بررسی تاب آوری صنایع فولادی در برابر کاهش یارانه انرژی

صنعت فولاد، به عنوان یکی از اساسی ترین و استراتژیک ترین صنایع کشور، نقشی بسیار حیاتی در رشد و توسعه اقتصادی، ایجاد اشتغال و تامین زیرساخت های لازم برای سایر بخش های صنعتی ایفا می کند. این صنعت که به عنوان یکی از پایه های اصلی اقتصاد کشور شناخته می شود، در تولید محصولات مختلف فولادی برای مصارف داخلی و صادرات به سایر کشورها، سهم بسزایی دارد. ایران به دلیل برخورداری از منابع طبیعی غنی، نیروی کار متخصص و همچنین دسترسی به انرژی ارزان، موقعیت مناسبی برای توسعه صنعت فولاد دارد. با این حال، اخیرا مسئله دسترسی این صنعت به انرژی، با توجه به ناترازی های اخیر، زیر ذره بین قرار گرفته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

فولاد یکی از کالاهای استراتژیک صادراتی کشور است که بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی کشور از این بخش تامین می شود. به همین دلیل، هرگونه تغییر در وضعیت تولید و صادرات فولاد می تواند تاثیرات عمده ای بر اقتصاد کل کشور، به ویژه در زمینه اشتغال صادرات و تحرک اقتصادی در دیگر صنایع بگذارد. با این حال، در کنار این ظرفیت های مثبت، صنعت فولاد ایران با چالش ها و مشکلات متعددی روبرو است که می تواند بر پایداری و رشد آن تاثیر منفی بگذارد. یکی از مهم ترین چالش ها، مسئله تامین انرژی پایدار برای فرایند تولید فولاد است. تامین انرژی در فرایند تولید فولاد نقش حیاتی دارد؛ تاجایی که صنعت فولاد به تنهایی سهمی نزدیک به 10 درصد از کل مصرف انرژی کشور را به خود اختصاص داده است. این سهم بالای مصرف انرژی در کنار کاهش منابع انرژی داخلی و افزایش تقاضا برای این منابع، چالش های جدیدی همچون افزایش چشمگیر هزینه های تولید در صنعت فولاد را به وجود آورده است. از این رو در این پژوهش به سنجش تاب آوری صنایع فولادی در برابر کاهش یارانه انرژی پرداخته شده است.

بررسی میزان یارانه انرژی اختصاص یافته به صنایع فولادی در سال 1402

بررسی هزینه های انرژی برای شرکت های مختلف فولادی نشان می دهد که تفاوت چشمگیری بین هزینه های برق و گاز یارانه ای و هزینه های واقعی این حامل های انرژی وجود دارد. به طور کلی، درصد یارانه برق برای تمام شرکت ها بالای 78 درصد است که نشان دهنده حمایت قابل توجه دولت از این بخش در صنعت فولاد است. در مورد یارانه گاز نیز درصد یارانه برای تمامی شرکت های بین 59 درصد تا 62 درصد است که نشان دهنده وابستگی قابل توجه این شرکت ها به یارانه های دولتی در تامین هزینه های گاز است. این داده ها نشان می دهند که به طور متوسط شرکت های فولادی بیش از 78 درصد هزینه برق و حدود 60 درصد هزینه گاز خود را از طریق یارانه های دولتی تامین می کنند که نقش مهمی در کاهش هزینه های تولید و افزایش سودآوری این شرکت ها ایفا می کند.

ارزیابی استفاده بهینه از یارانه های انرژی توسط صنایع فولادی

یارانه های انرژی نقش مهمی در کاهش هزینه های تولید صنایع فولادی ایران ایفا می کنند. با این حال، استفاده بهینه از این یارانه ها و تاثیر آن بر سودآوری و هزینه های تولید نیازمند بررسی دقیق است. با توجه به نتایج به دست آمده فولاد مبارکه با درصد سود 1/36 درصد و نسبت سود به هزینه انرژی 5، بهترین عملکرد را در استفاده از یارانه های انرژی دارد. همچنین سهم انرژی در هزینه تمام شده این شرکت تنها 6/10 درصد است. به طور مشابه، مجتمع فولاد خراسان با درصد سود 6/24 درصد و نسبت سود به هزینه انرژی 5، به کارگیری موثری از یارانه های انرژی داشته و سهم انرژی در هزینه تمام شده آن تنها 6/9 درصد است. از سوی دیگر شرکت های فولاد خوزستان و جهان فولاد سیرجان به ترتیب با درصد سود 3/17 درصد و 5/18 درصد و نسبت سود به هزینه انرژی 1 و سهم انرژی در هزینه تمام شده 9/14 درصد و 7/15 درصد، شدت مصرف انرژی بیشتری نسبت به سایر شرکت ها داشته اند.

برای بررسی عمیق تر دلایل این موضوع می توان محصولات تولیدی شرکت ها را مورد بررسی قرار داد. فولاد مبارکه سهم قابل توجهی از تولید خود را به محصولات با ارزش افزوده بالا اختصاص داده، به ویژه محصولات گرم، سرد و محصولات پوش شدار که توانایی ایجاد ارزش افزوده بالاتری دارند. در مقابل، کارخانه هایی مانند فولاد خوزستان، فولاد هرمزگان جنوب و جهان فولاد سیرجان بیشتر به تولید اسلب، آهن اسفنجی و شمش پرداخته اند که محصولاتی میانی و با ارزش افزوده کمتر محسوب می شوند. این بررسی ها نشان می دهند که بهبود بهره وری انرژی در صنایع فولاد می تواند موجب کاهش هزینه های تولید و افزایش سودآوری شود. اما، توجه به توسعه صنایع پایین دست و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا نیز می تواند موجب بهبود بهره وری در استفاده از یارانه های انرژی شود.

بررسی تاب آوری صنایع فولادی در برابر کاهش یارانه انرژی

کاهش یارانه های انرژی یکی از چالش های مهم و پیچیده ای است که صنایع مختلف، به ویژه صنایع انرژی بر مانند فولاد، با آن مواجه هستند. از این رو در این بخش به تحلیل تاب آوری صنایع فولادی ایران در برابر کاهش یارانه های انرژی پرداخته شده است. در سال 1402 فولاد مبارکه با بیشترین فروش و بالاترین سود در بین کارخانه های فولادی قرار دارد و عملکرد مالی خوبی دارد. همچنین، سایر کارخانه ها مانند فولاد جنوب کاوه کیش و مجتمع فولاد خراسان نیز عملکرد مناسبی از نظر سودآوری دارند، اما به نسبت فولاد مبارکه، درآمد و سود کمتری داشته اند.

در زمینه تاب آوری فولاد مبارکه بیشترین تاب آوری را دارد و با افزایش 200 درصدی هزینه انرژی، سود آن تنها 14 درصد کاهش می یابد. مجتمع فولاد خراسان نیز تاب آوری بالایی دارد و حتی با افزایش 400 درصدی هزینه انرژی، سود آن به صفر نمی رسد. فولاد جنوب کاوه کیش با افزایش 200 درصدی هزینه انرژی، سود آن به 1 درصد کاهش می یابد، اما همچنان عملکرد بهتری نسبت به دیگر کارخانه ها دارد. در مقابل، فولاد خوزستان و جهان فولاد سیرجان تاب آوری ضعیفی از خود نشان می دهند، به طوری که فولاد خوزستان با افزایش 200 درصدی هزینه انرژی به زیان 7 درصدی می رسد و جهان فولاد سیرجان با افزایش 150 درصدی هزینه انرژی زیان ده می شود. این تحلیل نشان دهنده نیاز به تدابیر مدیریتی برای کارخانه هایی است که تاب آوری کمتری دارند.

ارائه پیشنهادهای سیاستی

یکی از راهکارهای موثر در افزایش بهره وری مصرف انرژی، اصلاح تدریجی و هدفمند نرخ برق و گاز است. این اقدام می تواند به بهینه سازی مصرف انرژی، کاهش اتلاف منابع و ترغیب صنایع به استفاده از فناوری های کارآمدتر منجر شود. علاوه بر این، افزایش نرخ انرژی می تواند سرمایه گذاری در انرژی های تجدیدپذیر را تقویت کرده و مدیریت مصرف در واحدهای صنعتی را بهبود بخشد. در این راستا، کاهش یارانه های انرژی و جایگزینی آن با سیاست های هوشمندانه، مانند اجرای قیمت گذاری پلکانی و تعریف بسته های تشویقی و تنبیهی، تاثیر چشمگیری بر افزایش بهره وری مصرف انرژی در صنایع فولادی خواهد داشت.

راهکار دیگری که می تواند به بهینه سازی مصرف انرژی در صنعت فولاد کمک کند، توسعه صنایع پایین دستی است. صنایع بالادستی فولاد، مانند تولید شمش و تختال، انرژی بر هستند؛ در حالی که صنایع پایین دستی، مانند نورد و تولید محصولات نهایی، نه تنها مصرف انرژی کمتری دارند، بلکه ارزش افزوده بیشتری نیز ایجاد می کنند.

جمع بندی

صنعت فولاد، به عنوان یکی از اساسی ترین صنایع کشور است که نقش بسیار حیاتی در رشد و توسعه اقتصادی و تامین زیرساخت های لازم برای سایر بخش های صنعتی دارد. بررسی هزینه های انرژی برای شرکت های مختلف فولادی نشان می دهد که یارانه های دولتی نقش مهمی در کاهش هزینه های تولید و افزایش سودآوری این شرکت ها ایفا می کند. در این میان شرکت هایی به توسعه صنایع پایین دستی پرداخته اند، سودآوری بیشتری داشته و در مقابل تغییرات یارانه انرژی نیز تاب آوری بیشتری از خود نشان خواهند داد. از این رو یکی از راهکارهای موثر در افزایش بهره وری مصرف انرژی، اصلاح تدریجی و هدفمند نرخ برق و گاز است. این اقدام می تواند به بهینه سازی مصرف انرژی و ترغیب صنایع به استفاده از فناوری های کارآمدتر منجر شود. علاوه براین ترغیب شرکت ها به توسعه صنایع پایین دستی نیز ارزش افزوده بیشتری برای آنان ایجاد خواهد کرد.

این مطالعه در پژوهشکده مطالعات فناوری توسط عماد پورمحمد در سال 1403 انجام شده است.