اینترنت از نگاه مردم

اینترنت، به عنوان یکی از زیرساخت های حیاتی عصر حاضر، نقش محوری در پیشرفت جوامع ایفا می کند. مطابق آمارهای موجود، امروزه بیش از 63 درصد مردم جهان (5 میلیارد نفر) به اینترنت دسترسی دارند. در ایران نیز، طبق آمار سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، تا پایان سال ۱۴۰۰، تعداد مشترکان اینترنت پهن باند، بیش از ۱۰۶ میلیون است که از این میان، بیش از ۹۵ میلیون مشترک اینترنت سیار و حدود ۱۱ میلیون نیز مشترک اینترنت ثابت بوده اند. امروزه یکی از مهم ترین دغدغه های مسئولان کشور و مردم مسئله اینترنت و میزان آزادی دسترسی مردم به پلتفرم های خارجی است. در این راستا به دست آوردن آماری در این باره، به اجرای سیاستگذاری های صحیح در حوزه اینترنت خواهد انجامید.

ضرورت و اهداف پژوهش

با توجه به توسعه روزافزون ابزارها و نقش های متعدد اینترنت در زندگی اجتماعی مدرن بشر و تبعات شگرف سیاسی، اجتماعی و امنیتی آن، سیاستگذاری در دنیای دیجیتال و شبکه بیش از پیش در معرض اعوجاج سیاستی قرار دارد. با توجه به فراگیری گسترده اینترنت در ایران و لزوم سیاستگذاری صحیح در مورد آن، بررسی ابعاد مختلف آن ضروری به نظر می رسد. گزارش توصیفی- تحلیلی حاضر در تلاش است تا تصویری دقیق و روشن از زیست مجازی ایرانیان، نگرش آنان نسبت به اینترنت و شبکه های مجازی، تاثیر سیاست های حاکمیتی مرتبط با اینترنت بر رفتار مجازی آنان و نیز نوع نگاه آن ها به این سیاست ها را ارائه دهد.

روش شناسی پژوهش

گردآوری داده ها با روش نظرسنجی تلفنی به وسیله مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) به سفارش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات انجام شده است. در این نظرسنجی که در دو مقطع شهریور و اسفند ۱۴۰۲ در سطح ملی انجام شده، از میان جامعه آماری شهروندان ۱۵ سال به بالای ساکن در سراسر کشور (این جامعه آماری حدودا ۸۰ درصد جمعیت کشور را شامل می شود) مجموعا ۱۵۱۷ نفر به عنوان نمونه مورد پرسش قرار گرفته اند. پرسش نامه شهریور ۱۴۰۲ شامل ۲۹ پرسش بوده است که در اسفند ۱۴۰۲ با تغییراتی تعداد پرسش ها به ۳۳ عدد افزایش یافت. هدف اصلی این نظرسنجی، سنجش نگرش کاربران اینترنت در خصوص وضعیت اینترنت و شبکه های اجتماعی مجازی است.

وضعیت مصرف مجازی کاربران و ارزیابی آنان از وضعیت اینترنت و شبکه های اجتماعی

در این بخش وضعیت مصرف مجازی کاربران و ارزیابی آنان از وضعیت اینترنت و شبکه های اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است:

• اینترنت مورد استفاده: 5 درصد کاربران اینترنت فقط از اینترنت موبایل، 10.4 درصد فقط از اینترنت ثابت و 29.1 درصد از هردو نوع اینترنت استفاده می کنند؛
• کاربران اصلی پیام رسان های داخلی: بر اساس داده های نظرسنجی شهریورماه، 36.8 درصد جامعه بیشترین زمانشان را صرف یک پیام رسان داخلی می کنند که این عدد در اسفندماه به 35.2 درصد رسیده است؛
• پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی مورد استفاده: 22 درصد کاربران پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی فقط از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی خارجی، 20 درصد فقط از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی ایرانی و 57 درصد از هردو طیف استفاده می کنند؛
• مهم ترین دغدغه کاربران در استفاده از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی: 8 درصد گفته اند نگرانی خاصی ندارند، 21 درصد به کیفیت پایین خدمات اشاره کرده اند و 14.1 درصد از دسترسی به اطلاعات شخصی نگران هستند؛
• اطلاع و استفاده کاربران از سامانه تبادل پیام بین پلتفرم های داخلی (MXP): تنها 15 درصد کاربران پلتفرم های داخلی از MXP مطلع هستند و از بین مطلعان تنها 32.3 درصدشان (حدود 5% از کل) تاکنون از این خدمت استفاده کرده اند؛
• مهم ترین مشکل کاربران در استفاده از اینترنت: 43 درصد کاربران مهم ترین مشکل خود را کندی سرعت اینترنت اعلام کرده اند، 30.7 درصد به هزینه های زیاد و 18.3 درصد به محدودیت یا فیلترینگ اشاره کرده اند؛
• استفاده از فیلترشکن: بر اساس نظرسنجی شهریورماه، 75.4 درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده می کنند که در نظرسنجی اسفندماه این عدد به 83.6 درصد رسیده است.

فیلترینگ در نگاه مردم

بررسی ابعاد مختلف فیلترینگ در نگاه مردم نشان دهنده موارد زیر است:

• ارزیابی کاربران از علت فیلترینگ:5 درصد کاربران به گزینه محدودیت انتشار اخبار و محتواهای مخالف دولت اشاره کرده اند. 14.1 درصد معتقدند دلیل دولت برای فیلترینگ، جلوگیری از انتشار محتواهای غیراخلاقی است و 11 درصد گفته اند هدف مسئولان، کنترل و دسترسی دولت به اطلاعات مردم است. 10.1 درصد نیز معتقدند هدف دولت از فیلترینگ حمایت از شبکه های اجتماعی داخلی است. 20.3 درصد نیز گفته اند نمی دانند علت فیلترینگ چه بوده است؛
• ارزیابی کاربران از مسئول اصلی فیلترینگ:3 درصد پاسخگویان شورای عالی امنیت ملی را مسئول اصلی فیلترینگ می دانند. 10 درصد قوه قضائیه، 8.5 درصد وزارت ارتباطات و فناوری و 6 درصد شورای عالی فضای مجازی را مسئول فیلترینگ می دانند. 45.1 درصد نیز در این خصوص اظهار بی اطلاعی کرده اند؛
• میزان حمایت کاربران از سیاست های فیلترینگ: در اسفندماه 24.1،1402 درصد پاسخگویان از سیاست اعمال محدودیت بر شبکه های خارجی و استفاده از پیام رسان های داخلی به میزان زیاد و خیلی زیاد حمایت می کنند و در مقابل 58.4 درصد حمایت چندانی از سیاست های فیلترینگ نمی کنند و آن را به نفع جامعه نمی دانند. این میزان در مقایسه با شهریور 1402 ده درصد افزایش یافته است؛
• اولویت کاربران در رفع فیلتر پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی خارجی:6 درصد کاربران اینترنت، شبکه اجتماعی اینستاگرام را برای رفع فیلتر انتخاب کرده اند. 29.4 درصد واتساپ و 16.5 درصد تلگرام را اولویت خود برای رفع فیلتر می دانند. هریک از سکوهای دیگر کمتر از 5 درصد را به خود اختصاص داده اند؛
• استفاده از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی در صورت تداوم فیلترینگ: این پرسش از افرادی که در حال حاضر از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی استفاده نمی کنند، پرسیده شد که در شهریورماه 18.7 درصد پاسخ «بله» را انتخاب کرده بودند. این عدد در اسفندماه به 24.2 درصد رسیده است؛
• وفاداری به پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی در صورت رفع فیلترینگ: این پرسش از افرادی که در حال حاضر از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی استفاده می کنند، پرسیده شد. 74.6 درصد از این افراد گفته اند حتی اگر پلتفرم های خارجی رفع فیلتر شوند همچنان از پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی استفاده خواهند کرد.

تحلیل و ارزیابی میزان موفقیت سیاست فیلترینگ

موفقیت سیاست فیلترینگ را می توان در قالب مولفه های سخت و نرم زیر مورد ارزیابی قرار داد:

• افزایش ضریب نفوذ پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی و کاهش ضریب نفوذ پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی خارجی: اگر از «میزان افزایش ضریب نفوذ پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی داخلی بعد از فیلترینگ» با «میزان کاهش ضریب نفوذ پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی خارجی بعد از فیلترینگ» (که هریک عددی بین صفر و یک است) میانگین گرفته شود، شاخص به دست آمده را می توان «شاخص اثر فنی فیلترینگ» نامید. میانگین این شاخص در کل جامعه 0.46 بوده است (شهریور 1402) که مقدار قابل توجهی است و بر این اساس می توان سیاست فیلترینگ را به لحاظ اثرگذاری فنی تا حد زیادی موفقیت آمیز ارزیابی کرد؛
• ملاحظات مربوط به امنیت کاربران (و ملاحظات فرهنگی): فراگیری گسترده استفاده از فیلترشکن، مدت استفاده طولانی کاربران و سهم قابل توجه فیلترشکن های رایگان سبب می شود که مخاطرات امنیتی مرتبط با استفاده از فیلترشکن به موضوعی مهم تبدیل شود. این مسئله علاوه بر تهدیدات فردی، امنیت سایبری کل جامعه را با خطر مواجه می سازد؛ بنابراین سیاست فیلترینگ از حیث این پیامد ناخواسته، چندان موفق نبوده است و سبب مخاطرات امنیتی و نیز فرهنگی شده است؛
• ملاحظات اقتصادی: حدودا 20 درصد کاربران از فیلترشکن پولی استفاده می کنند و اقتصاد غیرقانونی شکل گرفته در این حوزه گردش مالی قابل توجهی دارد. این امر را می توان یکی از پیامدهای نامطلوب سیاست فیلترینگ در نظر گرفت که از منظر تحمیل هزینه بر افراد، ایجاد یک بازار غیرقانونی و نیز آسیب های فرهنگی، امری ناصواب است؛
• موافقت و همراهی مردم با سیاست فیلترینگ: چنانکه ذکر شد، بر اساس نظرسنجی اسفندماه، 58.4 درصد افراد، حمایت چندانی از سیاست های فیلترینگ نمی کنند و آن را به نفع جامعه نمی دانند و این میزان در مقایسه با شهریور 1402 ده درصد افزایش یافته است. البته در سیاست های محدودیت زا همواره حدی از نارضایتی مورد انتظار است و از این منظر نمی توان درصد رضایت بالایی را توقع داشت؛
• معنای ادراک شده از سیاست فیلترینگ:4 درصد کاربران معانی مطلوبی از سیاست فیلترینگ درک کرده اند، 38.5 درصد از کاربران معانی نامطلوبی از این سیاست فهمیده اند و برای 20.3 درصد از کاربران، معنای این سیاست مبهم است. (شهریور 1402) بنابراین می توان گفت که سیاست فیلترینگ در «معناسازی» و پیوست رسانه ای-اقناعی خود چندان موفق نبوده است.

بر اساس پنج مولفه مذکور می توان چنین استنباط کرد که سیاست فیلترینگ به لحاظ فنی تا حد زیادی موفق بوده است، اما از جهت ایجاد پیامدهای جانبی نامطلوب در حوزه امنیتی، فرهنگی و اقتصادی چندان موفق نبوده است. همچنین این سیاست از منظر مولفه های نرم همراهی کاربران و معنای ادراک شده از سوی آنان به توفیق کاملی دست نیافته است.

ارائه توصیه های سیاستی به منظور ارتقای وضعیت اینترنت در کشور

یافته های تحلیلی این گزارش، مجموعه ای از توصیه های سیاستی از جمله موارد زیر را یادآور می شود:

• در کنار ارزیابی های صرفا فنی، تکرار منظم این قبیل ارزیابی های جامعه-محور با هدف ارزیابی «میزان اثر و موفقیت اجتماعی سیاست های ناظر به اینترنت» در کشور ضروری به نظر می رسد؛
• علی رغم حقایق تلخ و شیرین نمودارشده از پس سنجش های اجتماعی، «اشتراک شفاف» این اطلاعات با عموم جامعه و به ویژه لایه های نخبگانی می تواند باعث ارتقای «اعتماد سیاستی» و مانع از سوءاستفاده های سیاست زده و ارائه داده های غلط، مغشوش و عددسازی های اغراق شده شود؛
• علیرغم تلاش های مسئولان مربوطه و پیشرفت های حاصله در توسعه زیرساخت ارتباطی کشور، هنوز تصور عمومی بر «ضعف کیفیت و سرعت اینترنت» در راس دغدغه های کاربران ایرانی است. لذا لازم است ترکیب متناسبی از «سیاست های فنی» و «اقناع اجتماعی» در دستور کار سیاستگذاران کشور قرار گیرد؛
• نظر به تغییر رفتار کاربری به نفع استفاده وفادارانه و محوری از پلتفرم های بومی، متاثر از سیاست های محدودیت زای پساشهریور 1401، سیاست های حاکمیت باید از حفظ تصنعی و رانتی حیات این پلتفرم ها در سایه محدودیت رقبای خارجی، به ارتقای «رقابت پذیری زیست بوم دیجیتال ملی» و امکان ادامه حیات در شرایط رفع محدودیت ها تغییر کند.

جمع بندی

گزارش توصیفی- تحلیلی حاضر در تلاش بود تا تصویری دقیق و روشن از زیست مجازی ایرانیان، نگرش آنان نسبت به اینترنت و شبکه های مجازی، تاثیر سیاست های حاکمیتی مرتبط با اینترنت بر رفتار مجازی آنان را ارائه دهد. گردآوری داده ها با روش نظرسنجی تلفنی به وسیله مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) انجام شد. بر اساس یافته های گزارش، 77 درصد کاربران از شبکه های اجتماعی خارجی استفاده می کنند (۲۰ درصد منحصرا و ۵۷ درصد ترکیب داخلی و خارجی) و پیام رسان اصلی ۳۵ درصد کاربران، داخلی است. همچنین نتایج بررسی ها در مسئله فیلترینگ حاکی از آن است که این سیاست به لحاظ فنی تا حد زیادی موفق بوده است، اما از جهت ایجاد پیامدهای جانبی نامطلوب در حوزه امنیتی، فرهنگی و اقتصادی چندان موفق نبوده است. گزارش حاضر به منظور ارتقای وضعیت اینترنت در کشور توصیه هایی را نیز ارائه نمود که «اشتراک شفاف سنجش های اجتماعی با مردم» و «تغییر سیاست حمایت رانتی از پلتفرم های داخلی» از آن جمله است.

این مطالعه با همکاری اندیشکده حکمرانی شریف و اندیشکده مسیر در سال 1403 انجام شده است.