طراحی الگوی اجرایی توانمندسازی زنان سرپرست خانوار
ارائه طرح های اجرایی کارآفرینی در جهت توانمندسازی مالی زنان سرپرست خانوار و کاهش مشکلات آنان با محوریت شهرداری مشهد
بسیاری از دولت ها در بحران های اقتصادی توانسته اند با اتخاذ تدابیر و بهره مندی از نیروی کار زنان بر بحران های جامعه خود فائق آیند و در مسیر توسعه موفق شوند. باتوجه به این که بخش عظیمی از جامعه را زنان تشکیل می دهند، بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار اهمیت ویژه ای دارد. تحقیقات نشان می دهد یکی از مهم ترین دلایل آسیب پذیری زنان عدم وجود قوانین حمایتی و منابع در دسترسی زنان در زمینه خدمات اقتصادی و اجتماعی است. وضعیت نابسامان اقتصادی، نبود شغل مناسب، ناکافی بودن مستمری و نداشتن منبع درآمد باعث شده تا زنان سرپرست خانوار اغلب به عنوان فقیرترین اقشار اجتماعی در جامعه محسوب شوند. از این رو کارآفرینی این قشر از جامعه از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
ضرورت و اهداف پژوهش
در حال حاضر یکی از مهم ترین چالش های پیشروی سیاست گذاران در ایران، مسئله بیکاری است. باتوجه به این که بخش عظیمی از جامعه را زنان تشکیل می دهند، نرخ اشتغال زنان در ایران مانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه وضعیت مطلوبی ندارد. بیکاری زنان زمانی اهمیت بالایی پیدا می کند که اقشار آسیب پذیر جامعه ازجمله زنان سرپرست خانوار موردتوجه قرار گیرند. زنان سرپرست خانوار، زنانی هستند که به دلایلی نظیر طلاق، فوت و ازکارافتادگی همسر، متواری بودن همسر و بدسرپرستی، سرپرستی خانواده خود را به طور دائم یا موقت بر عهده می گیرند. علاوه بر بیکاری زنان سرپرست خانوار حضور آنان در بخش های غیررسمی اقتصاد چالش مهم دیگری در حوزه اشتغال زنان است. به دلیل این که اکثر این زنان سطح تحصیلات مهارت های فنی و حرفه ای پایینی دارند از حقوق و مزایا مناسب برخوردار نمی باشند. ازاین رو کارآفرینی می تواند فرصت های جدیدی را برای توانمندسازی زنان سرپرست ایجاد کند تا سرمایه خود را افزایش دهند و استانداردهای زندگی خود را بهبود بخشند. ازاین رو دولت ها می تواند جهت یاری این گونه زنان، مراکز و نهادهایی تاسیس نموده تا با تعیین و شناسایی نیازمندی های آنان در توانمندسازی زنان سرپرست خانوار تلاش نمایند. در این مطالعه باتوجه به جایگاه ویژه زنان، به بررسی طرح جامعی در راستای توانمندی و کارآفرینی زنان سرپرست خانوار شهر مشهد پرداخته شده است.
توانمندسازی و کارآفرینی زنان سرپرست خانوار
توانمندسازی فرایند به دست آوردن توانایی و شایستگی فرد در رسیدن به اهداف موردنظر خود است. توانمندسازی زنان فرایندی است که به وسیله آن زنان به حقوق و منابع مالی دست می یابند و اعتمادبه نفس و استقلال خود را افزایش می دهند. یکی از موانع توانمندسازی زنان اندیشه های تبعیض آمیز جنسیتی است. به همین دلیل جریان سازی های جنسیتی با ایجاد فضاهای عادلانه جهت افزایش مشارکت زنان در توسعه، بهره برداری از همه امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و شناخت حقوق انسانی خود سعی بر ایجاد عدالت جنسیتی دارند. ازآنجاکه فقر و ضعف از اساسی ترین خصیصه های زنان سرپرست خانوار است، توانمندسازی آنان در بعد اقتصاد از اهمیت ویژه ای برخوردار است. ازاین رو کارآفرینی به عنوان یکی از مؤثرترین راهکارها جهت غلبه بر مسائل و بحران های مالی زنان سرپرست خانوار مطرح است.
طی دو دهه گذشته، زنان بسیاری وارد رشته کارآفرینی شده اند. حضور زنان در مکان های کسب وکار برای اداره سازمان های کوچک و کارآفرینانه اثر عظیمی بر اشتغال و کسب وکار در سراسر جهان داشته است. عامل هایی همچون نداشتن مهارت و تخصص، عدم دسترسی به منابع مالی و تبعیض در بازار کار باعث شده تا زنان انگیزه کافی برای حضور در عرصه کارآفرینی را از دست بدهند. ازاین رو با درنظرگرفتن عواملی همچون شناسایی زنان سرپرست خانوار و فراهم کردن زمینه و فرصت کارآفرینی، آموزش و مهارت آموزی زنان سرپرست خانوار و حمایت ارگان های دولتی و غیردولتی می توان به توانمندسازی زنان کمک کرد. ازاین رو امروزه زنان توانسته اند برحسب تقاضای بخش های مختلف اقتصادی استان ها در حوزه صنایع دستی، پخت و تهیه مواد خوراکی مانند نان، مرباجات، کاشت گیاهان دارویی، صنایع چوبی و… بسیار موفق عمل کنند.
ستاد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در شهرداری تهران
یکی از ارگان های دولتی مؤثر در راستای تواتمندسازی زنان، ستاد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در شهرداری تهران است. این ستاد در کنار ارائه خدمات شغلی و آموزشی زنان سرپرست خانوار در تلاش است تا مجموعه ای از خدمات حمایتی و رفاهی را نیز برحسب اولویت های شناسایی شده برای آنان فراهم کند. این ستاد در نظر دارد با آموزش، اشتغال آفرینی، ارائه بیمه، اعطای وام، تهیه مایحتاج زندگی و تقویت توانمندهای روانی و اجتماعی شرایط زندگی زنان سرپرست خانوار را بهبود بخشد. شهرداری تهران با طرح مشاغل خانگی، جشنواره زنان و تولید ملی، ایجاد بازارچه های خوداشتغالی شرایط اشتغال زایی زنان را فراهم و آن ها را حمایت می کند. هم چنین ارگان های غیردولتی نظیر مؤسسه خیریه صدقین، کانون کارآفرینان مهر، مؤسسه قائمیه تهران و… با راه اندازی کارگاه های تولیدی، اعطای وام و تأمین اعتبارات و ایجاد بازار فروش محصولات تولیدی در سازماندهی و یاری زنان سرپرست گام برمی دارند.
شناسایی ایده های کسب و کار زنان سرپرست خانوار در مشهد
شهر مشهد به عنوان یک شهر زیارتی و گردشگری، رتبه نخست جذب زائر و گردشگر را در ایران دارد. از این رو بازار تامین نیازها و خواسته های زائران و گردشگران اعم از کالا و خدمات به عنوان یکی از منابع قابل دسترس در راستای اشتغال زایی زنان مطرح است. تأمین سوغات مربوط به زائران و گردشگران که عمدتاً می تواند برگرفته از منابع محلی و تولیدات منطقه، به عنوان یکی از پتانسیل های اشتغال زایی زنان مطرح است. در بازار سوغات شهر مسجد عمدتاً کالای پوشاک، مهر و تسبیح و جانماز، زعفران و زرشک به عنوان اصلی ترین کالای سوغاتی توسط زائران و گردشگران تقاضا می شود که فرصت کسب وکار در این حوزه ها را به زنان شهر مشهد می دهد. ازاین رو زمینه فعالیت هایی همچون سوزن دوزی، سرمه دوزی، ملیله دوزی، گیاهان دارویی و… را می توان در این شهر فراهم کرد. سازماندهی و مدیریت این فعالیت ها به همکاری ارگان های دولتی و غیردولتی نیازمند است.
پیشنهادهای لازم در جهت ارائه الگوی توانمندسازی زنان سرپرست خانوار
تدوین یک الگوی جامع در جهت توانمندسازی سرپرست خانوار، نیازمند فهم درست چارچوب کارآفرینی است. نتایج تحقیق نشان می دهد که توانمندسازی زنان مبتنی بر کارآفرینی زمانی محقق می شود که زنان جامعه هدف بتوانند فرصت های کسب وکار مناسب محیط اطراف خویش را شناسایی نموده و سپس قادر باشند از این فرصت ها به طور سودمندانه بهره برداری نمایند . طبق مطالعات انجام شده چهار مؤلفه اساسی در فرایند کارآفرینی زنان سرپرست خانوار وجود دارد که در تدوین الگوی مناسب می بایست موردتوجه قرار گیرد.
- زمینه و فرصت کسب وکار مناسب زنان سرپرست خانوار وجود داشته باشد؛
- زنان، توانایی دانش و مهارت شناسایی و بهره برداری از فرصت های مناسب کسب وکار داشته باشند؛
- فرایندهای اجرایی فعالیت های کارآفرینانه زنان، مطلوب و متناسب با ویژگی های فرهنگی و اجتماعی زنان سرپرست خانوار باشد؛
- شرایط محیطی، تسهیل کننده فرایند انجام کسب وکار توسط زنان سرپرست خانوار باشد.
از همین رو در زمینه توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، مشاورین طرح اقدام به ارائه دو الگوی توانمندسازی مبتنی بر کارآفرینی زنان سرپرست خانوار شهر مشهد با محوریت شهرداری کرده اند. در الگوی اول پیشنهادی بخش ساختار اجرایی طرح در معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری و بخش دیگر مدیریتی آن که شامل سازمان دهی و مدیریت زنان است، در تشکیلات غیردولتی و خصوصی انجام می شود. در الگوی دوم که الگوی ایده آل و ممکن است تأکید اصلی بر عدم شکل گیری تشکیلات اجرایی جدید در شهرداری است. به این منظور پیشنهاد می شود مرکز توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در یکی از فرهنگسراهای کارآفرینی شهرداری تشکیل و کلیه امور اجرایی طرح در این مرکز سازمان دهی شود. این الگو نیز از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول شورای راهبردی توانمندسازی زنان سرپرست خانوار که شامل نمایندگان متولی دولتی، خصوصی و خیرین است که وظیفه برنامه ریزی و هدایت طرح را به عهده دارند. بخش دوم نیز باهدف حمایت و پشتیبانی تشکیل می شود شامل دبیرخانه اجرایی و جایگاه معاونت شهرداری است. دبیرخانه اجرایی دارای وظایف نظارت و پایش مسیر اجرایی طرح توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، شناسایی سازمان های حمایتگر طرح و بهره برداری از ظرفیت ها و قابلیت این سازمان ها، تأمین منابع مالی و آموزشی و … است.
جمع بندی
مشکلات و موانعی همچون وضعیت اقتصادی نامطلوب، نبود شغل مناسب، عدم وجود قوانین حمایتی، تبعیض جنسیتی و نداشتن منبع درآمد باعث شده تا زنان سرپرست خانوار جز قشر آسیب پذیری شناخته شوند. زنان سرپرست خانوار اغلب به عنوان فقیرترین اقشار اجتماعی در جامعه محسوب شوند. باتوجه به این که بسیاری از زنان سرپرست خانوار از سوی هیچ نهادی دولتی و غیردولتی حمایت نمی شوند، نیاز به طرح جامعی برای توانمندسازی زنان سرپرست خانوار به طور کامل احساس می شود. در این راستا کارآفرینی می تواند فرصت جدیدی برای افزایش سرمایه و حل مشکل بیکاری زنان سرپرست خانوار و توانمندسازی آنان را فراهم می کند. ازاین رو سازمان های دولتی و غیردولتی می توانند با ارائه و سازمان دهی فعالیت های زنان سرپرست خانوار و حمایت آن ها در فراهم کردن تسهیلات مالی، بازار فروش، آموزش حرفه و … به کارآفرینی آنان کمک کنند.
این مطالعه در مرکز پژوهش های شورای اسلامی شهر مشهد با همکاری جواد سخدری، عباس قلی پور، مصطفی مردانی، حسن سخدری و هادی رفیعی در سال ۹۶ انجام شده است.
