پلنت لبز و ممنوعیت دسترسی ایران به تصاویر ماهوارهای
مرور بنیاد توسعه فردا از گزارشات جنگ اندیشکدههای خارجی
بنیاد توسعه فردا
بر اساس گزارشهای متعدد رسانهای، شرکت آمریکایی پلنت لبز (Planet Labs) که یکی از بزرگترین ارائهدهندگان تصاویر تجاری ماهوارهای در جهان است، به درخواست دولت آمریکا دسترسی به تصاویر ماهوارهای خود از ایران و منطقه خلیج فارس را به طور کامل قطع کرده است. این شرکت که پیش از این تأخیرهای ۹۶ ساعته و ۱۴ روزه را اعمال کرده بود، از ۵ آوریل ۲۰۲۶ به طور نامحدود انتشار هرگونه تصویر جدید از منطقه را متوقف کرد. هدف اعلامشده این اقدام، جلوگیری از سوءاستفاده بازیگران خصمانه از این تصاویر برای اهداف نظامی عنوان شده، اما تحلیلگران معتقدند واشنگتن در تلاش است تا روایت جنگ را کنترل کرده و از افشای خسارات و جنایات احتمالی جلوگیری کند.
پلنت لبز کیست؟
پلنت لبز (Planet Labs) یک شرکت آمریکایی پیشرو در زمینه تصویربرداری ماهوارهای است که در سال ۲۰۱۰ توسط دانشمندان سابق ناسا تأسیس شد. این شرکت با داشتن بزرگترین ناوگان ماهوارههای تصویربرداری تجاری جهان (حدود ۱۵۰ ماهواره)، روزانه از تمام خشکیهای زمین تصویربرداری میکند و تصاویر با کیفیت بالا را در اختیار دولتها، کسبوکارها و رسانهها قرار میدهد. تصاویر این شرکت به ابزاری کلیدی برای نظارت بر درگیریها، مستندسازی جنایات جنگی، و پیگیری تحولات میدانی تبدیل شده است.
اعمال محاصره تصویری بر ایران
در روزهای نخست جنگ ایران (اواخر فوریه ۲۰۲۶)، تصاویر ماهوارهای پلنت لبز نقش مهمی در گزارشگری مستقل از تحولات میدان نبرد ایفا میکرد. رسانههایی مانند نیویورک تایمز و انپیآر از این تصاویر برای مستندسازی حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، از جمله حمله به مدرسه دخترانه میناب (که بیش از ۱۷۰ کشته بر جای گذاشت) استفاده کردند.
اما در اواسط مارس، پلنت لبز ابتدا تأخیر ۹۶ ساعته و سپس ۱۴ روزه در انتشار تصاویر منطقه اعمال کرد. در نهایت، در ۵ آوریل ۲۰۲۶، این شرکت طی ایمیلی به مشتریان خود اعلام کرد که به درخواست دولت آمریکا، به طور نامحدود انتشار تصاویر ایران و منطقه خلیج فارس را متوقف میکند. این محدودیت به صورت پسنگر (retroactive) از ۹ مارس اعمال شده و تا پایان جنگ ادامه خواهد داشت.
شرکت در بیانیهای گفت: «دولت آمریکا از تمام ارائهدهندگان تصاویر ماهوارهای خواسته است تا به طور داوطلبانه انتشار تصاویر منطقه مورد نظر را متوقف کنند. ما انتظار داریم این سیاست تا پایان درگیری ادامه یابد.»
پلنت لبز همچنین اعلام کرد که به سیستم «توزیع مدیریتشده» روی خواهد آورد؛ یعنی تصاویر به صورت موردی و فقط برای نیازهای حیاتی یا منافع عمومی منتشر میشوند.
چرا آمریکا خواستار این محاصره شد؟
دلیل رسمی اعلامشده توسط پلنت لبز، «جلوگیری از سوءاستفاده بازیگران خصمانه برای اهداف عملیاتی» بود. اما تحلیلگران دلایل عمیقتری را مطرح میکنند:
۱. پنهانکاری درباره خسارات وارده: پس از آن که رسانهها از تصاویر پلنت لبز برای نشان دادن خسارات وارد شده به پایگاههای آمریکا (از جمله انهدام یک فروند هواپیمای E-3 سنتری در عربستان) و تأسیسات متحدان منطقهای استفاده کردند، پنتاگون نگران افشای نقاط ضعف خود شد.
۲. جلوگیری از تأیید مستقل جنایات جنگی: تصاویر ماهوارهای ابزار کلیدی برای مستندسازی حملات به زیرساختهای غیرنظامی بودند. پس از جنجال حمله به مدرسه میناب، واشنگتن ترجیح داد چنین شواهدی در دسترس نباشد.
۳. کنترل روایت: همانطور که سوزان کاروترز، مورخ جنگ، به انپیآر گفت: «دولتها به شدت نگرند که اگر مردم واقعاً وحشت جنگ را ببینند، ادامه ماجراجوییهای نظامی غیرقابل تحمل شود.»
وابستگی مالی پلنت لبز به دولت آمریکا
یکی از دلایل اصلی پذیرش این درخواست از سوی پلنت لبز، وابستگی مالی سنگین این شرکت به قراردادهای دولتی است. بر اساس گزارش سهامداران، نزدیک به ۶۰ درصد درآمد پلنت لبز در آخرین فصل مالی از قراردادهای دفاعی و اطلاعاتی تأمین میشود. این شرکت با آژانس اطلاعات جغرافیایی ملی (NGA)، نیروی دریایی آمریکا و ناتو قرارداد دارد. بیل گریر، تحلیلگر ژئوپایگانی، به بیبیسی گفت: «وقتی بزرگترین مشتری شما همان دولتی است که شما را تنظیم میکند، خط بین داوطلبانه و اجباری بسیار نازک میشود.»
در مقابل، شرکت ونتور (Vantor، formerly Maxar) که رقیب پلنت لبز است، اعلام کرده چنین درخواستی از پنتاگون دریافت نکرده است.
ایران چگونه تصاویر ماهوارهای به دست میآورد؟
در حالی که پلنت لبز دسترسی به تصاویر را قطع کرده، منابع غربی میگویند ایران از منابع جایگزین استفاده میکند. بر اساس گزارش فایننشال تایمز (۱۵ آوریل ۲۰۲۶)، سپاه پاسداران ایران با یک شرکت چینی به نام «آیث آی» (Earth Eye Co) قراردادی به ارزش ۲۵۰ میلیون یوان (حدود ۳۶ میلیون دلار) امضا کرده است. این شرکت چینی ماهواره TEE-01B را که در ژوئن ۲۰۲۴ توسط یک شرکت دیگر ساخته شده، به صورت «تحویل در مدار» (on-orbit delivery) در اختیار ایران قرار داده است.
این ماهواره با قدرت تفکیک ۵۲ سانتیمتر در هر پیکسل، قادر به تصویربرداری از تأسیسات نظامی آمریکا و اسرائیل در سراسر خاورمیانه است. نکته مهم اینکه ایستگاههای زمینی این ماهواره در چین قرار دارند و نه در ایران؛ بنابراین حملات آمریکا به تأسیسات فضایی ایران (که در هفتههای اول جنگ اعلام شد) نمیتواند دسترسی ایران به این تصاویر را قطع کند. یک تحلیلگر سابق سیا به فایننشال تایمز گفت: «ایستگاههای زمینی ایران به راحتی از فاصله هزار مایلی با موشک قابل هدف قرار گرفتن هستند. اما نمیتوانید یک ایستگاه زمینی چینی را که در کشور دیگری قرار دارد بزنید.»
به گفته این منابع، علاوه بر این، شرکتهای چینی دیگری مانند MizarVision نیز تصاویر ماهوارهای خریداریشده از منابع غربی را در اختیار ایران قرار میدهند.
ژنرال استیون وایتینگ، فرمانده نیروی فضایی آمریکا، در کنفرانس فضایی کلرادو گفت: «تقریباً هر کشوری امروز به نوعی به تصاویر فضایی دسترسی دارد که به آنها بینشی از میدان نبرد میدهد. ما باید بپذیریم که بقیه جهان اکنون میتواند تمام کره زمین را به صورت شفاف و تقریباً ۲۴ ساعته ببیند.»
واکنشها و پیامدها
رسانهها و روزنامهنگاران: کریستف کوتل، از نیویورک تایمز، گفت قطع دسترسی به تصاویر پلنت لبز کار تأیید میدانی را بسیار دشوار کرده است. «تصاویر سایر ارائهدهندگان مانند آژانس فضایی اروپا کیفیت پایینتری دارند و من نمیتوانم بین خودروها و وسایل نقلیه تمایز قائل شوم.»
سازمانهای بشردوستانه: مگنوس کورفیکسن، از آکسفام، گفت این محدودیت توانایی برنامهریزی برای ارسال کمکهای بشردوستانه (مانند تأمین آب و بهداشت در غزه) را مختل کرده است.
دموکراتهای کنگره: برخی از قانونگذاران دموکرات نگرانی خود را از تأثیر منفی این اقدام بر آزادی اطلاعات و شفافیت ابراز کردهاند.
سازمانهای ناظر: ویکتوریا سامسون از بنیاد دنیای امن (Secure World Foundation) هشدار داد که محروم کردن چنین منطقه وسیعی از تصاویر ماهوارهای «سابقهای خطرناک ایجاد میکند که برای شفافیت جهانی خوب نیست.»
جمعبندی
تصمیم پلنت لبز برای قطع دسترسی به تصاویر ایران و خلیج فارس، اگرچه با توجیه امنیتی توجیه شده، پیامدهای گستردهای داشته است: از تضعیف روزنامهنگاری تحقیقی و پنهانکاری درباره خسارات جنگی گرفته تا محدودیت توانایی سازمانهای بشردوستانه در واکنش به بحران. در حالی که آمریکا تلاش میکند روایت جنگ را کنترل کند، ایران با استفاده از منابع چینی و روسی به تصاویر ماهوارهای دسترسی دارد و حتی ژنرالهای آمریکایی اعتراف میکنند که «هر جایی از زمین، در هر زمانی از شبانهروز، قابل مشاهده است.» این وضعیت نشاندهنده تحول عمیق در جنگ اطلاعاتی و پایان انحصار غرب بر تصاویر فضایی است.
