بررسی و تحلیل چشم اندازهای تحولات کشور کویت

یکی از کشورهایی که به رغم کوچک بودن سرزمین و تعداد پایین جمعیت، در روابط و تعاملات منطقه خاورمیانه مهم و تاثیرگذار بوده، کشور کویت است. بیشتر جمعیت این کشور از مهاجران هستند و دارای اقتصاد نفتی است. این کشور دارای مرز مشترک آبی با ایران است. با توجه به قرارگیری بین دو کشور ایران و عربستان و همچنین سابقه اشغال نظامی توسط عراق، کشور کویت سیاست خود را بر پایه ی ژئواستراتژیک و میانجی­گری در مسائل مختلف منطقه خلیج فارس قرار داده است. مواردی چون اجتناب از سیاست خارجی شتاب­زده، پرهیز از افراط­ گرایی سیاسی و ارتباط و تعامل مسالمت آمیز با اغلب کشورهای منطقه و فرامنطقه ای، ثبات اقتصادی و سیاسی مطلوبی را برای این کشور به ارمغان آورده است.

 ضرورت و اهداف پژوهش

منطقه جغرافیایی خلیج فارس در اثر وجود اهداف و منافع مختلف ایدئولوژیکی، مذهبی و وجود منابع نفتی و گازی فراوان از اهمیت فراوانی برخوردار است. همچنین مداخله و دخالت گسترده ­ی کشورهای فرامنطقه ای چون انگلستان، آمریکا، رژیم صهیونیستی و… این منطقه را به یکی از مناطق مهم و حساس دنیا تبدیل کرده است. این منطقه در طول تاریخ به لحاظ تسلط و حاکمیت حکومت های ایرانی بر آن، همچنین طول و گسترش سواحل ایران در کنار آن به نام «خلیج فارس» معروف بوده است. در این منطقه هرکدام از کشورها سعی می کنند با جهت گیری و اتحاد مناسب اهداف خود را پیش بگیرند. کشور کویت یکی از کوچک ترین کشورهای حوزه خلیج فارس است که اغلب جمعیت چهار میلیونی آن را مهاجران تشکیل می دهند. دسترسی به خلیج فارس، دارا بودن حدود 10 درصد ذخایر نفتی جهان و برخورداری از منابع مالی ناشی از صادرات نفت، جایگاه کلیدی به این کشور در منطقه بخشیده است. این کشور ازجمله کشورهایی بوده است که تاکنون روابط مناسب و به دوراز تنش با ایران در پیش گرفته است. ازاین رو ضروری است نگاه راهبردی به سیاست ها و تحولات این کشور در مسائل و چالش های منطقه ای و جهانی داشته باشیم.

بررسی روند تحولات کشور کویت

کشور کویت از لحاظ داشتن جمعیت باسواد خصوصا در میان زنان، آزادی مطبوعات و جمعیت زیر خط  فقر بسیار کم (نزدیک به صفر) در میان کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و همچنین سایر کشورهای عرب از موقعیت ویژه ای برخوردار است. اگرچه در این کشور نیز به مانند اکثر کشورهای عرب، جابجایی قدرت به صورت موروثی صورت می گیرد، اما وجود قوای مجریه و قضائیه به همراه یک پارلمان منتخب که زنان و مردان در آن حق انتخاب شدن و انتخاب کردن دارند موضوعی است که کویت را از لحاظ ساختار سیاسی از سایر کشورهای عرب خلیج فارس متمایز می نماید. این بخش از پژوهش به بررسی کنش های منطقه ای، بین المللی و فرامنطقه ای این کشور پرداخته است.

• کنش های منطقه ای: موقعیت جغرافیایی کشور کویت در قالب قرارگیری در میان سه قدرت عمدتا رقیب (ایران، عربستان و عراق) باعث شده که نحوه و جهت گیری سیاست خارجی این کشور مهم تلقی شود. همچنین این موارد باعث شده است که این کشور طی سالیان اخیر در بحران های و چالش های مختلف منطقه، اغلب سیاست دوری از مناقشات منطقه ای و تعادل در روابط و تعاملات خارجی خود با کشورهای منطقه باهدف احترام متقابل و تحقق منافع ملی را در پیش گیرد. تلاش این کشور برای حل سیاسی و مسالمت آمیز بحران یمن، تلاش برای پایان دادن به تحریم قطر، حمایت از برجام، انتقاد از خروج آمریکا از برجام، موضع گیری از گسترش فعالیت های هسته ای رژیم صهیونیستی و… نشان از این دارد که این کشور می کوشد رویه ای مستقل از کشورهای جبهه عربی به خصوص عربستان داشته باشد.
• کنش های بین المللی: موقعیت ژئوپلیتیک کویت به عنوان کشوری کوچک و ذره ای، قرارگیری در میان قدرت های عمده منطقه، سابقه اشغال توسط همسایه شمالی و هویت اسلامی – عربی ازجمله مولفه هایی هستند که در جهت گیری سیاست خارجی کویت موثر بوده اند. بر همین اساس مواردی چون اتکای نظامی به قدرت های بزرگ فرامنطقه ای و دور ماندن از تنش ها و اختلافات ازجمله مهم ترین اولویت های این کشور در سیاست خارجی به شمار می روند.

کنش های فرامنطقه ای: این کشور از دیرباز روابط و تعامل گسترده ای با کشورهای غربی به خصوص آمریکا داشته است؛ به طوری که هم اکنون بیش از 13 هزار سرباز آمریکایی در پایگاه اریفجان مستقر هستند.

موضع گیری این کشور نسبت به پرونده های منطقه ای

 این کشور در خصوص پرونده های مختلف منطقه ای مواضع گوناگونی را اتخاذ کرده است که برخی از آن ها عبارت اند از:

• پرونده هسته ای ایران: یکی از مسائل مهم طی دو دهه ­ی اخیر در روابط منطقه ای و بین المللی پرونده ی هسته ای ایران بوده است. دولت کویت برخلاف جبهه عربی به رهبری عربستان که نگران افزایش قدرت منطقه ای ایران در اثر توافق با غرب بودند، این توافق را منجر به افزایش ثبات، اعتماد سازی و امنیت منطقه تلقی می کند. همچنین استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را حق تمامی کشورها در نظر گرفته است. دولت کویت ضمن انتقاد از خروج آمریکا از برجام، آن را برای حفظ ثبات در منطقه مهم دانسته است. با توجه به مواضع کویت از ابتدای برجام تاکنون می توان این گونه نتیجه گیری کرد که این کشور به نوعی در تلاش است تا علاوه بر حفظ حقوقی هسته ای ایران درباره مسائل نگران کننده، در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس و ایران نیز قراردادهای مشابه برجام به امضا برسد.
• مواضع در مسئله یمن: هرچند این کشور ازجمله کشورهایی است که در ائتلاف نظامی به رهبری عربستان در جنگ علیه یمن مشارکت دارد و حتی 15 جنگنده فرستاده است اما با پیشنهاد 10 میلیارد دلاری عربستان به این کشور برای تامین هزینه های جنگ مخالفت کرد. این کشور به تدریج کوشید نقش میانجی و راه حل سیاسی را در حل وفصل این مسئله در پیش گیرد.
• مواضع کویت در قبال روند عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی: این کشور همواره مخالف عادی سازی و هرگونه ارتباط با رژیم صهیونیستی بود. پس از عادی سازی روابط امارات و اسرائیل اغلب سازمان های مردم نهاد و مجلس این اقدام را محکوم کردند. منابع دولتی در همین راستا گفتند که کویت به هواپیماهای اسرائیلی عازم امارات اجازه نخواهند داد که از آسمان این کشور عبور کنند. ازجمله مهم ترین مولفه های مخالفت کویت با عادی­ سازی روابط را باید در موارد مختلفی چون پیوند تاریخی این کشور با آرمان فلسطین، پایبندی این کشور به ارزش های ناسیونالیسم عربی و همبستگی اسلامی و عدم توجه به پروژه ایران هراسی از سوی کشورهای منطقه و فرامنطقه و… جستجو کرد.

راهکارها و پیشنهادات راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران

روابط و تعاملات کشور کویت با ایران طی سال های اخیر به رغم وقوع موضوعات و چالش های مختلف منطقه ای اما روند ثابت و پایداری داشته است. در بحران های منطقه ای کویت و ایران سطح روابط خود را کاهش داده اند اما هیچ گاه روابط خود را قطع نکرده اند. این کشور طی سال های اخیر کوشیده است روابط متعادل خود را با ایران و عربستان در راستای تحقق منافع خود حفظ کند. مجموعه عواملی چون گسترش ویروس کرونا، سقوط قیمت نفت، تلاش برای ثبات اقتصادی از سوی حاکمیت این کشور می تواند به تعامل بیشتر این دولت با ایران بینجامد. با توجه به سیاستگذاری خاص کویت در رابطه با چالش ها و مسائل مختلف منطقه ای و فرامنطقه ای، اقدامات زیر می بایست از سوی جمهوری اسلامی ایران مدنظر قرار گیرد:

• برنامه های جامعی برای دستیابی به نقشه راه، اهداف مشترک و نقاط افتراق دو کشور تدوین شده و در اختیار دستگاه دیپلماسی کشور قرار گیرد؛ پس از تدوین این نقشه جامع می بایست ستاد فرماندهی واحد برای افزایش سطح مراودات میان ایران و کویت تشکیل شود؛
• وجود زیاد ایرانیان در کشور کویت و ارتباط این کشور با مرزهای جنوبی ایران، بهترین فرصت را برای بهره گیری از ظرفیت دیپلماسی فرهنگی ایران باکویت فراهم کرده است. ایران می بایست از این رویکرد در جهت حل و فصل چالش ها و همکاری های منطقه ای خود استفاده کند؛
• ماهیت مصرف کنندگی این کشور و همچنین اشتراکات مرزی دو کشور می تواند بستر را برای تعاملات و مراودت های اقتصادی طرفین و خنثی سازی تحریم ها فراهم کند.

جمع­ بندی

کشور کویت به عنوان یکی از کشورهای کم جمعیت که اغلب آن ها را مهاجران تشکیل می دهند؛ در منطقه خلیج فارس واقع شده است. همسایگی این کشور با سه قدرت تاثیرگذار ایران، عربستان و عراق فرصت ها و تهدیدات ژئوپلیتیکی برای این کشور در پی داشته است. دولت کویت طی سال های اخیر همواره از روابط مسالمت آمیز مبتنی بر حسن هم جواری با کشورهای منطقه و چالش های دیگر تاکید کرده است. از دیرباز میان ایران و این کشور که اغلب رویه ای مستقل در پیش داشته، تعامل مسالمت ­آمیز فراهم بوده است. در مقابل بحران این کشور به تدریج کوشید نقش میانجی و راه حل سیاسی را در حل و فصل این مسئله در پیش گیرد. همچنین این کشور برخلاف دیگر کشورهای عربی منطقه مخالف هرگونه روابط عادی سازی کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی بوده است. موارد مذکور بستر را برای تعامل و ارتباط راهبردی میان ایران و دولت کویت فراهم کرده است که ضروری است دستگاه دیپلماسی کشور آن را مدنظر داشته باشد.

این مطالعه در موسسه مطالعات راهبردی شبه­ جزیره توسط سید ابوالحسن میری در سال 1400 انجام شده است.