طراحی الگو و مدل

طراحی الگو و مولفه های اساسی حکمرانی اسلامی

طراحی و تبیین مولفه ها و شاخص های اساسی حکمرانی اسلامی و دولت معیار

الگوی حکمرانی اسلامی، شیوه حکومتی است که در آن روابط بین اجزای حکومت، مردم و سایر حکومت ها بر اساس مبانی، اصول و روش های اسلامی طرح ریزی شده است. این الگو که بر مبنای نظریه مردم سالاری دینی طراحی شده است، به عنوان بدیلی برتر برای مدل « حکمرانی خوب » محسوب می شود و می تواند برای ادیان و مذاهب گوناگون مورد استفاده قرار گیرد.

ضرورت پژوهش

آنچه امروز موجب تفاوت و امتیاز جمهوری اسلامی ایران از دیگر کشورهای جهان شده است، تلاش این نظام برای ارائه سبک جدیدی از زندگی، حکومت و حکمرانی است که بر مبنای آموزه های اسلام باشد. این مهم زمانی قابل تحقق است که الگوی حکمرانی اسلامی بر اساس مطلوبیت ها و خواست های اسلام طراحی شده و مولفه ها، اصول و شاخص های آن مشخص شود.

اهداف پژوهش

در این پژوهش تلاش می شود که حکمرانی اسلامی به لحاظ مفهومی تبیین شده و ابعاد و حوزه های آن مشخص شود. همچنین، شبکه مفهومیِ مبانی و مولفه های حکمرانی اسلامی تدوین شده و نهایتا شاخص ها و معیارهای حکمرانی اسلامی استخراج گردد.

روش پژوهش

در این پژوهش از روش تحقیق توصیفی برای توصیف مشخصه های حکمرانی استفاده شده است. برای جمع آوری اطلاعات نیز از روش مطالعه اسناد و مدارک و روش های متقن تفسیر قرآن کریم و احادیث اهل بیت (ع) استفاده شده است. در نهایت، شاخصه ها با عرضه به قرآن کریم و روایات و دیدگاه اندیشمندان گذشته و معاصر شیعه اعتبارسنجی می شود.

چیستی حکمرانی اسلامی و دولت معیار

منظور از « حکمرانی اسلامی » شیوه حکومتی است که در آن ابعاد روابط بین حکومت و مردم، تعامل اجزای تشکیل دهنده حکومت و رابطه آن با سایر حکومت ها، در اهداف و سیاست ها، قوانین و خط مشی ها، برنامه ریزی و اجرا و نظارت و ارزیابی بر اساس مبانی، اصول و روش های اسلامی تنظیم می گردد. در این چارچوب، تشکیلات اداری که با نرم افزار حکمرانی اسلامی به تمشیت امور عمومی مردم می پردازد، « دولت معیار » نامیده می شود.

بر اساس تعریف فوق، هدف حکمرانی اسلامی را می توان زمینه سازی برای توسعه و تعمیق عقلانیت تهذیب یافته، اخلاق و معنویت گرایی دینی و رشد، تعالی و سعادت انسان و همچنین گسترش برخورداری از زندگی با نشاط، ایمن و سالم، عادلانه، آزاد و کریمانه دانست. بر این مبنا، از آنجا که مفاهیم و آموزه های اسلامی با فطرت انسانی هماهنگی دارد، این الگو می تواند برای ادیان و مذاهب دیگر نیز کارآیی داشته باشد.

مردم سالاری دینی به عنوان نظریه زیربنایی طراحی حکمرانی اسلامی

در این پژوهش نظریه مردم سالاری دینی بر اساس قرائت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری که رابطه امام و امت را تبیین می کند، به عنوان اصل موضوعه و مبنایی برای طراحی الگوی حکمرانی اسلامی استفاده شده است.

حکمرانی اسلامی به عنوان بدیل برتر حکمرانی خوب

در این پژوهش مدل حکمرانی اسلامی به عنوان بدیل برتر مدل حکمرانی خوب، که مورد تایید و تبلیغ سازمان های جهانی است، مطرح می گردد. حکمرانی اسلامی علی رغم برخی شباهت ها به مدل حکمرانی خوب، در مبانی، اهداف، روش ها و ضوابط تفاوت های اساسی با مدل رقیب دارد. لازم به ذکر است که مدل حکمرانی اسلامی از همه تجارب بشری برای بهینه سازی نظام خود بهره می گیرد و تکنولوژی و روش های مصنوع انسانی را با معیار عقل و وحی سنجیده، سره را از ناسره تشخیص داده و در دستگاه و سیستم و اساس تقوا محور جدید جایابی نموده، کارکرد ویژه آن را باز تعریف می نماید.

مولفه ها و اصول حکمرانی اسلامی

اصول و شاخص های حکمرانی اسلامی را می توان در سه مولفه اصلی «روابط حکومت و مردم»، «روابط حکومت با عرصه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی» و «نظام اداری و روابط اجزای حکومت» تبیین نمود. در این پژوهش، اهداف حکمرانی اسلامی در هر مولفه، اصول مربوط به هر مولفه و شاخص های آن معرفی و استخراج شده است.

مولفه اول: روابط حکومت و مردم

اهداف حکمرانی اسلامی در مولفه روابط حکومت و مردم شامل «حداکثرسازی مشارکت مردم و استفاده از نظرات و آراء و مشاوره های مردم، نهادهای مردمی و نخبگان در حوزه تصمیم سازی و تصمیم گیری» و «ایجاد شرایط امر به معروف و نهی از منکر مردم و نهادهای مردمی در حوزه نظارت و کنترل فعالیت ها و عملکرد به منظور ارتقای سطح عملکردی حکومت و کاهش فساد و افزایش اعتماد مردمی و مشروعیت نظام» می باشد. اصول حاکم بر روابط حکومت و مردم در حکمرانی اسلامی عبارتست از:

  • اصل حاکمیت رابطه رحمانی و خیرخواهی و مهرورزی حکومت نسبت به مردم
  • اصل رعایت منافع عمومی
  • اصل رعایت افکار و رضایت عمومی
  • اصل مشارکت عمومی
  • اصل اصلاح و نظارت همگانی؛ امر به معروف و نهی از منکر
  • اصل وفاداری و رابطه مسئولانه مردم نسبت به حکومت
  • اصل شفافیت، اطلاع رسانی و پاسخگویی

مولفه دوم: روابط حکومت با عرصه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی

اهداف حکمرانی اسلامی در این مولفه، تنظیم روابط حوزه های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی با یکدیگر، حفظ کلیت و انسجام درونی و توسعه و هم افزایی بخش های مختلف نظام است. در این رابطه لازم است «ظرفیت ها و ملاحظات برنامه ها، سیاست ها و تصمیمات از زوایای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی»، «توجه به موقعیت و جایگاه فرهنگ، سیاست و اقتصاد و رعایت جایگاه محوری فرهنگ و تربیت الهی» و «توسعه پایدار، افزایش رضایت مردمی و حفظ ارزش های فرهنگی و هویت دینی- ملی» در نظر گرفته شود. ملاحظات مربوط به این مولفه شامل «طراحی، پالایش و بازآفرینی فرهنگی بر اساس اخلاق و معنویت دینی در حوزه فرهنگی»، «رفاه پایدار و عادلانه با حمایت از سرمایه و کار ایرانی در حوزه اقتصادی» و «روابط بین المللی عزت مندانه، حکمت آمیز و مصلحت محور و فعالیت سیاسی آزادانه و امنیت کامل در فضای سیاسی اجتماعی» می باشد. اصول حاکم بر روابط حکومت با عرصه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در حکمرانی اسلامی عبارتست از:

  • اصل جهانشمول در همه حوزه ها: اصل وحدت، هماهنگی و هم افزایی؛
  • اصول حوزه سیاست: «اصل امنیت ملی»، «اصل وفای به عهد و پیمان»، «اصل هم زیستی مسالمت آمیز و مقابله عادلانه با تجاوز»، «اصل رسالت جهانی و حمایت از حق طلبی»، «اصل نفی سلطه»؛
  • اصول حوزه اقتصاد: «اصل فقرزدایی و توجه به محرومین»، «اصل تولید گرایی» و «اصل توسعه گرایی»
  • اصل حوزه فرهنگ: اصل مسئولیت تربیتی و علمی

مولفه سوم: نظام اداری و روابط اجزای حکومت

اهداف حکمرانی اسلامی در مولفه نظام اداری و روابط اجزای حکومت افزایش بهره وری (کارایی و اثربخشی) عقلانیت محور نظام اداری مدیریتی از طریق «شایسته سالاری و جابجایی نخبگان بر اساس اخلاق و عقلانیت»، «مشارکت، مشورت و تخصص محوری در سیاست گذاری کلان و بخشی»، «نظارت، اصلاح و پالایش درونی و مبارزه با فساد» و «مشتری مداری و پاسخگویی نظام اداری» می باشد. اصول حاکم بر نظام اداری و روابط اجزای حکومت در حکمرانی اسلامی عبارتست از:

  • حوزه سیاست گذاری و قانون گذاری: اصل شورا و مشورت؛
  • حوزه روابط قوا: «اصل وحدت، هماهنگی و هم افزایی»، «اصل تعدیل قدرت؛ تفکیک وظایف قوا و ارکان نظام و نظارت آنها بر یکدیگر»؛
  • حوزه نیروی انسانی: «اصل رهبری ولی فقیه دین شناس»، «اصل شایسته سالاری»، «اصل ذکر؛ رشد و بهسازی» و «اصل مسئولیت پذیری و خدمتگزاری»؛
  • حوزه نظارت و کنترل: «اصل نظارت آشکار و پنهان»، «اصل نظارت مردمی»، «اصل برخورد و واکنش مناسب»؛
  • حوزه فرهنگ سازمانی: «اصل فرهنگ قانون مداری»، «اصل فرهنگ جهاد و شهادت طلبی»؛
  • حوزه منابع مالی: اصل بهره وری و سلامت مالی؛
  • حوزه فسادزدایی: «اصل مبارزه همه جانبه با فساد، در دو بعد نظری و عملی و در ساحت های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی» و «اصل سلامت، قاطعیت و استقلال نظام قضائی»

لازم به ذکر است که در این مطالعه برای هر مولفه شاخص های گوناگونی طراحی شده است، که ذکر همه آنها در حوصله این نوشتار نیست.

جمع بندی

از آنجا که حکمرانی اسلامی شیوه اداره و سرپرستی و اعمال ولایت الهی توسط دولت اسلامی است. حکومت و حکمرانی در یک نظام اسلامی و بر مسلمانان در سرزمین های اسلامی دارای مولفه ها، اصول و شاخص هایی است که در این پژوهش تبیین و توصیف گردید.

 

این مطالعه در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری با همکاری حسن رضایی، روح الله دهقانی و مهرداد کیانپور در سال ۱۳۹۰ انجام شده است.

امتیاز مطلب: ۰ (۰ نظر)
برچسب ها
امتیاز مطلب: 0 (0 نظر)

نوشته های مشابه

بستن