واکاوی امنیت انرژی در ایران از منظر تنوع در سبد تولید برق

از مهم ترین ابعاد امنیت انرژی، تنوع منابع تولید برق است که به صورت افزایش سهم منابع مختلف انرژی در تولید برق و ایجاد توازن بین آنها برای کاهش تمرکز و وابستگی به یک منبع انرژی تعریف می شود. هم اکنون بیش از 90 درصد از تولید برق کشور از طریق نیروگاه های حرارتی تولید می شود که عمده سوخت مصرفی آن گاز طبیعی است. تکیه بالای تولید برق به گاز طبیعی و از سویی ناترازی در تولید و تقاضای گاز در کشور منجر به ایجاد چالش در تامین سوخت نیروگاه ها شده است؛ به طوری که ایران از نظر میزان تنوع سبد تولید برق در رتبه 131 جهان قرار دارد. لذا پیش بینی رویکردهای توسعه نیروگاه های غیرحرارتی، به خصوص تجدیدپذیر، ضروری به نظر می رسد.

ضرورت و اهداف پژوهش

مفهوم امنیت انرژی یکی از موضوعات مهم در مقوله امنیت ملی است و مورد توجه بسیاری از سیاستگذاران جهان قرار گرفته است. مهم ترین ابعاد شاخص امنیت انرژی عبارتند از: استقلال از واردات انرژی، ذخیره سازی انرژی و تنوع در سبد تولید برق. ایران به دلیل دسترسی به منابع قابل توجه نفت و گاز، وابستگی اندکی به واردات انرژی داشته و در مورد ذخیره سازی انرژی نیز به دلیل عدم امکان پذیری ذخیره سازی قابل توجه برق به دلایل فنی، این موضوع در حوزه برق مطرح نیست. بنابراین تنوع در سبد تولید برق بیشترین تاثیر را بر میزان امنیت انرژی کشور از منظر تامین برق دارد.

بیش از 86 درصد از برق تولیدی در کشور وابسته به گاز طبیعی، حدود 9 درصد وابسته به فراورده های نفتی و کمتر از 5 درصد مربوط به سایر منابع (برقابی، اتمی و تجدیدپذیر) بوده است. تکیه بالای تولید برق به گاز طبیعی و از طرفی ناترازی در تولید و تقاضای گاز به ایجاد چالش در تامین سوخت نیروگاه ها به خصوص در فصل زمستان منجر شده که پیامد های اقتصادی و زیست محیطی بسیاری دارد. از این رو در این پژوهش، به بررسی وضعیت تنوع سبد تولید برق ایران و جهان و ارائه راهکارهای سیاستی در این حوزه پرداخته شده است.

وضعیت سبد تولید برق در ایران و جهان

تنوع به معنای بهره برداری از منابع متمایز انرژی در سبد تولید برق و ایجاد توازن میان آن ها برای کاهش تمرکز و وابستگی به یک حامل انرژی است. محاسبه شاخص تنوع سبد تولید برق برای ایران حاکی از آن است که روند کلی این شاخص در چند دهه اخیر نزولی بوده و در چند سال گذشته نیز از محدوده قابل قبول به محدوده ضعیف سقوط کرده است. دلیل این وضعیت وابستگی زیاد به گاز طبیعی برای تولید برق بوده، چرا که سهم گاز طبیعی از تولید برق در ایران از 35 درصد سال 1364 به حدود 86 درصد در سال 1402 رسیده است.

بررسی انجام شده نشان دهنده آن است که 93 درصد از رشد تولید برق کشور در چهار دهه اخیر بر عهده گاز طبیعی بوده و در حدود 7 درصد باقی مانده توسط فراورده های نفتی و انرژی هسته ای انجام شده است. انرژی های تجدیدپذیر و برقابی نیز در رشد تولید برق ایران نقش ناچیزی داشته اند که این موضوع نشان از عدم توازن در سبد تولید برق است. این در حالی است که هم اکنون در دنیا زغال سنگ 35 درصد، گاز طبیعی 23 درصد، انرژی برقابی 15 درصد، انرژی های تجدیدپذیر 14درصد، انرژی هسته ای 9 درصد و سایر منابع انرژی 4 درصد از کل تولید برق را بر عهده دارند.

وضعیت ایران در تنوع سبد تولید برق در مقایسه با سایر کشورها مناسب نبوده و ایران از نظر میزان تنوع سبد تولید برق در رتبه 131 جهان قرار دارد. در میان کشورهای مورد بررسی، کشور آمریکا بهترین تنوع را در سبد تولید برق داشته و شاخص تنوع سبد تولید برق در این کشور در محدوده عالی قرار دارد. آلمان، ترکیه، روسیه، انگلستان، فرانسه و چین در محدوده خوب، ایران و عربستان سعودی در محدوده ضعیف و قطر در محدوده بسیار ضعیف قرار دارد.

ایران دارای پتانسیل مناسبی در جهت افزایش ظرفیت تولید برق از محل منابع غیرفسیلی، به خصوص انرژی های تجدیدپذیر بوده که این مسئله از سال های دور مورد توجه سیاستگذاران نیز قرار گرفته و در این راستا، اسناد بالادستی، قوانین و مقررات مختلفی تدوین و تصویب شده است. از جمله اسناد بالادستی مربوط که عمدتا بر افزایش ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر تاکید دارند، می توان به سیاست های کلی نظام در زمینه انرژی، سیاست های کلی اصلاح الگوی مصرف و سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی در کشور تا افق 1420 اشاره کرد.

قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز برای رسیدن به ظرفیت اسمی 124 هزار مگاوات هدف گذاری کرده که از این مقدار، 12 هزار مگاوات به نیروگاه های تجدیدپذیر و 3 هزار مگاوات نیز به نیروگاه های هسته ای اختصاص یافته است. به عبارتی، برای اجرای هدف گذاری برنامه هفتم، باید بیش از 40 درصد ظرفیت نیروگاه های جدید، به نیروگاه های غیرفسیلی اختصاص یابد که این امر تا حدی بر متنوع شدن سبد تولید برق کشور تاخیر خواهد داشت.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

یکی از مهم ترین موضوعاتی که در افزایش امنیت تامین برق باید به آن توجه شود، تنوع بخشی به سبد تولید برق با هدف کاهش وابستگی به منبع انرژی واحد است. نبود یک برنامه جامع برای تخصیص سهم بهینه هر یک از حامل های انرژی در سبد تولید برق کشور منجر به تمرکز بیش از حد به گاز طبیعی شده، به نحوی که امنیت تامین برق کشور با مخاطره جدی مواجه شده است. بنابراین به دلیل ذخایر بالای نفت و گاز در کشور، استفاده از این منابع برای تولید برق جایگاه غیرقابل چشم پوشی خواهد داشت. اما در عین حال به جهت افزایش امنیت تامین برق کشور، موارد زیر پیشنهاد می شود:

• توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر: مجموع پتانسیل توان انرژی تجدیدپذیر شامل انرژی خورشیدی و بادی در کشور معادل 120 هزار مگاوات برآورده می شود. اما هم اکنون تنها در حدود نیم درصد برق تولیدی کشور از نیروگاه های تجدیدپذیر تامین می شود لذا یکی از گزینه های اصلی برای تنوع بخشی به سبد تولید برق کشور، توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر، به خصوص بادی و خورشیدی است.
• ساخت نیروگاه های زغال سنگ سوز: حدود 35 درصد از برق تولیدی جهان از زغال سنگ است. با توجه به وجود منابع زغال سنگ در کشور، می توان به منظور تنوع بخشی به سبد تولید برق به ساخت نیروگاه های زغال سنگ سوز نیز توجه داشت. گفتنی است تاکنون از نیروگاه های زغال سنگ سوز برای تولید برق در کشور استفاده نشده است.
• استفاده از ظرفیت حساب بهینه سازی مصرف انرژی: مهم ترین چالش در تنوع بخشی به سبد تولید برق کشور، تامین منابع مالی لازم برای توسعه نیروگاه های بدون مصرف سوخت گاز و فراورده های نفتی است. با توجه به تخصیص سوخت بسیار ارزان به نیروگاه های با سوخت گاز و فراورده های نفتی، برای اقتصادی شدن فعالیت سایر نیروگاه ها پیشنهاد می شود، جهت تسریع و تامین مالی پروژه های مصوب شورای اقتصاد مبتنی بر ماده (12) قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر، از ظرفیت حساب بهینه سازی مصرف انرژی موضوع ماده (46) قانون برنامه هفتم پیشرفت استفاده شود.
• حذف تدریجی قیمت گذاری انرژی: راهکار دیگری که در زمینه متنوع کردن سبد تولید برق کشور ضروری است، اجرای ماده (10) قانون مانع زدایی از توسعه صنعت برق مبنی بر حذف تدریجی قیمت گذاری انرژی در طول زنجیره تولید، انتقال و توزیع برق و انتقال تمام یارانه ها به انتهای زنجیره است. گفتنی است، که برنامه اجرایی این حکم در تاریخ 09/02/1403 به تصویب هیئت وزیران رسیده، اما تاکنون اجرایی نشده است. اجرای این قانون تاثیر بسزایی در بهبود اقتصاد صنعت برق و افزایش رقابت پذیری در بخش نیروگاهی دارد.

جمع بندی

محاسبه شاخص تنوع سبد تولید برق برای ایران حاکی از آن است که روند کلی شاخص تنوع سبد تولید برق در چند دهه اخیر نزولی بوده و در چند سال گذشته نیز از محدوده قابل قبول به محدوده ضعیف سقوط کرده است. دلیل این وضعیت وابستگی زیاد به گاز طبیعی برای تولید برق بوده، چرا که سهم گاز طبیعی از تولید برق در ایران از 35 درصد سال 1364 به حدود 86 درصد در سال 1402 رسیده است. به جهت افزایش امنیت تامین برق کشور، راهکارهایی همچون تامین منابع مالی لازم برای توسعه نیروگاه های بدون مصرف سوخت گاز و فراورده های نفتی، متنوع کردن سبد تولید برق کشور و توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر، به خصوص بادی و خورشیدی در این راستا پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط علی فرهادی با همکاری سیده مریم موسوی و رضا شریفی در سال 1403 انجام شده است.