فین تک و توانمندسازی قشر کم درآمد

امروزه یکی از چالش های کلان جهان، بخصوص در ایران مسئله فقر است. براساس داده های مرکز آمار ایران از سال 1398 تا 1401 نرخ فقر حدود 30 درصد بوده است؛ به این معنا که جمعیتی حدود 25 میلیون و 400 هزار نفر زیر خط فقر قرار دارند. از این رو با پیشرفت فناوری روش های جدیدی که اغلب ماهیت دیجیتال دارند، جهت کنترل فقر و کاهش آن ابداع شده است. هر یک از این روش ها به نحوی بر کنترل فقر و کاهش آن اثر می گذارند. در این راستا از این پدیده ها می توان برای توانمندسازی مالی قشری از جامعه و ایجاد فرصت های شغلی در کشور استفاده کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

فقر اولین چالش جهان شناخته می شود. در دستور کار توسعه پایدار سازمان ملل متحد تا سال 2030 بر پایان دادن به فقر در همه اشکال آن بخصوص در کشورهای در حال توسعه تاکید شده است. با پیشرفت فناوری، روش های جدیدی که اغلب ماهیت دیجیتال دارند برای پایش و کنترل فقر ابداع شده است که یکی از این راهکارهای فناورانه، فناوری های مالی (فین تک ها) هستند. هر یک از این زیرشاخه های فین تک به نحوی به کاهش فقر کمک می کنند. فین تک ها با دسترسی بهتر به خدمات مالی و افزایش شمول مالی، کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری، آموزش و ارتقا آگاهی مالی و ارائه راهکارهای متنوع به توسعه اقتصادی و بهبود وضعیت اقتصادی افراد کم درآمد کمک می کند؛ لذا توسعه آن ها در کشور می تواند گامی موثر برای کنترل و مبارزه با فقر باشد. از این رو در این پژوهش به بررسی پیامدهای مثبت و منفی فناوری فین تک و ارائه پیشنهادهایی مبتنی بر شرایط کشور ایران در این حوزه پرداخته شده است.

فین تک و وضعیت فین تک در ایران

فین تک فناوری نوآورانه ای است که به عملکرد سنتی خدمات مالی با استفاده از برنامه های کامپیوتر و فناوری اطلاعات کمک می کند. فین تک از فناوری اطلاعات مبتنی بر موبایل برای تقویت کارایی سیستم مالی استفاده می کند و از طریق نرم افزارهای متنوع، خدماتی مبتنی بر تقاضا ارائه می دهد. هر یک از زیرشاخه های فین تک به نحوی به کاهش فقر کمک می کنند. در ادامه برخی از کاربردهای فین تک در مواجهه با فقر مورد بررسی قرار گرفته است.

• پلتفرم پولی موبایلی: به افراد اجازه پس انداز، ارسال و دریافت پول از طریق گوشی را می دهد حتی اگر حساب بانکی نداشته باشند و این به ویژه در مناطقی که زیرساخت بانکداری محدود است مفید است.
• پلتفرم های وام دهی همتا به همتا: این پلتفرم ها قرض دهندگان و قرض گیرندگان را بدون اینکه نهادهای مالی سنتی مداخله داشته باشند به هم متصل می کنند. این پلتفرم ها از طریق فراهم سازی وام با نرخ های کمتر در مقایسه با بانک های سنتی، دسترسی افراد بدون سابقه اعتباری به وام، تسهیل وام دهی جامعه محور به کنترل فقر در جوامع کم درآمد می انجامد.
• بلاک چین و رمزارزها: رمزارزها می توانند گزینه های جایگزین برای رمزارزهای محلی ناپایدار باشند. کاهش اتکا به ارزهای محلی، فراهم سازی تعاملات پولی شفاف و کم هزینه، فراهم سازی امکان تبادل مستقیم بدون واسطه به کاهش هزینه معاملات و مواجهه با فقر کمک می کند.
• فناوری بیمه (اینشورتک): این فناوری از افراد کم درآمد در برابر خطرات مالی محافظت می کند. این پلتفرم ها از افراد کم درآمد در مواجهه با شوک های مالی (مربوط به ورشکستگی، خطرات سلامت و…) محافظت می کنند و محصولات بیمه ای کم هزینه فراهم می کنند.

ایران در دو دهه اخیر شاهد شوک های متعددی بوده که تاثیر آن ها بر رفاه خانوارها، به ویژه خانوارهای کم درآمد قابل مشاهده است. شرکت های فین تکی می توانند در کمک به افزایش رفاه قشر کم درآمد تاثیرگذار باشند. فین تک ها خدمات متعددی ارائه می دهند. در ایران اغلب خدمات جمع سپاری مالی متوجه قشر کم درآمد بوده و پلتفرم های فین تکی متعددی در امور خیریه اجرا شده است.

در این راستا استارتاپ «مهربانه» اقداماتی برای تامین هزینه های زندگی، لوازم مورد نیاز، آموزش و درمان، تهیه جهیزیه، آزاد کردن زندانی و… برای قشر کم درآمد انجام داده است. پلتفرم «نام نیک» در اختیار موسسات خیریه و نیکوکاری قرار گرفته تا به تسهیل جمع آوری کمک های مردمی کمک کند. با وجود اقدامات مثبت و حائز اهمیت این استارتاپ ها، قشری که تحت پوشش قرار گرفته محدود است؛ اما هنوز خدماتی که در حوزه وام دهی، بیمه، سپرده گذاری و سرمایه گذاری متمرکز بر قشر فقیر و ارتقا رفاه آن ها باشد، ارائه نشده است.

مزایای استفاده از فین تک برای مواجهه با فقر

با کمک فین تک، جوامع می توانند خدمات مالی موجود را بهتر درک و استفاده کنند و این عامل منجر به افزایش مشارکت در اقتصاد می شود. از سوی دیگر فناوری مالی می تواند به ایجاد اکوسیستم های مالی جامع کمک کند، جایی که افراد فقیر به راحتی می توانند خدمات مورد نیاز خود را پیدا کنند و از آن بهره مند شوند. در ادامه انواع راهکارهایی که فین تک برای کاهش فقر ارائه می دهد، اشاره شده است.

• افزایش قشر کم درآمد به خدمات مالی بیمه، وام، سرمایه گذاری و…؛
• کاهش هزینه های خدمات و تراکنش ها برای افراد کم درآمد؛
• انجام تراکنش ها بدون واسطه؛
• کمک به کاهش نابرابری درآمدی و ارتقا رشد اقتصادی؛
• افزایش توانایی (بخصوص زنان) در ایجاد کسب وکارهای کوچک؛
• تسهیل جذب سرمایه گذار برای کسب و کارهای کوچک؛
• افزایش کارآفرینی و اشتغال میان قشر فقیر.

چالش های استفاده از فین تک برای اهداف کنترل فقر

استفاده از فین تک برای کنترل فقر علاوه بر مزایای ذکر شده دارای تبعات منفی نیز است. در ادامه به برخی از این چالش ها اشاره شده است.

• وجود شکاف دیجیتال و افزایش شکاف مالی؛
• عدم دسترسی برابر به خدمات به دلیل فراهم نبودن زیرساخت؛
• عدم پذیرش خدمات فین تک به دلیل کم بودن سواد مالی و دیجیتال میان افراد فقیر؛
• استفاده نادرست از خدمات مالی و ایجاد بدهی بیش از حد؛
• مشکلات محافظت از کاربران کم درآمد در برابر پیشنهادهای موسسات مالی غیررسمی و بدون مجوز؛
• مشکلات فقدان داده های اعتباری و نبود پایگاه داده برای فقرا به دلیل عدم استفاده از خدمات بانک.

پیشنهادهایی مبتنی بر شرایط کشور ایران و توصیه های سیاستی

با توجه به چالش های موجود در بستر کشور ایران، توسعه فناوری های مالی در راستای هدف کنترل فقر مستلزم برنامه ریزی دقیق، سرمایه گذاری در زیرساخت ها و آموزش عمومی است تا فناوری های مالی بتوانند به طور موثری برای کنترل فقر در ایران به کار گرفته شوند. در این راستا نیاز به همکاری میان دولت، بخش خصوصی و سازمان های مردم نهاد است تا با حمایت از استارتاپ ها به کنترل فقر در سطح کلان کمک کنند. در این راستا بازیگران فعال حوزه می توانند نقش موثری در مواجهه با فقر با کمک فین تک ها داشته باشد:

• بانک مرکزی با ایجاد چارچوب های قانونی، ارائه مجوز و حمایت از نهادهای مالی که افزایش رفاه قشر کم درآمد را پیگیری می کنند می تواند به بهبود وضع موجود کمک کند.
• وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با برنامه ریزی و اجرای سیاست هایی در زمینه ایجاد اشتغال و حمایت از گروه های آسیب پذیر، نقش مهمی در کاهش فقر ایفا می کند. این نهاد می تواند سازوکار انعطاف پذیر برای اعتبار سنجی قشر کم درآمد تعریف کند.
• سازمان برنامه و بودجه می تواند به طراحی برنامه های توسعه ای بپردازد که تمرکز آن بر فقرزدایی و ارتقای سطح اقتصادی خانواده باشد. هم چنین می تواند به همکاری با سایر نهادهای موثر بر کنترل فقر مانند وزارت اقتصاد، ارتباطات، کار و… بپردازد.
• سازمان های مردم نهاد، خیریه ها، دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی می توانند با انجام تحقیقات و ارائه مشاوره های علمی در زمینه فقر و فناوری های مالی، به تدوین سیاست های موثر کمک کنند.
• وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان برنامه ریزی و نظارت بر فناوری اطلاعات می تواند زیرساخت های دیجیتال فراهم کند و به گسترش زیرساخت های تلفن همراه و پوشش اینترنت پرسرعت و مقرون به صرفه برای قشر کم درآمد بپردازد.

جمع بندی

امروزه یکی از چالش های کلان جهان، بخصوص در ایران مسئله فقر است. با پیشرفت فناوری، روش های جدیدی که اغلب ماهیت دیجیتال دارند مانند فین تک برای پایش و کنترل فقر ابداع شده است. عدم وجود زیرساخت های مناسب فناوری اطلاعات، اینترنت پرسرعت و سامانه های پرداخت الکترونیکی می تواند مانع از توسعه و اجرای موثر فناوری مالی در کشور شود. در شرایط فعلی کشور، نظام بانکی و مالی سنتی در برابر فناوری های نوین مقاومت دارند و به همین دلیل، ادغام و همکاری بین این دو اغلب با چالش هایی همراه بوده است. در این راستا نیاز به همکاری میان دولت، بخش خصوصی و سازمان های غیردولتی است تا با حمایت از استارتاپ ها بخصوص استارتاپ هایی که روی حل مشکلات مالی افراد کم درآمد متمرکز هستند به کنترل فقر در سطح کلان کمک کنند.

این مطالعه در اندیشکده فاینوتک وابسته به پژوهشکده مطالعات فناوری توسط مرسده پهلوانیان با همکاری محمدصادق صارمی و روح الله ابوجعفری در سال 1404 انجام شده است.