ائتلاف امنیتی پنج کشور اروپایی؛ منطق شکل گیری و دلالت های آن برای ایران

تحولات امنیتی رخ داده در قاره اروپا پس از درگیری های اوکراین و تثبیت نااطمینانی های عمیق نسبت به پایداری تعهدات دفاعی ایالات متحده، شتاب بی سابقه ای به بازطراحی ساختارهای امنیتی غرب بخشیده است. در این میان، ظهور ائتلاف موسوم به E5 متشکل از پنج قدرت اصلی نظامی و اقتصادی قاره شامل فرانسه، بریتانیا، آلمان، ایتالیا و لهستان، نشان دهنده شکل گیری یک هسته سخت و چابک برای تصمیم گیری های فراتر از بروکراسی سنگین اتحادیه اروپا و ناتو است. بررسی دقیق روند تکوین و دامنه ماموریت های این ساختار نوظهور ثابت می کند که عملکرد آن دیگر محدود به حوزه یورو-آتلانتیک نبوده و به شکل مستقیمی در حال بلعیدن پرونده های امنیتی غرب آسیا است. فهم منطق راهبردی پشت این همگرایی ۵ کشوری، شناساگر تغییرات بنیادین در ادراک امنیتی قاره کهن نسبت به جمهوری اسلامی ایران بوده و لزوم بازتعریف سناریوهای مواجهه دیپلماتیک و دفاعی کشور را در برهه ای حساس یادآوری می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

ارزیابی تحولات ساختاری در زیست بوم امنیتی بین الملل، همواره یکی از ارکان اصلی تدوین استراتژی های ملی محسوب می شود. در سال های اخیر، عدم تمایل یا ناکارآمدی سازوکارهای سنتی مانند اتحادیه اروپا به دلیل اصل اجماع ۲۷ کشور، مانعی جدی در پاسخ دهی سریع به بحران های ژئوپلیتیکی ایجاد کرده است. ورود مفاهیمی چون امنیت انرژی، آزادی دریانوردی در آبراه های حیاتی بین المللی و بازدارندگی منطقه ای به دستور کار رسمی ائتلاف E5، خلا تحلیلی چشمگیری را در ادبیات سیاست خارجی کشور نمایان می سازد. اگرچه در ابتدا تصور می شد این ائتلاف صرفا بستری موقت برای مدیریت جنگ در شرق اروپا باشد، اما تثبیت نشست های آن در سطح سران و وزرای دفاع، خروج موضوع از حالت انفعالی را قطعی ساخته است. هدف اصلی این مطالعه، کالبدشکافی پیشران های سه گانه سیاسی، نظامی و ژئوپلیتیکی شکل گیری ائتلاف پنج کشور اروپایی و استخراج دقیق پیامدهای متصدیانه آن بر پویایی های راهبردی ایران در ابعاد منطقه ای و بین المللی است تا از غافلگیری استراتژیک دستگاه دیپلماسی و دفاعی کشور جلوگیری شود.

تحول ساختاری در معماری امنیتی اروپا و ظهور ائتلاف E5

سیر تکاملی ائتلاف E5 را باید در چارچوب تلاش قدرتهای اصلی اروپا برای عبور از ناکارآمدی های ساختاری ناتو و اتحادیه اروپا تحلیل کرد. قاعده اجماع در اتحادیه اروپا بارها موجب شده است که کشورهایی نظیر مجارستان یا اسلواکی، روندهای تصمیم گیری کلان در اعطای کمک های نظامی یا اعمال تحریم ها را مختل سازند. در چنین بستری، E5 به عنوان «ائتلاف مشتاقان» متولد شد تا چابکی عملیاتی را به تصمیمات دفاعی قاره بازگرداند. آغاز رسمی این روند از نوامبر ۲۰۲۴ در سطح وزرای دفاع در برلین کلید خورد و طی نشست های متوالی در هلنو، بروکسل و پاریس در سال ۲۰۲۵، ابعاد عملیاتی تری به خود گرفت. تعمیق پیوندهای دوجانبه و چندجانبه مانند معاهده لندکاستر هاوس ۲.۰ میان فرانسه و بریتانیا، پیمان همکاری دفاعی آلمان و بریتانیا، و احیای مجدد ساختار «مثلث وایمار» (آلمان، فرانسه و لهستان)، زیرساخت های حقوقی و سیاسی این ائتلاف را مستحکم تر ساخت.

نقطه عطف تاریخی این سازوکار، برگزاری نشست سران در ژوئن ۲۰۲۶ در برلین با حضور رهبران هر پنج کشور و دبیرکل ناتو بود. بیانیه مشترک این نشست نشان داد که 5E دیگر یک انجمن گفتگوی ساده نیست، بلکه به عنوان هدایت کننده و موتور محرک اصلی سیاست دفاعی اروپا عمل می کند. این ائتلاف تلاش دارد ضمن پوشش ریسک های ناشی از انزواطلبی احتمالی آمریکا، ستون اروپایی ناتو را بازسازی کرده و سهم قاره را در تامین امنیت خود افزایش دهد.

پیشران های سه گانه شکل گیری ائتلاف ۵ قدرت اروپایی

تحلیل منطق راهبردی E5 نشان می دهد که این پدیده حاصل هم افزایی سه پیشران بنیادی در محیط بین الملل است:

پیشران سیاسی – امنیتی

نیاز به هماهنگی سریع در برابر بحران ها و اتخاذ تصمیمات بدون گیر افتادن در بروکراسی ۲۷ کشور اتحادیه اروپا، انگیزه اصلی شکل گیری این گروه بوده است. پیشنهادهایی مانند تبدیل E5 به یک «شورای امنیت غیررسمی برای اروپا» موید حرکت به سمت مدل اروپای دو سرعته در حوزه دفاعی است. علاوه بر این، نوسانات در تعهدات امنیتی واشنگتن و فشارهای آمریکا برای افزایش سهم بودجه دفاعی، اروپا را به سمت ایجاد بستری بومی برای مدیریت بحران سوق داده است.

پیشران نظامی و صنعتی

جنگ فرسایشی شرق اروپا کاستی های شدید در ذخایر مهمات، زنجیره های تامین و ظرفیت های تولیدی صنایع دفاعی قاره را آشکار ساخت. ائتلاف E5 ماموریت یافته است تا بستر لازم برای خرید های مشترک، استانداردسازی تجهیزات، ارتقای تحرک نظامی و توسعه فناوری های پیشرفته نظیر سامانه های ضربتی دوربرد، پدافند موشکی، هوش مصنوعی و پهپادها را فراهم آورد. هدف اصلی، ایجاد یک ارتش مجزای اروپایی نیست، بلکه تقویت پایه های صنعتی برای خوداتکایی بیشتر عملیاتی است.

پیشران ژئوپلیتیکی و تغییر جغرافیای تهدید

تثبیت نگاه به روسیه به عنوان یک تهدید دائمی و بلندمدت، همراه با تسری بحران ها به خاورمیانه و خطوط مواصلاتی بین المللی، رهبران اروپایی را به این نتیجه رسانده که امنیت قاره دیگر در مرزهای جغرافیایی آن محدود نمی شود. در نتیجه، افق دید E5 به سرعت از جبهه شرقی به حوزه پیرامونی و غرب آسیا گسترش یافته است.

تغییر ادراک راهبردی اروپا نسبت به ایران و پیامدهای آن

بررسی دقیق بیانیه های رسمی E5 به ویژه سند ژوئن ۲۰۲۶ نمایانگر تغییر موقعیت پرونده ایران در محاسبات امنیتی اروپا است. در حالی که در اسناد نخستین سال ۲۰۲۵ نامی از ایران دیده نمی شد، در اسناد ۲۰۲۶ موضوعات مرتبط با ایران به یکی از محورهای کلیدی تبدیل گردیده است. این تحول حائز چند پیامد و دلالت راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران است:

افزایش انسجام و یکپارچگی مواضع اروپا

شکل گیری E5 ظرفیت ایران برای بهره گیری از شکاف ها و اختلافات میان کشورهای اروپایی را به شدت کاهش می دهد. هماهنگی میان پنج قدرت اصلی بدان معناست که موضع گیری در قبال برنامه هسته ای، توان موشکی و تحولات منطقه ای ایران با یکدستی و فشار دیپلماتیک بیشتری همراه خواهد بود.

گسترش نقش آفرینی نظامی و دریایی در خاورمیانه

تصریح بیانیه E5 بر آمادگی برای مشارکت در ماموریت های چندملیتی دریایی به رهبری بریتانیا و فرانسه جهت تضمین آزادی کشتیرانی و مین روبی در تنگه هرمز، نشان دهنده عزم اروپا برای ایفای نقش مستقیم امنیتی در خلیج فارس است.

امنیتی سازی کامل پرونده ایران

در ادراک جدید E5، ایران دیگر صرفا یک مسئله دیپلماتیک یا هسته ای نیست، بلکه متغیری مستقیم در معادله امنیت انرژی، ثبات بازارهای جهانی و امنیت خطوط مواصلاتی اروپا تعریف می شود.

پیوند زدن امنیت یورو-آتلانتیک به غرب آسیا

رهبران اروپایی تحولات خاورمیانه و بحران های نظامی منطقه را دارای آثار مستقیم بر ثبات اقتصادی و اجتماعی خود دانسته و بر همین اساس، مداخله و تنظیم گری امنیتی در این منطقه را حق راهبردی خود تلقی می کنند.

جمع بندی

ائتلاف امنیتی E5 متشکل از پنج قدرت اصلی نظامی و اقتصادی قاره شامل فرانسه، بریتانیا، آلمان، ایتالیا و لهستان، برای عبور از بروکراسی سنگین اتحادیه اروپا و ناتو شکل گرفته است. این ائتلاف را نباید حرکتی نمادین یا یک توافق موقت مقطعی پنداشت؛ بلکه این سازوکار نشان دهنده یک شیفت پارادایمی در معماری دفاعی اروپا و حرکت به سمت ساختار چابک قدرت است. اگرچه این گروه هنوز فاقد دبیرخانه دائمی یا ساختار حقوقی الزام آور یک سازمان بین المللی است، اما فرایند تصمیم گیری های آن در حال تبدیل شدن به رویه غالب در غرب است. برای جمهوری اسلامی ایران، این تحول به معنای مواجهه با یک بلوک غربی هماهنگ تر و امنیتی تر است که مسائل منطقه را با دیدگاه سخت افزاری ارزیابی می کند. اتخاذ دیپلماسی هوشمند، رصد مستمر تحولات این ائتلاف، و بازتعریف سناریوهای مواجهه دریایی و منطقه ای، از الزامات اجتناب ناپذیر دستگاه های سیاست خارجی و دفاعی کشور در راستای حفظ منافع ملی به شمار می رود.

این مطالعه در پژوهشکده ابرار معاصر تهران توسط یاسر نورعلی وند در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.