بررسی اثربخشی طرح ها و سیاست های کشور در راستای توسعه گردشگری و صنایع دستی

هم اکنون بسیاری از کشورهای جهان، توسعه گردشگری را بهترین راه برای اعتلای فرهنگ، ایجاد تفاهم بین المللی و دست یابی به درآمدهای سرشار اقتصادی شناخته اند و به همین علت گردشگری مورد توجه کشورهای خاص قرار گرفته است. سازمان جهانی گردشگری، گردشگری را به عنوان وسیله ای پیشنهاد می کند که به موجب آن می توان به اهداف هزاره سوم دست یافت. هشتاد درصد از پنجاه و شش کشوری که راهبردهایی را برای کاهش فقر به کار برده اند برای گردشگری، ارزش و اهمیتی برابر کشاورزی و صنایع کوچک قائل هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

سازمان گردشگری و مدیریت آن می تواند نقش مهمی در موفقیت یک کشور یا منطقه در جلب گردشگر ایفا کند. از جمله نقش ها و مسئولیت های دولت، ایجاد هماهنگی بین فعالیت های سازمان های اقتصادی، اجتماعی و رفاهی کشور است و چون در امور گردشگری چه در مبدا و چه در مقصد مسافرت، موسسات و سازمان های بسیاری دخالت دارند، در واقع هر کدام می تواند ارائه دهنده بخشی از خدمات گردشگری باشند و منافع خود را در توسعه گردشگری توسعه دهند. بنابراین برای گسترش همکاری بین آن ها در جهت ارائه خدمات بهتر به گردشگر در سطوح ملی، منطقه ای یا ملی، جا دارد سازمان های گردشگری در سراسر یک کشور تشکیل شود. از این رو در این پژوهش به مطالعه نقش گردشگری در جهان امروز و جایگاه گردشگری در برنامه های توسعه پنج ساله ایران و بررسی مشکلات این حوزه و ارائه راهکارهایی جهت رفع آن پرداخته شده است.

آثار و پیامدهای گردشگری

شواهد موجود نشان می دهند که گردشگری می تواند، مزایای فراوان اقتصادی، اجتماعی و محیطی برای کشورهای میزبان و جوامع محلی به همراه داشته باشد. پتانسیل گردشگری در ایجاد شغل، حمایت از زندگی و توانمدسازی توسعه پایدار گسترده است. در کل پیامدهای گردشگری را می توان در سه دسته اصلی محیط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دسته بندی کرد که به لحاظ شرایط جامعه میزبان می تواند مثبت و یا منفی باشد. این پیامدها به دلیل عواملی از جمله میزان و حجم فعالیت های گردشگری، نوع و هدف فعالیت گردشگری، میزان مشارکت جامعه میزبان در گردشگری و ظرفیت تحمل مقصد گردشگری بستگی دارد. عوامل مرتبط با گردشگران عبارتند از: تعداد گردشگران، طول مدت اقامت آن ها، ویژگی های قومی، ویژگی های اقتصادی آن ها و … .

جایگاه گردشگری در برنامه های توسعه پنج ساله

تاکنون شش برنامه تصویب و اجرا گشته که در برنامه اول توسعه در بخش خط مشی ها در بند سوم به تقویت و توسعه ایرانگردی و جهانگردی در جهت تبادل تجربه و دانش و شناساندن میراث تمدن و فرهنگ اسلامی و ایران تاکید شده است. در برنامه دوم هیچ اشاره مشخصی به گردشگری و مسائل پیرامون آن نگشته، اما در برنامه های سوم، نسبت به دو برنامه قبلی، مطالب مهمی در خصوص گردشگری بیان شده است؛ به عنوان مثال در ماده 164 برنامه قید شده است که در دوره اجرای این برنامه، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مقرراتی به منظور خرید از گردشگران در مبادی ورودی و فروش ارز به گردشگران برای مقاصد خارجی ایجاد نمایند. در برنامه چهارم توسعه، مفاد بیشتری در خصوص میراث فرهنگی و گردشگری بیان شده است که مهم ترین آن ها ایجاد و توسعه موزه های پژوهشی تخصصی وابسته به دستگاه های اجرائی، ایجاد و تجهیز پایگاه های میراث فرهنگی در آثار تاریخی مهم کشور، ایجاد صندوق احیا و بهره برداری از بناها و اماکن تاریخی فرهنگی کشور، شناسایی و حمایت از میراث فرهنگی حوزه فرهنگی ایران در کشورهای همسایه و ایجاد مراکز حفظ و آثار فرهنگ ایلی در شهرستان ها و استان های کشور از قبیل دهکده های توریستی، موزه و نمایشگاه است. براساس قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، دولت موظف شد به کمک شهرداری ها، زیرساخت های لازم را برای زائران شهرهای مشهد، قم و شیراز فراهم کند و فعالیت های فرهنگی و خدماتی زیارتی را در قطب های زیارتی توسعه بخشد. همچنین، در این سند بیان شده است که سازمان میراث فرهنگی و گردشگری مجاز به ایجاد مرکزی برای نظارت بر اقامتگاه ها و دفاتر خدمات گردشگری، حمایت مالی از راه اندازی موزه های تخصصی دفاع مقدس و شهدا و ایجاد مراکز حفظ آثار و فرهنگ عشایری و روستایی توسط بخش غیر دولتی است.

مشکلات و چالش های توسعه گردشگری

بررسی تحولات در زمینه گردشگری و بررسی وضعیت کارایی و اثر بخشی طرح های توسعه گردشگری در ایران شناخت دقیقی از موانع و مشکلات امری ضروری است. براین اساس می توان مشکلات زیر را در راستای گردشگری در ایران متصور شد:

• انعقاد تفاهم نامه های بدون برنامه ریزی؛
• عدم به روزرسانی و بازنگری آیین نامه ها و بخش نامه ها؛
• کمبود و یا عدم وجود یک ناوگان هوایی و ریلی مناسب بین شهرها به منظور استفاده گردشگران داخلی و خارجی؛
• عدم نظارت بر تاسیسات گردشگری و نامناسب بودن کیفیت خدمات ارائه شده به گردشگران؛
• ضعف مدیریت و برنامه ریزی دقیق در جذب گردشگران داخلی و خارجی؛
• کمبود نیروی انسانی ماهر و متخصص در زمینه گردشگری؛
• عدم نظارت دقیق بر طرح های گردشگری؛
• عدم واگذاری تسهیلات مناسب توسط بانک های عامل در زمینه گردشگری؛

ارائه پیشنهاد جهت پیشرفت و توسعه گردشگری

• توجه بیش تر و استفاده از متخصصین این رشته و استفاده از دانش آن ها در بهبود و توسعه گردشگری؛
• فراهم نمودن شرایطی جهت آموزش هر چه بیشتر جامعه محلی در زمینه گردشگری؛
• توجه و فراهم ساختن زیرساخت های آموزش مردم بومی از طریق رسانه های محلی جهت توسعه گردشگری؛
• تخصیص بودجه به منظور فرهنگ سازی مردم محلی در راستای کاربرد اصول گردشگری؛
• آماده سازی قطب ها، اماکن، محوطه های تاریخی، فرهنگی و طبیعی کشور و فراهم آوردن امکانات مناسب در جهت تشویق گردشگران تشویق گردشگران داخلی و خارجی به بازدید؛
• زمینه سازی و فراهم ساختن تبلیغات گسترده در رسانه های پربازدید از جمله شبکه های ماهواره ای، شبکه های مجازی و اینترنت جهت جذب گردشگر؛
• حمایت مالی و اعتباری از سرمایه گذاری بخش خصوصی در توسعه صنعت گردشگری و جذب سرمایه های خارجی برای توسعه صنعت گردشگری و بازنگری قوانین و مقررات جهت کاهش تصدی گری دولت در امر توسعه صنعت گردشگری.

جمع بندی

هم اکنون بسیاری از کشورهای جهان، گردشگری را بهترین راه برای اعتلای فرهنگ، ایجاد تفاهم بین المللی و دستیابی به درآمدهای سرشار اقتصادی می دانند. شواهد موجود نشان می دهند که گردشگری می تواند، مزایای فراوان اقتصادی، اجتماعی و محیطی برای کشورهای میزبان و جوامع محلی به همراه داشته باشد. پتانسیل گردشگری در ایجاد شغل، حمایت از زندگی و توانمدسازی توسعه پایدار گسترده است. لذا شناخت دقیقی از موانع و مشکلات و رفع این موانع این بخش امری ضروری است. انعقاد تفاهم نامه های بدون برنامه ریزی، عدم به روز رسانی و بازنگری آیین نامه ها و بخش نامه ها و عدم نظارت دقیق بر طرح های گردشگری از موانع حوزه گردشگری است که می توان با راهبردهای چون استفاده از دانش متخصصین گردشگری، تامین زیرساخت های آموزش مردم بومی و تخصیص بودجه به منظور فرهنگ سازی اصول گردشگری برای این چالش ها غلبه کرد.

این مطالعه در اندیشکده نظام مسائل حکمرانی کشور توسط فاطمه امامی با همکاری صادق ثقفی اصل، پانته آ روغنگیرها، مینا علیزاده در سال 1401 انجام شده است.