تنظیم گری سگ گردانی در شهرهای ایران

پدیده سگ گردانی در ایران طی سال های اخیر از یک موضوع مرتبط با سبک زندگی فراتر رفته و به مسئله ای چندبعدی در حوزه حقوق عامه، سلامت عمومی، مدیریت شهری و حکمرانی محلی تبدیل شده است. گسترش نگهداری حیوانات خانگی، تغییر الگوهای زیست شهری و افزایش حضور سگ های اهلی در فضاهای عمومی، زمینه بروز تعارض های اجتماعی، فرهنگی و حقوقی تازه ای را فراهم کرده است. در شرایطی که قوانین و سازوکارهای اجرایی موجود پاسخ روشنی به این تحولات نمی دهند، شکاف میان حقوق صاحبان حیوانات، حقوق سایر شهروندان و مسئولیت نهادهای عمومی عمیق تر شده است. از همین رو، مسئله سگ گردانی دیگر صرفا یک موضوع انتظامی یا فرهنگی نیست، بلکه به عرصه ای تبدیل شده که کیفیت حکمرانی شهری، توان هماهنگی نهادی و ظرفیت سیاست گذاری عمومی را به آزمون می گذارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

رشد شهرنشینی، تغییر سبک زندگی و افزایش تمایل به نگهداری حیوانات خانگی موجب شده است که استفاده از فضاهای عمومی شهری با الگوهای جدیدی همراه شود. در این میان، گسترش سگ گردانی در شهرهای ایران پیامدهایی در حوزه نظم شهری، سلامت عمومی، حقوق شهروندی و روابط اجتماعی ایجاد کرده که چارچوب های موجود برای مدیریت آن پاسخگوی شرایط جدید نیستند. سیاست های پراکنده، رویکردهای مقطعی و نبود هماهنگی میان نهادهای مسئول سبب شده است که نه حقوق صاحبان حیوانات به صورت شفاف تعریف شود و نه دغدغه های سایر شهروندان به شکلی پایدار مورد توجه قرار گیرد.

هدف اصلی این پژوهش، ارائه چارچوبی برای تنظیم گری پدیده سگ گردانی بر پایه حقوق عامه و حکمرانی چندسطحی است. در این چارچوب، نقش و مسئولیت نهادهای مختلف از سطح ملی تا محلی بررسی شده و برای هر یک مجموعه ای از راهکارهای سیاستی و اجرایی پیشنهاد می شود. گزارش می کوشد با عبور از رویکردهای صرفا سلبی یا انفعالی، زمینه شکل گیری سیاستی هماهنگ، چندبعدی و مبتنی بر مشارکت دستگاه های مختلف را فراهم کند تا امکان مدیریت پایدار این مسئله در شهرهای ایران ایجاد شود.

ابعاد مسئله و وضعیت کنونی سگ گردانی

پدیده سگ گردانی در ایران به تدریج به یکی از چالش های مهم اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و مدیریتی تبدیل شده است. این مسئله در نقطه تلاقی چند حوزه قرار دارد؛ از یک سو با حقوق شهروندی، سلامت عمومی و امنیت روانی جامعه مرتبط است و از سوی دیگر به حقوق حیوانات، سبک زندگی و آزادی های فردی گره خورده است. مسئله سگ گردانی ماهیتی بین رشته ای دارد و نمی توان آن را صرفا از منظر انتظامی یا بهداشتی بررسی کرد. ابعاد حقوقی، فرهنگی، اجتماعی، محیط زیستی و مدیریتی آن به گونه ای در هم تنیده اند که هرگونه سیاست گذاری موثر مستلزم همکاری چندین دستگاه و نهاد مختلف است. همچنین بدون مداخله فرهنگی و آموزشی، هیچ راهکار حقوقی یا اجرایی به موفقیت پایدار نخواهد رسید.

ریشه های شکل گیری چالش

بر اساس تحلیل گزارش، مهم ترین عوامل شکل دهنده وضعیت کنونی عبارت اند از:

• فقدان قانون جامع و روزآمد درباره حقوق حیوانات و نحوه حضور آن ها در فضاهای عمومی.
• نبود زیرساخت های شهری مناسب مانند پارک های اختصاصی حیوانات، مسیرهای مشخص یا علائم راهنما.
• ضعف آموزش و فرهنگ سازی برای صاحبان حیوانات و سایر شهروندان.
• تعارض میان نگرش های فرهنگی، دینی و عرفی با الگوهای جدید سبک زندگی شهری.
• نبود سازوکارهای منسجم برای ثبت، شناسایی و کنترل حیوانات خانگی.

این عوامل موجب شده اند که برخوردهای موجود عمدتا واکنشی، مقطعی و فاقد نگاه بلندمدت باشند و در نتیجه نه مسئله حل شود و نه تعارض های اجتماعی کاهش یابد.

حکمرانی چندسطحی و نقش نهادهای مسئول

گزارش مسئله سگ گردانی را در قالب یک «زیست بوم حکمرانی» تحلیل می کند و بر این باور است که مدیریت آن نیازمند تقسیم کار روشن میان نهادهای مختلف است.

وزارت کشور و نظام هماهنگی ملی

وزارت کشور به عنوان محور هماهنگی میان دستگاه های اجرایی، مسئولیت اصلی طراحی سازوکارهای تنظیم گری را بر عهده دارد. مهم ترین چالش های این حوزه شامل فقدان سند ملی، نبود نظام هویت گذاری سگ های خانگی و ضعف هماهنگی میان نهادهای ذی ربط است. در این زمینه، تدوین سند ملی تنظیم گری سگ گردانی، تشکیل کارگروه ملی ویژه، اصلاح آیین نامه های مرتبط با وظایف شهرداری ها و ایجاد سامانه ملی ثبت اطلاعات حیوانات خانگی از مهم ترین پیشنهادهای سیاستی محسوب می شوند.

شهرداری ها و مدیریت محلی

شهرداری ها نزدیک ترین نهاد اجرایی به شهروندان هستند و بیشترین تاثیر را بر مدیریت عملی این پدیده دارند. نبود الگوی واحد میان شهرها، کمبود زیرساخت های مناسب و ضعف نظارت شهری از مهم ترین چالش های این بخش است. برای رفع این مشکلات، ایجاد مناطق مجاز و غیرمجاز برای سگ گردانی، راه اندازی پارک های ویژه حیوانات، صدور کارت شهری سگ ها، نصب تابلوهای راهنما و توسعه سامانه های گزارش مردمی پیشنهاد شده است. همچنین بر آموزش ماموران شهری و مشارکت سازمان های مردم نهاد در نگهداری و آموزش حیوانات خانگی تاکید شده است.

سازمان دامپزشکی کشور

در حوزه سلامت و کنترل حیوانات، سازمان دامپزشکی نقش محوری دارد. نبود سامانه ملی ثبت سگ های خانگی، ضعف پوشش واکسیناسیون و نبود بانک اطلاعاتی جامع به عنوان چالش های اصلی احصا شده است. راهکارهای پیشنهادی شامل ایجاد سامانه ملی ثبت و هویت گذاری، استفاده از میکروچیپ یا کدهای شناسایی الکترونیکی، اجرای برنامه های واکسیناسیون و عقیم سازی، توسعه نظام پایش بیماری های مشترک انسان و حیوان و ایجاد بانک اطلاعاتی بیماری های مرتبط است.

نقش نیروی انتظامی

یکی از مهم ترین یافته های گزارش، وجود خلاهای قانونی در زمینه تعریف مصادیق مجاز و غیرمجاز سگ گردانی است. این وضعیت باعث شده است که دستگاه های انتظامی و قضایی در برخورد با تخلفات با ابهام مواجه شوند. در این میان، نیروی انتظامی با چالش هایی مانند نبود دستورالعمل یکپارچه، فقدان بانک اطلاعاتی مشترک و افزایش شکایات مردمی روبه رو است. از این رو، گزارش پیشنهاد می کند که آیین نامه مشخصی برای نحوه برخورد با تخلفات تدوین شود و امکان استعلام هویت و وضعیت سلامت حیوانات از طریق سامانه های الکترونیکی فراهم گردد. همچنین تجهیز ماموران به ابزارهای شناسایی دیجیتال، راه اندازی خطوط ویژه دریافت شکایات و تعیین تکلیف حیوانات رهاشده یا خطرناک از دیگر اقدامات پیشنهادی است.

نقش قوه قضائیه

نبود قوانین اختصاصی و برداشت های متفاوت از وضعیت حقوقی سگ گردانی، اثربخشی نظام قضایی را کاهش داده است. به همین دلیل، تدوین سند سیاست قضایی در حوزه سگ گردانی، تعیین مصادیق تخلف و جرم، ایجاد رویه های واحد رسیدگی و تقویت ضمانت های اجرایی در دستور کار قرار گرفته است. علاوه بر این، پیشنهاد می شود که دادستانی ها نقش فعال تری در پیشگیری از تعارض های اجتماعی و رسیدگی به گزارش های مردمی ایفا کنند و برای برخی تخلفات، مجازات های جایگزین و آموزشی در نظر گرفته شود.

رسانه و فرهنگ سازی عمومی

سازمان صداوسیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از مهم ترین بازیگران حوزه فرهنگ سازی اند. چالش اصلی در این حوزه، نبود محتوای منسجم و علمی درباره مسئولیت های اجتماعی صاحبان حیوانات و پیامدهای سگ گردانی در فضاهای عمومی است. در این راستا، طراحی کمپین های ملی، تولید مستندها و برنامه های آموزشی، تدوین راهبرد رسانه ای مشترک و توسعه پیام های فرهنگی درباره مسئولیت پذیری اجتماعی پیشنهاد شده است. گزارش همچنین بر پرهیز از دوگانه سازی های فرهنگی و حرکت به سمت گفت وگوی اجتماعی تاکید دارد.

نقش نظام آموزشی

وزارت آموزش و پرورش نیز به عنوان نهادی اثرگذار در شکل دهی نگرش نسل آینده مورد توجه قرار گرفته است. آموزش مسئولیت پذیری در قبال حیوانات، احترام به حقوق عمومی و مهارت های مواجهه ایمن با حیوانات باید در برنامه های آموزشی مورد توجه قرار گیرد. از جمله پیشنهادها می توان به تولید محتوای آموزشی برای دانش آموزان، برگزاری کارگاه های آگاهی بخشی برای معلمان و والدین، اجرای پویش های آموزشی در مدارس و گنجاندن مباحث مرتبط در کتاب های درسی اشاره کرد.

سلامت عمومی و نقش وزارت بهداشت

وزارت بهداشت نیز در زمینه بیماری های مشترک انسان و حیوان، آموزش عمومی و پایش مخاطرات بهداشتی نقش کلیدی دارد. ایجاد نظام گزارش دهی برخط بیماری ها، توسعه مراکز تخصصی مقابله با بیماری های زئونوز، افزایش آموزش های تخصصی و تقویت همکاری میان دستگاه های مسئول از جمله پیشنهادها است.

جمع بندی

مسئله سگ گردانی در ایران صرفا یک موضوع مرتبط با نگهداری حیوانات خانگی نیست؛ بلکه به چالشی چندبعدی در حوزه حقوق عامه، سلامت عمومی، نظم شهری، فرهنگ اجتماعی و حکمرانی تبدیل شده است. تحلیل ارائه شده حاکی از آن است که نبود قوانین جامع، ضعف هماهنگی نهادی، کمبود زیرساخت های شهری و کاستی های آموزشی و فرهنگی، زمینه ساز شکل گیری تعارض های گسترده میان گروه های مختلف اجتماعی شده است. از این رو، گزارش بر ضرورت گذار از رویکردهای پراکنده و واکنشی به سمت یک نظام تنظیم گری منسجم تاکید می کند. راهبرد پیشنهادی مبتنی بر حکمرانی چندسطحی، تقسیم مسئولیت میان نهادهای ملی و محلی، توسعه زیرساخت های مدیریتی، ایجاد سامانه های هویت گذاری و ثبت اطلاعات، تقویت آموزش عمومی و ارتقای هماهنگی میان دستگاه های اجرایی است. در این چارچوب، مدیریت پدیده سگ گردانی تنها از طریق ترکیب سیاست های حقوقی، اجرایی، فرهنگی و آموزشی امکان پذیر خواهد بود.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی شهری شهراندیشان با مدیریت فاطمه سادات ناظری در سال 1404 انجام شده است.