نگاهی به وضعیت زیرساخت های انرژی اسرائیل

زیرساخت های انرژی نقش کلیدی در حفظ امنیت و ثبات هر کشور به ویژه در شرایط بحران و جنگ های طولانی مدت ایفا می کنند. تامین پایدار انرژی باعث تداوم عملیات نظامی و عملکرد نهادهای حیاتی می شود و ضعف در این زمینه می تواند آسیب پذیری های جدی ایجاد کند. رژیم صهیونیستی با توجه به محدودیت منابع انرژی داخلی و وابستگی به واردات، در معرض ریسک های متعددی قرار دارد که تاب آوری زیرساخت های انرژی در اسرائیل را تهدید می کند. وابستگی به واردات، تمرکز جغرافیایی تاسیسات و خلاهای نظارتی-حقوقی تاب آوری رژیم را در جنگ های طولانی مدت به مخاطره می اندازد؛ چراکه سوخت برای فعالیت نظامی حیاتی است و هر اختلال در پالایش یا توزیع می تواند شبکه حمل و نقل، نیروگاه ها و عملیات نظامی را فلج کند که زنجیره انرژی را آسیب پذیر می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

زیرساخت های انرژی به عنوان ستون فقرات عملکرد حاکمیت و نهادهای حیاتی، نقش حیاتی در پایداری عملیات نظامی و ثبات داخلی دارند. بررسی دقیق زیرساخت های انرژی در سرزمین های اشغالی و شناخت چالش ها و نقاط ضعف آن ها می تواند در تصمیم سازی در شرایط جنگی راهگشا باشد. این پژوهش به بررسی آسیب پذیری زنجیره تامین نفت و پالایشگاه ها، ریسک سیستمی میادین گازی و شبکه برق، وابستگی های متقابل آب، صنعت و امنیت و خلاهای نظارتی و لجستیکی می پردازد. این تحلیل مستند با هدف شناسایی نقاط شکست عملیاتی و پیامدهای راهبردی، مسئولان را برای اتخاذ تصمیمات واقع بینانه و موثر توانمند می سازد.

مهم ترین تاسیسات و شرکت های نفتی

رژیم صهیونیستی بیش از ۹۰ درصد نفت خود را وارد می کند و ذخایر داخلی تنها ۲۰ درصد نیاز سالانه را تامین می کنند. نفت شیل وجود دارد اما استخراج اقتصادی، گسترده نشده است. توسعه میدان های گازی مصرف زغال سنگ را کاهش داده اما نفت در مصارف حیاتی جایگزین نشده است. واردات نفت خام رژیم در سال 2023 روزانه 267 هزار بشکه بود که نفت را به سومین کالای وارداتی اصلی اسرائیل تبدیل کرد. علاوه بر این رژیم صهیونیستی به مسیرهای دریایی و بنادر عسقلان، اشدود و حیفا وابسته است و هیچ خط لوله ای به همسایگان ندارد.

پایانه های واردات نفت و فرآورده های نفتی

رژیم صهیونیستی برای واردات نفت به چهار بندر اصلی وابسته است که امنیت آن ها حیاتی است. بندر عسقلان با ظرفیت روزانه حدود ۱۸۰ هزار بشکه مهم ترین پایانه و محل تخلیه سوخت جنگنده های آمریکایی است. بندر حیفا روزانه حدود ۴۰ هزار بشکه نفت و فراورده نفتی وارد می کند. بندر اشدود که ۴۰ درصد مبادلات دریایی را دارد، خط لوله قدیمی و آسیب پذیری دارد و در حال بازسازی است تا پالایشگاه حیفا تا ۲۰۲۹ تعطیل شود. بندر ام الرشاش در دریای سرخ پس از اختلال در عسقلان دوباره فعال شده و با خطوط لوله به سایر بنادر متصل است و برای افزایش واردات نفت منطقه ای استفاده می شود.

پالایشگاه حیفا

پالایشگاه حیفا بزرگ ترین مرکز پالایش نفت در اراضی اشغالی است و حدود دو سوم نیاز فرآورده های نفتی رژیم را تامین می کند. این پالایشگاه استراتژیک محصولات حیاتی مانند بنزین و سوخت های سنگین را تولید کرده و نقش کلیدی در زنجیره انرژی دارد. هرگونه توقف در فعالیت آن، رژیم را به واردات پرهزینه وابسته می کند که به دلیل محدودیت های بندری جبران ناپذیر است. طبق مصوبه دولت، پالایشگاه باید تا سال ۲۰۲۹ تعطیل شود. این تصمیم که با فرض صلح پایدار گرفته شده است، اسرائیل را به شدت به واردات سوخت وابسته خواهد کرد و بندرها را در برابر حملات آسیب پذیر می کند؛ به ویژه اینکه ۸۰ درصد گاز مایع موردنیاز از واردات تامین خواهد شد.

میادین گازی

رژیم صهیونیستی با وجود وابستگی به نفت خام، در دهه اخیر با توسعه میادین بزرگ گازی دریای مدیترانه مانند لویاتان، تامار و کاریش، حدود ۷۰ درصد برق خود را از گاز طبیعی تامین می کند. این منابع برای تامین برق و حرارت صنایع پتروشیمی و پالایشگاه ها حیاتی است و گاز به عنوان ابزار دیپلماسی در منطقه نیز استفاده می شود. با این حال سکوها و خطوط لوله گاز بسیار آسیب پذیرند و هدف قرار گرفتن آن ها می تواند کل شبکه برق و صنایع مرتبط را مختل کند.

شبکه برق و نیروگاه ها

شبکه برق رژیم صهیونیستی به دلیل نبود اتصال به شبکه های همسایه و وابستگی کامل به تولید داخلی، ساختاری آسیب پذیر دارد. خصوصی سازی باعث کاهش سهم دولت از ۱۰۰ به ۴۰ درصد شده و شرکت نوگا و وزارت انرژی در نظارت و آمادگی اضطراری ضعف داشته اند. این مشکلات منجر به هزینه های انسانی مانند کشته شدن ۴ کارمند برق در جنگ دوازده روزه شد. خاموشی های گسترده در صورت تشدید درگیری ها تقریبا اجتناب ناپذیر است.

شرکت های بزرگ فعال در حوزه برق

• شرکت برق اسرائیل: شرکت دولتی برق اسرائیل (IEC) که قبلا ۱۰۰ درصد تولید برق را در دست داشت، اکنون حدود ۴۰ درصد سهم دارد اما همچنان مالک انحصاری شبکه انتقال و توزیع است و ۹۹.۸۵ درصد سهام آن دولتی است. نیروگاه های بزرگ اوروت رابین و روتنبرگ زیر مدیریت IEC هستند و در حال جایگزینی واحدهای زغال سنگی قدیمی با توربین های گازسوز هستند؛
• شرکت دالیا انرژی: دالیا انرژی با خرید نیروگاه اشکول (ظرفیت ۱۶۰۶ مگاوات) در سال ۲۰۲۴، بزرگترین تولیدکننده خصوصی برق شده است. این شرکت همراه با نیروگاه تزافیت (۹۰۰ مگاوات)، نقش مهمی در پایداری شبکه دارد و پروژه دالیا ۲ با ظرفیت تا ۹۰۰ مگاوات و توربین های کلاس H با راندمان بالا را در دست توسعه دارد؛
• شرکت او. پی.سی انرژی (OPC Energy): شرکت OPC، زیرمجموعه هلدینگ کِنون (Kenon) و اولین تولیدکننده خصوصی برق منطقه با نیروگاه های روتِم (۴۶۶ مگاوات)، تزومت (۳۹۶) و الخضیره (۱۴۴)، تمرکز بر تامین برق صنایع بزرگ دارد. این شرکت قراردادی برای تامین برق و بخار شرکت های بزرگ مثل کاغذ الخضیره و پروژه نیروگاه اختصاصی ۴۵۰ مگاواتی برای اینتل دارد.

تحلیل زنجیره تامین برق

امنیت شبکه برق در رژیم صهیونیستی بر روی یک پایه لرزان بنا شده است. وابستگی بیش از حد به گاز طبیعی و تمرکز فیزیکی زیرساخت ها، ریسک های استراتژیک بزرگی را ایجاد کرده است:

وابستگی به میادین گازی و خطوط لوله آسیب پذیر

حدود ۷۰ درصد برق اسرائیل از گاز طبیعی میدان های تامار، لویاتان و کاریش تامین می شود که تنها از طریق دو خط لوله به ساحل می آید و مخزن ذخیره سازی استراتژیک خشکی ندارد. در جنگ سکوهای گازی هدف آسانی هستند و ممکن است سریع تعطیل شوند. ذخایر سوخت جایگزین محدود و نیروگاه های جدید توان تغییر سریع به سوخت مایع را ندارند.

تمرکز زیرساخت ها

اکثر نیروگاه ها و پست های برق مهم نزدیک ساحل مدیترانه اند که باعث حساسیت شبکه به حملات موشکی یا سایبری می شود و می تواند به فروپاشی زنجیره ای منجر شود. همچنین خطوط انتقال شمال به جنوب از نقاط گلوگاهی عبور می کنند که آسیب به چند دکل ممکن است شبکه را به بخش های جدا شده تقسیم کند.

چالش های پدافند سایبری در عصر هوش مصنوعی

با دیجیتالی شدن شبکه و ورود IoT، سطح حملات به شبکه انرژی اسرائیل بسیار افزایش یافته است. در ۲۰۲۴ حملات مخرب و باج افزاری به تامین کنندگان قطعات انرژی ۸۰ درصد رشد داشته اند. نفوذ به سیستم های اسکادا که کنترل فلکه های گاز و قطع کننده ها را بر عهده دارند، بزرگ ترین تهدید است. اگرچه سیستم «گنبد سایبری» از شبکه های انرژی محافظت می کند، اما آسیب پذیری های روز صفر چالش بزرگی برای دفاع ایجاد کرده اند.

پیامدهای اختلال برق در رژیم صهیونیستی

از جمله این پیامدها عبارتند از:

بحران آب و شیرین سازی

بیش از ۵۰ درصد آب شرب اسرائیل از تصفیه خانه های بزرگ نمک زدایی ساحلی تامین می شود که مصرف کنندگان عمده انرژی اند. قطعی برق بیش از ۲۴ ساعت باعث توقف تولید آب و تخلیه مخازن شهری در کمتر از ۴۸ ساعت می شود و خطر بحران انسانی را ایجاد می کند.

صنایع پیشرفته، مراکز داده و هوش مصنوعی

اقتصاد اسرائیل به صادرات تکنولوژی وابسته است و مراکز داده مهم به برق باکیفیت نیاز دارند. نوسانات ولتاژ ناشی از حملات یا ناپایداری شبکه می تواند سرورهای حیاتی را خراب کند. با افزایش تقاضای مراکز داده در دوره هوش مصنوعی، فشار بر شبکه توزیع زیاد شده است.

توانمندی های نظامی و پدافندی

ارتش اسرائیل به برق شبکه وابسته است؛ هرچند پایگاه ها پشتیبان دارند، صنایع دفاعی مهم مانند رافائل و البیت به برق شبکه برای تولید متکی اند. سامانه های نوین مثل «Iron Beam» مصرف برق بسیار بالایی دارند که بدون ارتقای زیرساخت ها در مناطق مرزی قابل تامین نیست.

برای مقابله با این چالش ها رژیم صهیونیستی برنامه سرمایه گذاری ۱۷ میلیارد شِکِلی (حدود 5.9 میلیارد دلار) تا ۲۰۳۰ برای دو برابرکردن خطوط ۴۰۰ کیلوولت، ارتقای خطوط ۱۶۱ کیلوولت و افزایش ۵۰ درصدی پست های برق دارد. تمرکززدایی با میکروگریدها و نصب پنل خورشیدی روی ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار خانه برای خودکفایی در بحران دنبال می شود. توسعه ذخیره سازی انرژی وسیع نیز در دستور است. موفقیت این امر نیازمند هماهنگی میان وزارت انرژی، اداره سایبری و شرکت نوگا در محیطی پرچالش است.

نگاهی به ساختار قانونی و چالش های حقوقی حوزه انرژی

فقدان چارچوب قانونی کارآمد در حوزه انرژی اسرائیل باعث بن بست قانون گذاری و ناهماهنگی بین وزارتخانه ها شده است. قانون دفاع غیرنظامی ۱۹۵۱ قدیمی و ناکارآمد است و پیشنهادهای وزارت انرژی در ۲۰۱۲ و ۲۰۲۲ بی نتیجه مانده اند. نبود چارچوب مشترک مدیریت بحران، ایجاد فرماندهی واحد را دشوار کرده و سازمان مدیریت اضطرار نتوانسته دستورالعمل های به روزی با وزارت انرژی تدوین کند. این خلا قانونی ظرفیت لجستیکی و مدیریت ذخایر استراتژیک را آسیب پذیر کرده است. شبکه توزیع سوخت نیز به ۴۰۷ جایگاه اضطراری وابسته است که چالش تامین امنیت مسیرهای تردد تانکرها کلیدی را پیش می آورد؛ چراکه انسداد جاده ها سیستم را فلج می کند. شکاف ذخایر سوخت رژیم با استانداردهای جهانی، به دلیل اختلافات بودجه ای ریسک امنیتی است و برنامه مشخصی برای اولویت بندی مصرف سوخت در بحران وجود ندارد. همچنین بحران در بخش گاز مایع (LPG) جدی است، چون انبارهای مناسب ذخیره سازی LPG وجود ندارد و مناقصات ذخیره سازی شکست خورده که توان ذخیره اضطراری را کاهش داده است.

جمع بندی

رژیم صهیونیستی با وابستگی شدید به واردات نفت و منابع محدود داخلی، زیرساخت های انرژی شکننده ای دارد که در برابر جنگ های طولانی و تهدیدات سایبری آسیب پذیر است. پالایشگاه ها و بنادر اصلی نفتی از اهمیت استراتژیک برخوردارند و هر اختلالی تهدیدی جدی برای شبکه حمل و نقل، نیروگاه ها و توان نظامی محسوب می شود. شبکه برق با تمرکز روی گاز طبیعی آسیب پذیر است و قطع برق پیامدهای بزرگ آب، صنایع فناوری و دفاعی دارد. فقدان چارچوب قانونی کارآمد و هماهنگی میان وزارتخانه ها، مدیریت بحران و ذخایر استراتژیک را با چالش مواجه کرده است. رژیم با برنامه های سرمایه گذاری در ارتقای شبکه و توسعه انرژی های تجدیدپذیر به دنبال بهبود تاب آوری و کاهش وابستگی است، اما موفقیت آن نیازمند هماهنگی و اصلاحات قانونی است. با این تفاسیر، وقوع یک جنگ طولانی مدت، تاب آوری زیرساخت های انرژی اسرائیل را به مخاطره می اندازد.

این مطالعه در اندیشکده قرار در سال 1405 انجام شده است.