گنبد آهنین مشترک در منطقه خلیج فارس

امنیت منطقه ای همواره یکی از محورهای حیاتی در سیاستگذاری کشورهای خلیج فارس بوده است. این منطقه دارای اهمیت ژئوپلیتیکی ویژه ای است و منابع طبیعی فراوانی دارد. موقعیت استراتژیک خلیج فارس نیز تاثیر زیادی بر ثبات منطقه و اقتصاد جهانی دارد. تحولات سریع و تهدیدات نوین مثل حملات موشکی و پهپادی، کشورها را مجبور به همکاری و راهکارهای نوآورانه کرده است. لذا ایجاد نظام های دفاعی مشترک و افزایش همگرایی امنیتی، از مهم ترین راهکارها برای تضمین امنیت پایدار در این منطقه است. بررسی این روندها کلید فهم تحولات آینده خلیج فارس است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در چهاردهه گذشته امنیت منطقه خلیج فارس بر «هماهنگی دفاعی» میان کشورهای شورای همکاری و وابستگی به قدرت های فرامنطقه ای، به ویژه آمریکا، استوار بود.تحولات اخیر و افزایش تهدیدات موشکی و پهپادی در سال های اخیر، (به ویژه حملات مستقیم در سال ۲۰۲۵ به پایگاه هوایی العدید قطر و حمله اسرائیل به مقر حماس در دوحه)، نشان داد این چارچوب پاسخگوی تهدیدات چندمنبعی و پیچیده جدید نیست. این شرایط ضرورت گذار به یک «یکپارچگی دفاعی کامل» و تقویت سازوکارهای جمعی را در دستور کار شورای همکاری قرار داد.

در این راستا ایده «گنبد آهنین مشترک» به عنوان سامانه دفاع هوایی و موشکی مشترک برای مقابله موثر با تهدیدات موشکی، پهپادی و هوایی و حفاظت هماهنگ از سرزمین های شش کشور عضو مطرح شده است. این پروژه که توسط دبیرکل شورای همکاری اعلام شد، نمادی از تحول راهبردی و ارتقای امنیت منطقه از سطح آرمان به واقعیت عملیاتی است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی، نقش این ابتکار را در تقویت امنیت جمعی و تاب آوری منطقه بررسی می کند.

پیشینه تاریخی شکل گیری پروژه گنبد آهنین مشترک در خلیج فارس

ریشه های همکاری دفاع موشکی در خلیج فارس به جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ باز می گردد. در آن جنگ حملات موشکی بالستیک عراق به اسرائیل و عربستان سعودی، ضعف سامانه های دفاعی آمریکا و متحدانش را نشان داد و باعث شد واشنگتن به توسعه شراکت با اسرائیل در حوزه دفاع موشکی بپردازد. نتیجه این همکاری توسعه سامانه های پیشرفته ای مانند «گنبد آهنین» بود. تلاش کشورهای شورای همکاری خلیج فارس برای ایجاد سامانه دفاع موشکی یکپارچه از سال ۲۰۱۵، همزمان با افزایش نگرانی ها نسبت به برنامه هسته ای و تهدید موشکی ایران آغاز شد. حملات سال ۲۰۱۹ به تاسیسات نفتی عربستان سعودی که ضعف سامانه های دفاعی سنتی را آشکار کرد، همکاری ها را شدت بخشید. مرحله سوم و مهم این روند در سال ۲۰۲۵ رقم خورد؛ پس از حملات ایران و اسرائیل به قطر، شورای همکاری خلیج فارس به ایجاد یک سپر موشکی مشترک روی آورد. این رویداد نشان داد تهدیدها فراتر از ایران است و امنیت منطقه ای نیازمند همکاری گسترده و یکپارچه است تا از بقا و ثبات منطقه حفاظت شود. این پروژه می تواند چارچوب نوینی برای امنیت جمعی فراهم کند.

اهداف کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از ایجاد سامانه گنبد آهنین مشترک

کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با ایجاد سامانه گنبد آهنین مشترک، اهداف راهبردی و امنیتی متعددی را دنبال می کنند. برخی این اهداف عبارتند از:

• نخستین هدف افزایش بازدارندگی دفاعی کشورهای عضو است. این سامانه برای محافظت از سرزمین های شورا در برابر تهدیدات موشکی، پهپادی و هوایی ایجاد شده تا تاثیر هرگونه حمله خارجی بر امنیت ملی را کاهش دهد. این سامانه امکان پاسخ سریع، دقیق و موثر به تهدیدات و ایجاد سپر دفاعی قابل اعتماد در بحران های ناگهانی را فراهم می کند و نشان دهنده رویکرد راهبردی در مقابله با چالش های امنیتی منطقه ای و بین المللی است؛
• دومین هدف تبدیل مفهوم امنیت جمعی شورای همکاری خلیج فارس به سیاست ها و اقدامات عملی است. بر اساس اجلاس ها و اعلامیه الصخیر، امنیت اعضا یکپارچه و تجزیه ناپذیر بوده و هر تهدید علیه یک کشور، تهدیدی برای امنیت جمعی است. در این راستا سامانه گنبد آهنین مشترک به ابزاری راهبردی برای حمایت متقابل بدون خدشه دار کردن حاکمیت ملی تبدیل می شود؛
• سومین هدف مقابله با تهدیدات نظامی اسرائیل به ویژه پس از جنگ غزه ۲۰۲۳ و هدف قرار دادن رهبران حماس (درقطر) در ۲۰۲۵ است. این وضعیت منجر به برگزاری نشست های فوق العاده شورای همکاری برای هماهنگی دفاعی شد و تاکید بر ایجاد سامانه دفاعی مستقل و منعطف به منظور کاهش وابستگی به ایالات متحده و تقویت خوداتکایی دفاعی کشورهای عضو شد؛
• چهارمین هدف پاسخ به نگرانی های امنیتی ناشی از برنامه موشکی و نفوذ منطقه ای ایران است. با وجود تمایل ایران به همکاری منطقه ای، برخی کشورهای شورا نگران تهدیدات آن هستند. حمله به پایگاه هوایی العدید آمریکا در دوحه در ژوئن ۲۰۲۵ اهمیت داشتن سامانه دفاعی پیشرفته و یکپارچه را برای مقابله موثر با این تهدیدات برجسته کرد؛
• پنجمین هدف مقابله با تهدیدات گروه انصارالله در یمن است که با حملات موشکی و پهپادی به تاسیسات حیاتی عربستان و امارات بین ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۲، آسیب پذیری منطقه را نشان داد. این تجربه نیاز فوری به سامانه دفاع هوایی جمعی برای حفاظت از زیرساخت ها و تقویت ثبات و امنیت ملی کشورهای شورا را برجسته کرد.

چالش ها و موانع اجرای پروژه گنبد آهنین مشترک

ایجاد سامانه گنبد آهنین در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس گامی مهم برای تقویت امنیت جمعی است، اما با چالش های متعدد مواجه است که برخی از آن ها عبارتند از:

• تامین پایدار و کافی موشک های رهگیر در شرایط اختلال زنجیره تامین جهانی که نیازمند برنامه ریزی دقیق است؛
• هزینه های بسیار بالای عملیاتی و مالی پروژه که تا صدها میلیارد دلار تخمین زده شده و فشار زیادی بر بودجه دفاعی کشورها وارد می کند؛
• سامانه گنبد آهنین با محدودیت ها و پیچیدگی های فنی مواجه است، از جمله توان پایین در رهگیری حملات سنگین و پهپادهای کوچک و نیاز به فناوری های نوین مانند هوش مصنوعی و لیزرهای پرتوان که توسعه و ادغام آن ها چالش برانگیز است؛
• موانع سیاسی و دیپلماتیک داخلی شورا، شامل اختلاف نظرها در همکاری اطلاعاتی و تشکیل فرماندهی واحد، به ویژه درباره رویکرد کشورها نسبت به ایران، روند هماهنگی را دشوار می سازند؛
• ضرورت توسعه راهبردهای دفاع پیش دستانه شامل عملیات سایبری و جنگ الکترونیک که نیازمند هماهنگی، اعتماد و چارچوب های حقوقی مشترک است اما خطرات سیاسی و حقوقی دارد.

این چالش ها در صورت مدیریت نشدن می توانند بر زمان بندی، کارایی و پایداری بلندمدت سامانه تاثیر منفی بگذارند.

جمع بندی

پروژه گنبد آهنین مشترک در شورای همکاری خلیج فارس پاسخی راهبردی به تهدیدات پیچیده موشکی و پهپادی است که امنیت جمعی و بازدارندگی دفاعی کشورهای عضو را تقویت می کند. این سامانه با هدف حفاظت هماهنگ از سرزمین ها، تحقق امنیت یکپارچه و کاهش وابستگی به قدرت های فرامنطقه ای ایجاد شده است. ریشه های آن به جنگ خلیج فارس و توسعه همکاری های دفاع موشکی با اسرائیل باز می گردد. همچنین با حملات سال های اخیر به تاسیسات حیاتی منطقه، اهمیت آن بیش از پیش نمایان شده است. با وجود مزایای مختلف، پروژه با چالش های فنی، مالی، سیاسی و نیاز به فناوری های پیشرفته مواجه است که درصورت مدیریت نادرست، موفقیت و پایداری آن را تهدید می کند. موفقیت این ابتکار مستلزم همکاری عمیق میان اعضای شورا، اراده سیاسی و برنامه ریزی دقیق برای تضمین امنیت عملیاتی و پایدار منطقه است.

این مطالعه در موسسه آینده پژوهی جهان اسلام توسط سید علی نجات در سال 1404 انجام شده است.