فراحکمرانی؛ راهبری در دوران تحول

امروزه در گوشه و کنار کشور نوای حکمرانی در انواع و ابعاد گوناگون به گوش می رسد و حکمرانی بر هر جاندار و بی جانی، بی قاعده و ارزان جاری می گردد. دانشگاه ها، پژوهشگاه ها، مراکز علمی و تحقیقاتی، اساتید، دانشجویان، کارشناسان، مسئولان همه و همه بخش زیادی از فعالیت های خود را به سمت و سوی حکمرانی سوق داده اند و ماهانه صدها نشست و همایش با محوریت موضوعات مختلف حکمرانی در کشور برگزار می شود. انواع و اقسام حکمرانی نیز در سپهر سیاستگذاری کشور به چشم می خورد؛ لذا مسئله مهم در میان انواع حکمرانی، چگونگی هماهنگی آن ها در راستای اهداف توسعه ای کشور است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در روزگاری که مسائل پیچیده و تحولات عمده ای در جامعه ایجاد شده است، انواع مختلف حکمرانی در کشور مطرح است و روز به روز بر کمیت و کیفیت آن ها نیز افزوده می شود که با حداقل ارتباط با یکدیگر به صورت جزیره ای فعالیت می کنند. لذا ضروری است که انواع مختلف حکمرانی در کشور در سطح کلان مدیریت شده و در یک چارچوب هماهنگ، هدفی مشترک را که همانا توسعه کشور است، دنبال کنند. فراحکمرانی به عنوان یک رویکرد جامع و نوین، می تواند پاسخگوی نیازهای پیچیده و چندبعدی دوران تحول اجتماعی و اقتصادی در ایران باشد. این رویکرد با تاکید بر شفافیت، کارایی، مشارکت و هماهنگی، می تواند به بهبود فرآیندهای حکمرانی و ارتقای کیفیت زندگی جامعه کمک کند. فراحکمرانی نه تنها نظریه حکمرانی را غنی می کند، بلکه به توسعه مدیریت دولتی و حکمرانی جهانی نیز کمک می کند؛ بنابراین، با توجه به تنوع، تعدد و پیچیدگی های حکمرانی در ایران، فراحکمرانی نه تنها ضروری بلکه حیاتی به نظر می رسد. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی انواع حکمرانی پرداخته و ضمن بررسی فراحکمرانی به ارائه راهکارهای پیشنهادی پرداخته است.

فراحکمرانی و بهبود فرآیندهای تصمیم گیری

فراحکمرانی به عنوان یک رویکرد نوین در مدیریت کلان، به ایجاد و بهبود سیستم ها و فرآیندهای حکمرانی می پردازد. این مفهوم در پاسخ به پیچیدگی های روزافزون اجتماعی، اقتصادی و فناوری، ظهور یافته و به دنبال آن است که شیوه های سنتی حکمرانی را با روش های منعطف تر و جامع تری جایگزین کند. فراحکمرانی یک سبک ابرحکمرانی نیست، بلکه یک نگرش و رویکردی است که انتظار می رود به غلبه بر برخی از ناکامی های معمول هر یک از سبک های حکمرانی و ترکیب آن ها کمک کند. فراحکمرانی، عملی از سوی فراحکمرانان است که مستلزم هماهنگی یک یا چند حالت حکمرانی با استفاده از ابزارها، روش ها و استراتژی های مختلف برای غلبه بر نارسایی های حکمرانی است. با توجه به پیچیدگی های موجود در حکمرانی های مختلف، فراحکمرانی می تواند با ایجاد سازوکارهای نظارتی و ارزیابی منظم، کارایی و اثربخشی حکمرانی ها را ارتقا دهد. این امر می تواند به بهبود عملکرد و نتایج کلی حکمرانی در کشور منجر شود.

فراحکمرانی نوعی تقسیم نقش بین سبک های مختلف حکمرانی است. فراحکمرانی می تواند فرایندهای تصمیم گیری را با ارائه چارچوبی برای حکمرانی بر عرصه های تعاملی بهبود بخشد. فراحکمرانی می تواند با مدیریت و هدایت عرصه های حکمرانی تعاملی بدون خفه کردن ظرفیت خودتنظیمی آن ها، فرایندهای تصمیم گیری پویاتر و سازگارتر را ارتقا دهد که منعکس کننده عقلانیت در حال تحول در ترتیبات و تمهیدات حکمرانی است. فراحکمرانی شامل تنظیم قوانین پایه در لایه بالایی، هدایت شبکه ها در لایه میانی و مدیریت شبکه های پروژه فردی در پایین ترین لایه است. این امر بر فرآیندهای تصمیم گیری، تشکیل ائتلاف و تعادل بین شیوه های حکمرانی تاثیر می گذارد. درک فراحکمرانی برای افزایش تصمیم گیری دموکراتیک، مدیریت عدم قطعیت ها، بهینه سازی شبکه ها و تسهیل همکاری های بین شبکه ای بسیار مهم است.

دلایل اهمیت فراحکمرانی در کشور

در ایران، مانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه، نظام های حکمرانی ممکن است با مشکلاتی مانند بوروکراسی پیچیده، فساد و ناکارآمدی مواجه باشند. فراحکمرانی با ارائه چارچوب ها و ابزارهای نوین می تواند به بهبود هماهنگی و کاهش این مشکلات کمک کند. از مهم ترین دلایل توجه به فراحکمرانی، نیاز به هماهنگی بهتر بین نهادها و سازمان های مختلف است. در ایران، بسیاری از نهادها به صورت مجزا و گاه با اهداف متضاد عمل می کنند که منجر به پراکندگی و عدم هماهنگی می شود. فراحکمرانی می تواند با ایجاد سازوکارهای هماهنگی و کاهش همپوشانی ها به کارآیی بیشتر کمک کند. فراحکمرانی می تواند با اعمال ابزارهای اطلاعاتی و ایجاد شفافیت بیشتر، به کاهش فساد کمک کند. انتشار اطلاعات و تبادل دوطرفه اطلاعات می تواند به ارتقای سطح پاسخگویی و اعتماد عمومی کمک کند. از سوی دیگر، ایران با چالش های متعددی از جمله تحریم ها و فشارهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی متعدد مواجه است. فراحکمرانی با ارائه راهکارهای انعطاف پذیر و امکان تطبیق با شرایط متغیر، می تواند به مدیریت بهتر بحران ها و پاسخگویی به تغییرات کمک کند. این رویکرد مدیریت کلان، با ارائه چارچوب ها و ابزارهای بهتر برای سیاستگذاری، می تواند به افزایش کارآیی و اثربخشی سیاست ها کمک کند. این شامل استفاده بهینه از منابع، کاهش هزینه ها و افزایش کیفیت خدمات عمومی است. همچنین با توجه به جهانی شدن و تاثیرات خارجی بر سیاست ها و اقتصاد ایران، نیاز به فراحکمرانی برای هماهنگی با استانداردها و نهادهای بین المللی وجود دارد. این امر می تواند به بهبود روابط بین المللی و جذب سرمایه گذاری خارجی کمک کند. در مجموع، توفیق فراحکمرانی مستلزم هماهنگی راهبردی، جامعیت و توانایی یکپارچه سازی انواع مختلف شیوه های حکمرانی و بازیگران و ذی نفعان برای دستیابی به اهداف مشترک است.

راهکارهای پیشنهادی به منظور به کارگیری فراحکمرانی

به منظور هماهنگی حکمرانی های مختلف در کشور و به کارگیری فراحکمرانی راهکارهای مختلفی ارائه می شود که عبارتند از:

• ملموس تر کردن مفهوم انتزاعی فراحکمرانی با انجام یک بررسی سیستماتیک از ادبیات فراحکمرانی انجام شود؛
• طراحی و پیاده سازی یک چارچوب فراحکمرانی مبتنی بر شرایط داخلی که تمامی انواع حکمرانی را در راستای اهداف توسعه ای کشور هماهنگ کند؛
• از فناوری هایی مانند هوش مصنوعی، بلاکچین و داده کاوی برای بهبود فرایندهای تصمیم گیری و اجرای سیاست های انواع حکمرانی در کشور استفاده شود؛
• از آنجایی که شبکه حکمرانی ها از بازیگران متعدد با منابع و منافع مختلف تشکیل شده اند و با فرایندهای تعاملی پیچیده مشخص می شوند، نمی توان به راحتی آن ها را کنترل کرد؛ بنابراین تلاش ها به جای کنترل باید در جهت «هدایت» یا «تسهیل» باشد.

جمع بندی

در روزگاری که مسائل پیچیده و تحولات عمده ای در جامعه ایجاد شده است، انواع مختلف حکمرانی در کشور مطرح است و روز به روز بر کمیت و کیفیت آن ها نیز افزوده می شود که با حداقل ارتباط با یکدیگر به صورت جزیره ای فعالیت می کنند. لذا ضروری است که انواع مختلف حکمرانی در کشور در سطح کلان مدیریت شده و در یک چارچوب هماهنگ، هدفی مشترک را که همانا توسعه کشور است، دنبال کنند. فراحکمرانی به عنوان یک رویکرد جامع و نوین، می تواند پاسخگوی نیازهای پیچیده و چندبعدی دوران تحول اجتماعی و اقتصادی در ایران باشد. فراحکمرانی نوعی تقسیم نقش بین سبک های مختلف حکمرانی است. در ایران، بسیاری از نهادها به صورت مجزا و گاه با اهداف متضاد عمل می کنند که منجر به پراکندگی و عدم هماهنگی می شود. فراحکمرانی می تواند با ایجاد سازوکارهای هماهنگی و کاهش همپوشانی ها به کارآیی بیشتر کمک کند. به منظور کارایی بیشتر فراحکمرانی نیز می توان راهکارهایی همچون ملموس تر کردن مفهوم انتزاعی فراحکمرانی با انجام یک بررسی سیستماتیک از ادبیات فراحکمرانی را به کار گرفت.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات فراحکمرانی توسط کاظم خزائی در سال 1403 انجام شده است.