروط کردند؛ یعنی خانواده ها تنها در صورتی پول دریافت می کردند که فرزندانشان به مدرسه بروند و واکسیناسیون انجام دهند.

۲. تجارب ناموفق: مصر و ایران

• مصر (۲۰۱۴-۲۰۱۹): مصری ها راه را به بیراهه رفتند. آن ها قیمت ها را به شدت افزایش دادند (۳۸۷ درصد رشد قیمت بنزین)، اما تنها بخش ناچیزی از درآمد حاصله را به حمایت های اجتماعی اختصاص دادند. سرعت بیش از حد اصلاحات و عدم ارتباط مداوم با مردم باعث شد فقر در این کشور به ۳۰ درصد جمعیت گسترش یابد.
• ایران (۱۳۸۹): تجربه دولت احمدی نژاد به عنوان یک الگوی ناموفق یادآوری شده است. اشتباهاتی همچون «پول پاشی بدون هدف» به ۹۶ درصد جمعیت، عدم شاخص سازی مبلغ یارانه با تورم (که باعث شد ارزش آن به سرعت از بین برود) و تبدیل کردن یارانه به یک حق دائمی بدون استراتژی خروج، از عوامل شکست این طرح بود.

نقشه راه ۱۵گانه برای موفقیت طرح در ایران

در این بخش 15 سیاست با نگاهی واقع بینانه به محدودیت های ایران (تحریم، وابستگی به نفت و ضعف اجرایی) طراحی شده اند.

محور اول: مدیریت هوشمند منابع و بودجه

این محور بر این منطق استوار است که دولت نباید صرفا توزیع کننده پول باشد، بلکه باید مدیر منابع باشد.

• شفافیت واقع بینانه: ایجاد یک داشبورد آنلاین که به زبان ساده، میزان ارز آزاد شده و نحوه هزینه کرد آن را به مردم نشان دهد. هدف این است که با گزارش های ماهانه به مجلس و ممیزی مستقل توسط دانشگاهیان، اعتماد عمومی جلب شود؛ مشابه تاثیری که انتشار آمار واقعی وقایع اجتماعی بر اعتبار دولت دارد.
• پایداری مالی: برای جلوگیری از فلج شدن دولت در تامین یارانه، ایجاد یک «صندوق ذخیره» الزامی است که معادل ۳ تا ۶ ماه پرداخت ها را همیشه آماده داشته باشد. همچنین، یارانه نباید مبلغی ثابت بماند که با تورم پوچ شود؛ بلکه باید هر فصل بر اساس فرمولی دقیق (شامل ۵۰٪ تورم سبد کالا، ۳۰٪ نرخ ارز و ۲۰٪ رشد اقتصادی) تعدیل شود.
• تخصیص بهینه: در سال اول، ۷۵٪ منابع باید مستقیما به جیب مردم برود تا ثبات معیشتی ایجاد شود. اما از سال دوم، این نسبت باید به ۵۰٪ کاهش یابد و مابقی صرف زیرساخت های سلامت، آموزش و حمل ونقل شود تا مردم بهبود کیفیت زندگی را لمس کنند.

محور دوم: مهار پیشگیرانه تورم و انتظارات

این محور به دنبال آن است که شوک قیمتی قبل از وقوع مهار شود.

• کنترل پیشگیرانه: دولت موظف است ۶۰ روز قبل از جراحی، ذخایر کالاهای اساسی را به شدت افزایش دهد. توافق با تولیدکنندگان بزرگ برای تثبیت قیمت ۱۰ قلم کالای کلیدی و ایجاد سامانه گزارش دهی مردمی برای مقابله با احتکار از ارکان این سیاست است. همچنین، اختیارات استانداران مرزی باید افزایش یابد تا کمبودها را فورا از طریق بازارچه های مرزی جبران کنند.
• مدیریت انتظارات: شوک ناگهانی، آثار مثبت طرح را نابود می کند. بنابراین باید از ۹۰ روز قبل، بحث های کارشناسی در رسانه ها آغاز شود و اولین نوبت یارانه جدید، ۱۵ روز پیش از افزایش قیمت ها واریز و قابل برداشت شود تا مردم احساس امنیت کنند.

محور سوم: عدالت و بازتوزیع هوشمند

در این محور، هدف گذاری دقیق جایگزین پول پاشی کورکورانه می شود.

• لایه بندی دهک ها: جامعه به چهار لایه تقسیم می شود: دهک های ۱ تا ۳ (۱.۲ میلیون تومان)، دهک های ۴ تا ۷ (۱ میلیون تومان)، دهک های ۸ و ۹ (۷۰۰ هزار تومان) و دهک ۱۰ که یارانه ای دریافت نمی کند. همچنین برای گروه های خاص مثل معلولان و سالمندان، مبالغ تشویقی (۳۰ تا ۷۵ درصد اضافه بر پایه) در نظر گرفته شده است.
• فاصله گذاری بین جراحی ها: دولت نباید بلافاصله جراحی بعدی را شروع کند؛ حداقل یک سال و نیم زمان لازم است تا نقاط ضعف طرح اول شناسایی و اصلاح شود و جامعه به آرامش برسد.

محور چهارم: زیرساخت های فنی و نظارتی

• سیستم پرداخت قابل اعتماد: پیشنهاد بر این است که ۷۰٪ یارانه به صورت اعتبار خرید کالا باشد و ۳۰٪ نقد. همچنین باید امکان تبدیل یارانه به «سرمایه گذاری مولد» (مانند پنل های خورشیدی خانگی یا وام تولید روستایی) فراهم شود.
• مبارزه سیستمی با فساد: استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی الگوهای غیرعادی در فروشگاه های بزرگ و در نظر گرفتن پاداش ۱۰ درصدی برای افشاگران فساد (سوت زنی) تا سقف ۱۰۰ میلیون تومان.

محور پنجم: حمایت از تولید و امنیت شغلی

• نجات بنگاه های کوچک: اعطای وام های نوسازی ۱ میلیاردی با بهره ۴٪ و معافیت مالیاتی ۵۰ درصدی به شرط عدم اخراج کارگران.
• حمایت از زنجیره غذا: پرداخت جایزه به کشاورزان بر اساس تولید واقعی (مثلا ۵ هزار تومان برای هر کیلو گندم) و حمایت از ایجاد سردخانه ها و بازارهای مستقیم عرضه از مزرعه به مصرف کننده.

محور ششم: مشارکت مردمی

• اطلاع رسانی عمومی: استفاده از ظرفیت شبکه های اجتماعی و پیام های شخصی سازی شده در اطلاع رسانی.
• مشارکت همگانی: تشکیل «شورای ملی نظارت» با حضور نمایندگان اصناف، NGOها و اقتصاددانان مستقل به صورت علنی و بازخوردگیری از عموم.

محور هفتم: مقابله با ریسک

• خروج تدریجی: تبدیل تدریجی یارانه از «نقد» به «شبکه امنیت اجتماعی پایدار» مانند بیمه درمان و کوپن های آموزشی در سال های چهارم و پنجم.
• مدیریت ریسک های خاص ایران: آماده سازی برای سناریوهای بدتر شدن تحریم ها از طریق ذخایر ۱۲ ماهه کالاهای حیاتی و قانونی کردن برنامه در مجلس برای جلوگیری از تغییر آن با رفتن دولت ها.

این ۱۵ سیاست در کنار هم، تلاش می کنند تا از تکرار فجایعی مثل ونزوئلا یا تجربه های تلخ گذشته ایران جلوگیری کرده و فقر مطلق را طی ۵ سال تا ۵۰٪ کاهش دهند.

چشم انداز و شاخص های پیروزی

این طرح یک برنامه کوتاه مدت نیست. گزارش بر یک استراتژی خروج تدریجی تاکید دارد؛ به طوری که از سال سوم، بخشی از یارانه نقدی به بیمه های درمان و کوپن های آموزشی و فرهنگی تبدیل شود.

موفقیت این طرح زمانی تایید می شود که:

• در ۶ ماه اول، تورم ماهانه زیر ۳ درصد بماند و بیش از ۹۵ درصد مردم یارانه خود را بدون مشکل دریافت کنند.
• در بلندمدت (۳ تا ۵ سال)، فقر مطلق ۵۰ درصد کاهش یابد، رشد اقتصادی بالای ۴ درصد تثبیت شود و وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی به حداقل برسد.

نتیجه گیری نهایی

موفقیت در این جراحی غیرممکن نیست، اما به پنج رکن اساسی نیاز دارد: شفافیت، عدالت واقعی، مدیریت هوشمند، مدیریت ریسک های ویژه ایران (مانند تحریم ها) و نگاه بلندمدت. دولت باید نشان دهد که لایق اعتماد مردم است و از اشتباهات گذشته درس گرفته است.

برای خواندن متن کامل کلیک کنید