سهمیه ایثارگری به عنوان مجوز و امتیاز؛ مبانی قانونی و حکم پیشنهادی
بررسی عرصه های مختلف حمایت از ایثارگران و احکام پیشنهادی اخذ مجوزهای کسب و کار جهت بهره مندی ایثارگران
سهمیه ایثارگری به عنوان مجوز و امتیاز در بسیاری از کشورها، به ویژه در ایران، به منظور ارائه برخی از خدمات و مزایای ویژه به افرادی که در جبهه های جنگ یا شرایط سخت و خطرناک دیگری به خدمت وطن پرداخته اند، تعیین می شود. این سهمیه عمدتا برای مقابله با عوامل محیطی ضروری است و به عنوان تشویق و تقدیر از تلاش های این افراد تعبیه می شود. سهمیه ایثارگری به عنوان مجوز و امتیاز در ایران تحت حمایت قوانین متعددی قرار دارد. بندهایی از قوانین مرتبط با سهمیه ایثارگری عبارتند از بند 7 ماده 110 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که حقوق ایثارگران به عنوان سمتی از حقوق شهروندی تایید شده است و قانون ایثارگران که در سال 1359 تصویب شده است و حقوق و مزایای ویژه ای را برای ایثارگران تعریف کرده و وظایف دولت را نسبت به ایثارگران مشخص می کند.
ضرورت و اهداف پژوهش
در بسیاری کشورها، همچون تاجیکستان، ترکمنستان، هند، کره جنوبی و شمالی، لیبی، کویت، کوبا، کانادا، آمریکا، ژاپن، آلمان، فرانسه و کشورهای دیگر، به تناسب نیاز، امتیازهای خاصی به ایثارگران ارائه می شود. ایران نیز به عنوان کشوری که هشت سال درگیر جنگی تحمیلی بوده است؛ با تاسیس نهادهایی نظیر بنیاد شهید انقلاب اسلامی، سازمان امور جانبازان و ستاد امور آزادگان در این راه گام برداشته است. این سازمان ها در سال 1383 با هم ادغام شده و تشکیلات سازمانی منسجمی برای حمایت از ایثارگران تحت عنوان بنیاد شهید و امور ایثارگران را تشکیل دادند. به علاوه، حمایت از ایثارگران، همواره مورد تاکید رهبران معظم انقلاب نیز بوده است. در جمهوری اسلامی ایران، قوانین متعددی برای حمایت و اعطای امتیازات مختلف به ایثارگران وجود دارد که این پژوهش، ضمن توصیف اجمالی حمایت های مذکور، سهمیه ایثارگری در حوزه مجوزهای کسب و کار را مورد نقد قرار می دهد.
عرصه های مختلف حمایت از ایثارگران
عرصه های مختلف حمایت از ایثارگران عبارتند از:
- قانون جامع خدمات رسانی به ایثارگران مصوب 02/10/1391: ایثارگر در این قانون به کسی اطلاق می شود که برای استقرار و حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی و دفاع از کیان نظام جمهوری اسلامی ایران و استقلال و تمامیت ارضی کشور، مقابله با تهدیدات و تجاوزات دشمنان داخلی و خارجی انجام وظیفه کرده و شهید، مفقودالاثر، جانباز، اسیر، آزاده و رزمنده شناخته شود؛
- خدمات مسکن: خدمات مسکن، شامل تامین و واگذاری زمین یا مسکن، واگذاری منازل اجاره به شرط تملیک و ودیعه مسکن استیجاری است؛
- بهداشت و درمان: خدمات بهداشت و درمان شامل تامین صد درصد هزینه های بهداشتی درمانی به صورت بیمه سلامت، بیمه همگانی، بیمه مکمل و بیمه خاص (خدماتی که مشمول قوانین بیمه همگانی و تکمیلی نمی شوند) خانواده شاهد، جانبازان، آزادگان و افراد تحت تکفل آنان بر عهده دولت بوده و اعتبارات آن هر ساله در قوانین بودجه سنواتی منظور می شود؛
- تسهیلات اداری و استخدامی: تسهیلات اداری و استخدامی عبارتند از: الف) کسب حداقل هشتاد درصد حدنصاب آزمون علمی آخرین نفر پذیرفته شده برای مشمولان متقاضی استخدام در ادارات آموزش و پرورش و علوم تحقیقات و فناوری؛ ب) پرداخت حداقل یک و نیم برابر حقوق کارکنان دولت به کلیه والدین شاهد؛ و ج) برخورداری از کاهش ساعت کاری به کلیه همسران شاهد شاغل.
- اشتغال و کارآفرینی: تسهیلات در زمینه اشتغال و فناوری عبارتند از: الف) بنیاد موظف است نسبت به ایجاد صندوق اشتغال و کارآفرینی ایثارگران اقدام کرده و اساسنامه آن را تدوین و به تصویب هیات وزیران برساند؛ ب) در صورتی که در راستای دستیابی فرزندان شاهد، جانبازان بیست و پنج درصد و بالاتر و آزادگان بیکار به مشاغل مناسب، نیاز به فراگیری دوره های آموزشی و مهارتی باشد، به منظور تامین حداقل معاش آنان در طول دوره آموزش (حداکثر تا هجده ماه) کمک هزینه زندگی معدل هفتاد و پنج درصد حداقل حقوق کارکنان دولت و برای یک بار توسط بنیاد پرداخت خواهد شد؛
- معیشت و رفاه: تسهیلات در زمینه معیشت و رفاه عبارتند از: الف) صد درصد حقوق و فوق العاده شغل و سایر فوق العاده ها اعم از مستمر و غیرمستمر شاهد، جانبازان و آزادگان از پرداخت مالیات معاف هستند؛ ب) بیمه درمانی فرزندان ذکور شهدا پس از فراغت از تحصیل تا زمان اشتغال حداکثر به مدت سه سال توسط بنیاد محاسبه و پرداخت می شود؛ و ج) کلیه مشمولان این ماده از پرداخت هزینه بلیط اتوبوس و مترو (داخل شهری) معاف هستند؛
- سهمیه های ایثارگران در اخذ مجوزهای کسب و کار: مجوزهای درنظر گرفته شده برای سهمیه ایثارگری در درگاه ملی مجوزهای کسب و کار که تا کنون به وزارت امور اقتصاد و دارایی معرفی شده است، عبارتند از: الف) پروانه کسب فروشگاه بزرگ چند منظوره و زنجیره ای مال؛ ب) پروانه کسب اتحادیه کشوری آسانسور، پله برقی و خدمات وابسته؛ و ج) پروانه کسب اتحادیه کشوری صنف کسب و کارهای مجازی.
احکام پیشنهادی اخذ مجوزهای کسب و کار جهت بهره مندی ایثارگران
حمایت از ایثارگران، از جمله وظایف مهم حاکمیت است؛ این حمایت ها نه با هدف جبران فداکاری های آن ها، بلکه به منظور تکریم و از باب ادای دین به این عزیزان انجام می پذیرد و مسلم است که ایثار و از خودگذشتگی قابل جبران نیست. با این وجود، مسئله ای که مطرح می شود آن است که حمایت ها و امتیازات مذکور تا چه میزان عادلانه هستند. سزاوار بودن حمایت های مالی و رفاهی محل اتفاق نظر است و شکی نیست، ایثارگران و خانواده های معظم آنان، تاجای ممکن نباید درگیر مشکلات مالی و معیشتی شوند؛ اما حمایت در برخی زمینه ها از خانواده ایثارگران مورد نقد قرار گرفته شده است. از جمله، اعطای امتیازات مختلف در حوزه آزمون های علمی و دانشگاهی، استخدام و همچنین مجوزهای کسب و کار. درنظر گرفتن اولویت ورود در عرصه های مختلف، فارغ از مسائل مالی، غیر منطقی به نظر می رسد. این مشکل در موضوع مجوزهای کسب و کار بیشتر نمایان می شود؛ چراکه سیاست حاکم در این زمینه، تسهیل گری و حمایت از فعالان اقتصادی است و اینکه ایثارگران محترم، در شرایط مساوی، در اخذ مجوزهای کسب و کار در اولویت باشند، با سیاست مذکور در تناقض است و موجب بی جواب ماندن سوالات و انتقادات منطقی در این زمینه می شود. احکامی که در این زمینه پیشنهاد می شود شامل موارد زیر است:
- حکم اول: مجوزهای وزارت صنعت، معدن و تجارت، با عناوین ذیل، ابطال شوند. تسهیلات موضوع ماده 2 «آیین نامه اجرایی نحوه صدور و تمدید پروانه کسب جانبازان، آزادگان و خانواده معظم شهدا» اعم از «1. معافیت از پرداخت هزینه های صدور و تمدید پروانه کسب، 2. معافیت از پرداخت هزینه دوره آموزش صدور و تمدید پروانه کسب و 3. معافیت از پرداخت هزینه حق عضویت سال اول» در شرایط کاربرگ های اصلی نظیر کاربرگ های ابطال شده، اعمال خواهد شد؛
- حکم دوم (پیشنهاد تصویب در هیات وزیران): کلیه امتیازات در نظر گرفته شده برای ایثارگران در حوزه مجوزهای کسب و کار، به استثناء معافیت های مالی، در صورتی که مستند قانونی نداشته باشند، از تاریخ تصویب این مصوبه لغو شوند.
جمع بندی
حمایت از ایثارگران، از جمله وظایف مهم حاکمیت است؛ این حمایت ها نه با هدف جبران فداکاری های آن ها، بلکه به منظور تکریم و از باب ادای دین به این افراد انجام می پذیرد. با این وجود، مسئله ای که مطرح می شود آن است که حمایت ها و امتیازات مذکور تا چه میزان عادلانه هستند. در سزاوار بودن حمایت های مالی و رفاهی اتفاق نظر وجود دارد؛ اما حمایت در برخی زمینه ها مورد نقد قرار گرفته است. از جمله آن ها، اعطای امتیازات مختلف در حوزه ی آزمون های علمی و دانشگاهی، استخدام و همچنین مجوزهای کسب و کار است.. این مشکل در موضوع مجوزهای کسب و کار بیشتر نمایان می شود؛ چراکه سیاست حاکم در این زمینه، تسهیل گری و حمایت از فعالان اقتصادی است و اینکه ایثارگران، در شرایط مساوی، در اخذ مجوزهای کسب و کار در اولویت باشند، با سیاست مذکور در تناقض است. در این راستا احکام قانونی در راستای عادلانه کردن حمایت ها در زمینه مجوزهای کسب و کار تدوین شد.
این مطالعه در اندیشکده مطاف با همکاری محمد قاضی خانلو و حدیث دانش به سفارش مرکز ملی مطالعات، پایش و بهبود محیط کسب و کار وزارت اقتصاد و امور دارایی در سال 1401 انجام شده است.
